რა არის ენდოსკოპია? რატომ და როგორ ტარდება?

ენდოსკოპია ბოლოში კამერისა და სინათლის წყაროს მქონე ენდოსკოპით — გრძელი, მოქნილი მილით — ღრუ ორგანოების დათვალიერებაა. იგი, ჩვეულებრივ, პირიდან ან ანუსიდან ტარდება და ქირურგიულ განაკვეთს არ მოითხოვს. განსაკუთრებით საჭმლის მომნელებელი სისტემის (საყლაპავის, კუჭის, ნაწლავების) პრობლემების დიაგნოსტიკაში ხშირად გამოიყენება და საჭიროებისას სამკურნალოდაც გამოსადეგი მინიმალურად ინვაზიური მეთოდია. ექიმი ოპერაციის გარეშე შიდა ორგანოების ზედაპირს დეტალურად ხედავს, საჭიროებისას ბიოფსიას იღებს ან მცირე ჩარევას ასრულებს.

რა არის ენდოსკოპია?

უმარტივესად, ენდოსკოპია ორგანიზმის შიდა ნაწილის გამოსახულებით დათვალიერებაა. წვრილი მოქნილი აპარატი ბუნებრივი ხვრელიდან (მაგალითად, პირიდან ან ანუსიდან) შეჰყავთ და ორგანოს კედლებს უშუალოდ ათვალიერებენ. მცირე კამერა ეკრანზე გამოსახულებას აჩვენებს; მაგალითად, ექიმს შეუძლია საყლაპავიდან კუჭსა და თორმეტგოჯა ნაწლავამდე ზედა მომნელებელი გზის ცვლილებები რეალურ დროში შეისწავლოს.

ენდოსკოპიის დროს პაციენტი, ჩვეულებრივ, სედაციის სახელით ცნობილი მსუბუქი ანესთეზიის ქვეშაა. ამით თვლემს ან სრულად სძინავს და ტკივილსა თუ დისკომფორტს არ გრძნობს. დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის შესაძლებლობის გამო ენდოსკოპიას თანამედროვე მედიცინაში მნიშვნელოვანი ადგილი აქვს. სპეციალური არხების მეშვეობით ერთ სეანსზე შეიძლება პოლიპის მოცილება, სისხლდენის შეჩერება ან უცხო სხეულის ამოღება განხორციელდეს.

რატომ ტარდება ენდოსკოპია?

ენდოსკოპიის ძირითადი მიზანია პაციენტის ჩივილების გამომწვევი მდგომარეობის დადგენა და საჭიროებისას ჩარევა. ექიმმა დიაგნოსტიკური ენდოსკოპია შემდეგ შემთხვევებში შეიძლება გირჩიოთ:

• საჭმლის მომნელებელი სიმპტომები: ხანგრძლივი ან აუხსნელი მუცლის ტკივილის, ყლაპვის გაძნელების, ჯიუტი გულძმარვის/რეფლუქსის, მუდმივი გულისრევის ან ღებინების, ქრონიკული დიარეის ან ყაბზობის მიზეზის დასადგენად ენდოსკოპია შეიძლება დაინიშნოს.
• სისხლდენის ნიშნები: განავალში სისხლის ან ყავის ნალექის მსგავსი ღებინებისას, როგორც ზედა კუჭ-ნაწლავის სისხლდენის ნიშნებისას, იგი წყაროს დასადგენად და შეძლებისდაგვარად იმავე დროს შესაჩერებლად ტარდება.
• წონის კლება და ანემია: აუხსნელი წონის კლების, ანემიის ან უმადობისას მომნელებელი ორგანოების დათვალიერებით ფარულ დაავადებას ეძებენ.
• ეჭვი წყლულზე ან ინფექციაზე: კუჭის წყლულის, Helicobacter pylori-ს მსგავსი ინფექციების ან ნაწლავის ანთებითი დაავადებების (მაგალითად, კრონის დაავადების, წყლულოვანი კოლიტის) დიაგნოზის დასადასტურებლად შესაბამისი უბნები შეიძლება ენდოსკოპიით შეისწავლონ.
• ეჭვი სიმსივნეზე ან პოლიპზე: თუ გამოსახულებითი კვლევით ან სისხლის ტესტით საჭმლის მომნელებელ გზაში სიმსივნეზე ეჭვი ჩნდება, ენდოსკოპიით საეჭვო უბანს უშუალოდ ათვალიერებენ და ბიოფსიაც შეიძლება აიღონ. განსაკუთრებით პოლიპების გამოვლენასა და მოცილებას მომავალი კიბოს პრევენციისთვის კრიტიკული მნიშვნელობა აქვს.

