دو سن داریم: تقویمی و زیستی؛ اهمیت آن و سنجش سن اپی‌ژنتیک

پروفسور David Sinclair، مدیر مرکز زیست‌شناسی سالمندی Paul F. Glenn دانشکده پزشکی هاروارد، گفت: «سن تقویمی سن واقعی ما نیست؛ عددی سطحی است. همه ما برحسب ژن‌ها، غذا، میزان ورزش و سموم محیطی با سرعت‌های زیستی متفاوت پیر می‌شویم. سن زیستی سلامت و در نهایت طول عمر را تعیین می‌کند؛ تعداد شمع‌هایی است که واقعاً باید فوت کنیم. با پیشرفت توان کنترل سن زیستی در آینده، ممکن است شمع‌های کیکمان از قبل کمتر باشند.».

محاسبه درست سن

به‌گفته پژوهشگر، پروفسور Morgan Levine، که در آزمایشگاه روش‌های گوناگون مقابله با پیری را بررسی می‌کند، همه دو سن دارند: سن تقویمی، گفته تقویم، و سن زیستی، مرتبط با میانگین تندرستی و سلامت بدن. Levine گفت: «افراد هم‌سن از نظر تقویمی، خطر یکسان بیماری قلبی‌عروقی، سرطان یا مرگ ندارند».

Levine و گروهش در آزمایش خون ساده، نه نشانگر زیستی را که ظاهراً بیشترین اثر را بر طول عمر دارند شناسایی کردند؛ شامل قند خون، سنجه‌های کلیه و کبد و سنجه‌های ایمنی و التهاب. او اعداد را وارد رایانه می‌کند و الگوریتم بقیه را انجام می‌دهد.

سن زیستی به‌جای اندازه‌گیری صرف گذر زمان، هدفش سنجش پیری عملکرد بدن و حتی پیش‌بینی خطر مرگ زودرس است. بسیاری از دانشمندان و حامیان طول عمر معتقدند این اطلاعات، علاوه بر درک پیری، می‌تواند توان تغییر آن را بدهد.

سن زیستی کمتر از سن تقویمی با خطر مرگ پایین‌تر همراه است؛ سن زیستی بالاتر با خطر بیشتر و احتمالاً استعداد بیشتر بیماری‌های وابسته به سن ارتباط دارد.

شاید مهم‌ترین نکته، برخلاف نتیجه آزمایش ژنتیکی، تغییرپذیری آن باشد. پزشک می‌تواند با این اطلاعات، بیمار را به تغییر سبک زندگی، تغذیه، ورزش و خواب راهنمایی کند و برای کاهش خطر و بهبود سن زیستی گام بردارد.

Levine که از کودکی شیفته پیری بود، اعداد خودش را هم وارد کرد و شگفت‌زده شد: «همیشه خودم را بسیار سالم می‌دانستم. فعال‌ام و غذاهایی را می‌خورم که سالم می‌دانم، اما نتایجم آن‌قدر که امید داشتم خوب نبودند.» اکنون تغذیه و برنامه ورزش را تغییر داده و بیشتر خوابیدن را می‌کوشد. Levine گفت: «این زنگ بیدارباش بود.».

شرکت‌هایی که سن واقعی ما را آشکار می‌کنند

Jay Chan، مهندس دریایی 30 ساله، از Elysium، شرکت زیست‌فناوری و مکمل سلامت تأسیس‌شده در نیویورک در 2014، برای مادرش کیت آزمایشی خرید که سن زیستی را با تحلیل اپی‌ژنتیک اندازه می‌گرفت. آزمایش ساده بود و فقط نمونه بزاق می‌خواست.

Chan فکر می‌کرد دانستن سن زیستی به مادر 59 ساله‌اش Ivy که نگران پیری بود کمک می‌کند. او به من گفت: «همیشه از ورود به دهه 60 و بزرگی این گام می‌گفت و اینکه این آغاز محو شدن است». اما با ظاهر جوانش هنوز سالم احساس می‌کرد: «مثل فرد 40 ساله است!».