ენდოსკოპია არა მხოლოდ დიაგნოსტიკური, არამედ სამკურნალო მიზნითაც შეიძლება გამოიყენონ. მაგალითად:

• ბოლოში გატარებული მცირე ხელსაწყოებით პოლიპების მოკვეთა და ამოღება შეიძლება,
• სისხლდენის წყაროს არსებობისას კოაგულაციით ან კლიპირებით სისხლდენის შეჩერება შეიძლება,
• საყლაპავის შევიწროებისას მისი ბალონით ან სტენტით გაფართოება შეიძლება,
• ნაღვლის სადინარში კენჭისას ERCP მეთოდით მისი ამოღება შეიძლება (ERCP ქვემოთაა განხილული).

მოკლედ, ენდოსკოპია მრავალმხრივი პროცედურაა, რომელიც დიაგნოსტიკის, პრობლემაზე დაკვირვებისა და იმავე სეანსზე მკურნალობის საშუალებას იძლევა. ექიმი შესაბამის ტიპს თქვენი მდგომარეობის მიხედვით ირჩევს და გეგმავს.

როგორ ტარდება ენდოსკოპია?

პროცედურამდე პაციენტი, ჩვეულებრივ, სპეციალურ ენდოსკოპიურ განყოფილებაში მიჰყავთ. ვენაში დამამშვიდებლის შეყვანა მოდუნებასა და პროცედურის დავიწყებას უზრუნველყოფს. შემდეგ პაციენტი მარცხენა გვერდზე წვება. პირიდან ზედა ენდოსკოპიისას კბილებს შორის პლასტმასის დამცავს დებენ, რათა აპარატმა თავისუფლად გაიაროს და კბილები არ დაზიანდეს. საჭიროებისას ყელში ადგილობრივი საანესთეზიო სპრეი გამოიყენება გულისრევის რეფლექსის დასათრგუნად.

პროცედურის დროს ენდოსკოპი ნელა გადაადგილდება და ორგანოს შიდა ზედაპირი მონიტორზე ჩანს. მაგალითად, გასტროსკოპიისას იგი ენის ფუძის გავლით საყლაპავში, შემდეგ კუჭსა და თორმეტგოჯა ნაწლავში გადადის. ბოლოში არსებული კამერით ამ ორგანოების ლორწოვანი გარსი დეტალურად ჩანს. სუნთქვა ჩვეულებრივ გრძელდება; ენდოსკოპი სუნთქვას ხელს არ უშლის; პაციენტს ყელში მხოლოდ სისავსის შეგრძნება შეიძლება ჰქონდეს, თუმცა ტკივილი, ჩვეულებრივ, არ აღინიშნება.

ექიმს საჭიროებისას წვრილი ხელსაწყოების გატარებით ბიოფსიის (ქსოვილის აღების) ჩატარება ან პოლიპის სპეციალური მარყუჟით (snare) მოცილება შეუძლია. ხედვის გასაუმჯობესებლად მცირე ჰაერით კუჭისა თუ ნაწლავის კედლები შეიძლება ოდნავ გაიშალოს. დათვალიერების შემდეგ ენდოსკოპს ნელა გამოიტანენ და პროცედურა დასრულდება.

ერთ ზედა კუჭ-ნაწლავის ენდოსკოპიას (გასტროსკოპიას) , ჩვეულებრივ, რამდენიმე წუთი (საშუალოდ 5-10 წუთი) სჭირდება. კოლონოსკოპიის მსგავსი ქვედა კუჭ-ნაწლავის ენდოსკოპია ნაწლავის სიგრძის გამო ცოტა ხანგრძლივია (საშუალოდ 15-30 წუთი). შემდეგ პაციენტს სედაციის ეფექტის გასვლამდე აკვირდებიან და, ჩვეულებრივ, იმავე დღეს გაწერენ.

რა ტიპის ენდოსკოპია არსებობს?

ენდოსკოპიას უბნის მიხედვით სხვადასხვა სახელი აქვს. თითქმის ყველა ღრუ ორგანოსთვის სპეციალური მეთოდია შემუშავებული. საჭმლის მომნელებელი სისტემის ენდოსკოპიები ყველაზე გავრცელებულია.

ძირითადი ტიპები და გამოსაკვლევი უბნები ასე შეიძლება შეჯამდეს:

ცხრილი ენდოსკოპიის ფართო გამოყენებას აჩვენებს. ექიმი დაავადებისა და მდებარეობის მიხედვით მეთოდს ირჩევს: კუჭის ჩივილებისას გასტროსკოპიას, მსხვილი ნაწლავისას კოლონოსკოპიას. ნაღვლის გზების ეჭვისას ERCP, მთელი მომნელებელი სისტემის დათვალიერებისას კი კაფსულური ენდოსკოპია შეიძლება განიხილონ.

რომელი ენდოსკოპია როდის გამოიყენება?

ყველა მეთოდი ყველა შემთხვევაში არ გამოიყენება; თითოეულს საკუთარი ჩვენებები აქვს. გავრცელებული ტიპების შერჩევა ასე შეიძლება შეჯამდეს:

• გასტროსკოპია: ტარდება ხანგრძლივი გულძმარვის, რეფლუქსის, ყლაპვის გაძნელების, ზედა მუცლის ტკივილის, აუხსნელი ღებინების, წყლულის ეჭვის ან კუჭის კიბოს ოჯახური ისტორიისას. შესაძლებელია საყლაპავის, კუჭისა და თორმეტგოჯა ნაწლავის დაზიანებების, გაღიზიანებისა და წარმონაქმნების გამოვლენა და საჭიროებისას ბიოფსია. მაგალითად, მუდმივი გულძმარვის მქონე 45 წელზე უფროს პაციენტს კუჭის კიბოს ან ბარეტის საყლაპავის ადრეული გამოვლენისთვის გასტროსკოპია შეიძლება შესთავაზონ.

• კოლონოსკოპია: ტარდება მსხვილ ნაწლავთან დაკავშირებული სისხლდენის, განავლის ჩვევების ცვლილების (მაგალითად, ახალი ყაბზობა-დიარეის), ფარული ან ხილული სისხლისა და აუხსნელი რკინადეფიციტური ანემიის დროს. ასევე სკრინინგისთვის გარკვეული ასაკის შემდეგ უსიმპტომოდაც რეკომენდებულია. განსაკუთრებით 45-50 წელზე უფროსთა ყოველ 5-10 წელიწადში კოლონოსკოპიური სკრინინგი ადრეული კოლონის კიბოს გამოვლენაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. ოჯახური ისტორიის ან წარსულში პოლიპის მქონე პირებს უფრო ადრეული და ხშირი შემოწმება შეიძლება დასჭირდეთ.