حدود دو ماه بعد نتیجه آمد: سن زیستی Ivy برابر 43 بود.

Chan گفت: «برای او آسودگی بزرگی بود؛ امید تازه‌ای برای برنامه‌ریزی زندگی می‌دهد. دانستن سرعت واقعی پیری، حس تازه‌ای از خود و شیوه زندگی در دهه پیش‌رو به او می‌دهد.».

امید این است که شناخت سن زیستی به مداخلات تازه افزایش طول عمر برسد. اما گام نخست سنجش آن است که آسان نیست؛ پژوهشگران درباره تعریفش بحث دارند.

تعیین سن اپی‌ژنتیک

رویکرد Horvath با نام «ساعت اپی‌ژنتیک» به‌گفته بسیاری از دانشمندان، استاندارد طلایی سنجش سن زیستی است.

اپی‌ژنتیک مطالعه تغییر شیوه کار ژن‌ها بر اثر محیط است.

ساعت Horvath تغییرات شیمیایی مشخص ماده ژنتیکی را در فرایندی به نام متیلاسیون DNA تحلیل می‌کند. او در 2011 دریافت الگوهای متیلاسیون DNA می‌توانند سن انسان را دقیق پیش‌بینی کنند.

Horvath متیلاسیون را به حرکت شن در ساعت شنی تشبیه کرد: «با پیری، برخی بخش‌های DNA متیله و بخش‌های دیگر فاقد متیلاسیون می‌شوند. واقعاً میلیون‌ها ناحیه DNA قابلیت متیله شدن دارند». ساعت او صدها محل را دنبال می‌کند؛ نتیجه فرمولی بود که سن انسان را در کل زندگی، از جنینی تا سالمندی، پیش‌بینی می‌کند.

از آن زمان، Horvath و دیگران بر پایه داده‌های چند دهه نمونه خون همان افراد، ساعت‌های دقیق‌تری ساخته‌اند. داده‌ها به شناسایی دقیق‌تر پیری ناسالم و، به تعبیر او، «پیش‌بینی زمان تا مرگ» کمک می‌کنند.

در سال‌های اخیر این روش‌ها موجب رشد شرکت‌های سنجش سن زیستی مصرف‌کننده شده‌اند. آزمایش‌ها معمولاً محصول سلامت ممتاز، با وب‌سایت شیک، بسته‌بندی مینیمال و تأیید چهره‌های اثرگذار شبکه‌های اجتماعی بازاریابی می‌شوند.

قیمت و شکل آزمایش متفاوت است: آزمایش بزاق 499$ شرکت Elysium بر ساعت زیستی ساخته دکتر Morgan Levine، پژوهشگر پسادکترای قبلی Horvath، تکیه دارد. وب‌سایت شرکت می‌گوید: «پیشرفت پژوهش پیری دیگر افسانه علمی‌تخیلی نیست، حقیقت علمی است.».

MyDNAge مدعی «دقیق‌ترین و قابل اعتمادترین آزمایش سن DNA» است و برای آزمایش خون یا ادرار با نسخه دارای مجوز ساعت Horvath، 299 دلار می‌گیرد.

گزینه محبوب ارزان‌تر مانند آزمایش سن زیستی Thorne از ساعت اپی‌ژنتیک استفاده نمی‌کند؛ 99 دلار هزینه دارد و نیازمند مراجعه به آزمایشگاه ثالث برای نمونه خون است.

هیچ‌یک از این آزمایش‌ها تأیید FDA، سازمان غذا و داروی ایالات متحده، را ندارند.

Horvath، سازنده روش سنجش سن اپی‌ژنتیک، درباره محبوبیت آزمایش‌ها احساس دوگانه دارد: «فعلاً این ساعت‌ها برای فرد عادی مفید نیستند، چون مداخله‌ای برای کند کردن پیری نداریم. فرض کنید پزشک آزمایش بخواهد و بیمار مسن‌تر از انتظار باشد؛ چه باید بگوید؟ جز توصیه سنتی سلامت، درمانی برای تجویز نیست. آیا سن زیستی کنار وزن، فشار خون و قدم‌های روزانه که مردم نگرانشان هستند، عدد استرس‌زای دیگری می‌شود؟» او همچنین خطر برداشت نادرست نتیجه را گوشزد می‌کند.