• ERCP: თუ მუცლის ულტრაბგერით ან MRI-ით ნაღვლის სადინრის კენჭი ან ნაღვლის გზების შევიწროება გამოვლინდა, ან პანკრეასის ანთების (პანკრეატიტის) მიზეზს იკვლევენ, ERCP შეიძლება შეირჩეს. ნაღვლის სადინრის შესასვლელი პაპილა კანულირდება, შეჰყავთ კონტრასტი და ფლუოროსკოპიული გამოსახულება მიიღება; დამხშობი კენჭები სპეციალური კალათით იმავე დროს შეიძლება ამოიღონ. ERCP ნაღვლის გზებისა და პანკრეასის თავის სიმსივნეებში სტენტის ჩასადგმელადაც გამოიყენება.

• ენდოსკოპიური ულტრაბგერა (EUS): განსაკუთრებით ტარდება ულტრაბგერითა თუ ტომოგრაფიით ნანახი პანკრეასისა და ნაღვლის გზების გარშემო მასებისას ან კუჭის/საყლაპავის კედლის ღრმა სიმსივნეზე ეჭვისას. ვიღებთ ინფორმაციას მეზობელ ლიმფურ კვანძებსა და სიმსივნის სიღრმეზე; საჭიროებისას ულტრაბგერით კონტროლირებული ბიოფსიაც კეთდება. მაგალითად, კუჭის კედლის ამობურცულობისას EUS ადგენს, ქვედა შრეებიდან მოდის თუ არა იგი.

• კაფსულური ენდოსკოპია: გამოიყენება სხვა ენდოსკოპიით აუხსნელი წვრილი ნაწლავის სისხლდენის, რკინადეფიციტური ანემიის ან წვრილი ნაწლავის კრონის დაავადების ეჭვისას. გადაყლაპული კაფსულა განსაკუთრებით მიუწვდომელი შუა უბნების დეტალურ გამოსახულებებს გვაძლევს. იგი კლასიკური ენდოსკოპიით უხილავ ადგილებში დაზიანებების საძიებლად იდეალურია. მაგალითად, ფარული სისხლდენისას ნორმალური გასტროსკოპიისა და კოლონოსკოპიის შემდეგ კაფსულა წვრილი ნაწლავის პოლიპს ან სიმსივნეს შეიძლება აჩვენებდეს.

ეს მაგალითები სწორ ვითარებაში შესაბამისი მეთოდის არჩევის მნიშვნელობას აჩვენებს. ექიმი სიმპტომებს, ასაკს, რისკებსა და სხვა კვლევებს შეაფასებს და გადაწყვეტს. ზოგჯერ რამდენიმე ტიპის თანმიმდევრული კვლევაა საჭირო (მაგალითად, ნორმალური გასტროსკოპიის მიუხედავად დარჩენილი ეჭვისას კაფსულური ენდოსკოპია).

ენდოსკოპიამდე მომზადება

ზუსტი შედეგისა და უსაფრთხოებისთვის პროცედურამდე გარკვეული მომზადება საჭიროა. იგი მეთოდის მიხედვით ოდნავ განსხვავდება:

• კვება და უზმოდ ყოფნა: ენდოსკოპიის უმეტესობისთვის ცარიელი კუჭია საჭირო. ზედა კუჭ-ნაწლავის ენდოსკოპიამდე (გასტროსკოპიამდე), ჩვეულებრივ, 6-8 საათი უზმოდ ყოფნა საკმარისია. კოლონოსკოპიის მსგავსი ნაწლავის კვლევისას პროცედურამდე 1-2 დღით ადრე დაბალნარჩენიან, ძირითადად თხევად დიეტაზე გადადიან და სპეციალური გამწმენდებით კოლონს სრულად ცლიან. ამით ექიმი ნაწლავს ნათლად ხედავს და მცირე დაზიანებაც არ გამოეპარება. დილას რეკომენდებულია არაფერი მიიღოთ, წყლის ჩათვლით (განსაკუთრებით ზოგადი ანესთეზიისას).