سال گذشته GrimAge را روی خودش انجام داد؛ سن زیستی‌اش چهار سال بیشتر بود: "فوراً نتیجه نمی‌گیرم چهار سال کمتر زندگی می‌کنم؛ انسان پیچیده است و شرایط تغییر می‌کند."

Horvath می‌گوید مصرف‌کنندگان فعلاً باید "بیشتر آن را سرگرمی بدانند". "مردم کنجکاوند و می‌خواهند پیش دوستان به جوان‌تر بودن افتخار کنند؛ چرا که نه؟"

خلاصه 50 سال همه‌گیرشناسی: سیگار پیامدهای وحشتناک سلامت دارد، چاقی نیز همین‌طور؛ سبزی بخورید و ورزش کنید.

این برای افرادی مانند Ivy Chan که آزمایش Elysium و مشابه آن داده‌اند، اطلاعات تأییدکننده است.

پسر Ivy Chan گفت: «پیش از آزمایش گاه‌به‌گاه ورزش می‌کرد؛ اکنون برای ورزش منظم و تغذیه سالم انگیزه بیشتری دارد».

تعیین سن زیستی با سنجش تلومر

رویکردی بر طول ساختار محافظ انتهای کروموزوم‌ها تمرکز می‌کند که با تکثیر کروموزوم کوتاه می‌شوند؛ یعنی تلومرها که به سنجه تقریبی پیری زیستی تبدیل می‌شوند.

روش‌های دیگر، مولکول‌های مرتبط با افت عملکرد بدن را در نمونه خون می‌سنجند.  برخی حتی با اسکن چشم افراد  مدعی تعیین خطر مرگ‌اند.

چشم‌ها می‌توانند سن زیستی واقعی شما را آشکار کنند

در مطالعه منتشرشده در 18 ژانویه در British Journal of Ophthalmology، Lisa-Zhuoting Zhu از مرکز پژوهش چشم استرالیا گفت: «شبکیه پنجره سن زیستی انسان است. اگر سن تقویمی فرد 53 و سن برآوردشده شبکیه 60 باشد، نشان دادیم فاصله 7 ساله بین 60 و 53 با خطر بیشتر مرگ ارتباط دارد».

تحلیل شبکیه، خطر مرگ سالمندان را پیش‌بینی می‌کند

به گزارش نویسندگان، هر 1 سال افزایش فاصله سن شبکیه با افزایش % 2 بیماری‌های غیرقلبی‌عروقی و غیرسرطانی و خطر مرگ ارتباط داشت.

پژوهشگران گفتند: «دریافتیم فاصله سن شبکیه، خطر مرگ، به‌ویژه مرگ غیرقلبی‌عروقی و غیرسرطانی، را مستقل پیش‌بینی می‌کند».

نویسندگان توضیح می‌دهند داده مرگ‌ومیر مجموع 35 هزار نفر برای بررسی ارتباط فاصله سن شبکیه و مرگ وجود داشت. حدود 11 هزار نفر با میانگین سن 52,6 وارد شدند. 51% «سریع‌پیرها» بیش از 3 سال و نزدیک 28% شرکت‌کنندگان بیش از 5 سال فاصله سن شبکیه داشتند.

پژوهشگران می‌گویند غیرتهاجمی بودن تصویربرداری فوندوس، مجموعه ساختارهای ته چشم، از تبدیل آن به ابزار غربالگری مقرون‌به‌صرفه برای شناسایی خطر بیشتر مرگ حمایت می‌کند.

James Cole، دانشیار تحلیل تصویربرداری عصبی University College London، تأکید کرد پیری برای همه رخ می‌دهد، اما سرعتش یکسان نیست.

به‌گفته Selami Şahin: «چشم‌ها آینه دل‌اند و دروغ نمی‌شناسند» :)