• მედიკამენტები: პაციენტმა ექიმს ყველა მუდმივი პრეპარატის შესახებ უნდა აცნობოს. სისხლის გამათხელებლებმა (მაგალითად, ასპირინმა, კლოპიდოგრელმა, ვარფარინმა) ბიოფსიის ან პოლიპის მოცილებისას სისხლდენის რისკი შეიძლება გაზარდოს; ამიტომ ექიმის კონტროლით რამდენიმე დღით ადრე შეწყვეტა შეიძლება გახდეს საჭირო. დიაბეტის, ჰიპერტენზიისა თუ გულის დაავადების წამლების დილას მიღებასაც ექიმი გადაწყვეტს.

• თანმხლები პირი და თანხმობა: სედაციის გამო პაციენტს თანმხლებ პირთან ერთად მისვლას სთხოვენ. რამდენიმე საათით ძილიანობისა და გაფანტულობის გამო ავტომობილის მართვა ან მარტო სახლში წასვლა სახიფათოა. მოსახსნელი პროთეზები, ლინზები და სამკაულები უნდა მოიხსნათ. პროცედურამდე პაციენტს ან კანონიერ წარმომადგენელს აცნობებენ ინფორმაციას და თანხმობის ფორმას აწერინებენ ხელს.

• სხვა მოსამზადებელი ღონისძიებები: ზოგჯერ ექიმმა პროცედურამდე დამატებითი გამოკვლევები შეიძლება მოითხოვოს. განსაკუთრებულ შემთხვევებში, მაგალითად, კარდიოსტიმულატორის მქონე პაციენტებთან, სისხლის შედედების დარღვევის ან მძიმე ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადების მქონე პირებთან, რისკებს ხელახლა აფასებენ. საჭიროების შემთხვევაში შეიძლება ჩატარდეს ანტიბიოტიკოპროფილაქტიკა (მაგალითად, გულის სარქვლოვანი დაავადების მქონე პაციენტებში ინფექციის თავიდან ასაცილებლად). თუ პაციენტს ადრე ენდოსკოპია ან ზოგადი ანესთეზია ჩაუტარდა, ეკითხებიან, ხომ არ ჰქონია მაშინ რაიმე გართულება.

შეჯამება: ენდოსკოპიამდე ექიმის მითითებების დაცვა ძალიან მნიშვნელოვანია. არასაკმარისად გასუფთავებული ნაწლავის შემთხვევაში კოლონოსკოპიის გამეორება შეიძლება გახდეს საჭირო; ნაჭამ პაციენტს კი შესაძლოა ენდოსკოპია უსაფრთხოდ ვერ ჩაუტარდეს და პროცედურა გაუქმდეს. ამიტომ ყურადღებით უნდა დაიცვათ ექიმის რეკომენდაციები კვების, წამლების მიღების ცვლილებებისა და სხვა მოსამზადებელი ღონისძიებების შესახებ.

რას უნდა მიაქციოთ ყურადღება ენდოსკოპიის შემდეგ

ენდოსკოპიის დასრულების შემდეგ მნიშვნელოვანია, პაციენტმა აღდგენის პერიოდი კომფორტულად გაიაროს და შესაძლო გართულებების ნიშნები ამოიცნოს. ენდოსკოპიის შემდეგ გასათვალისწინებელი საკითხები შეიძლება ასე შევაჯამოთ:

• დასვენება და თანმხლები პირი: სედაციის გამო პროცედურის შემდეგ შეიძლება ძილიანობასა და გაბრუებას გრძნობდეთ. ეს ნორმალურია და, ჩვეულებრივ, რამდენიმე საათში გაივლის. ამ პერიოდში პაციენტი კლინიკაში ისვენებს და მის სასიცოცხლო მაჩვენებლებს აკვირდებიან. გაწერის შემდეგაც იმავე დღეს არ უნდა მართოთ ავტომობილი, არ მიიღოთ მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებები და, შეძლებისდაგვარად, სახლში დაისვენოთ. უსაფრთხო იქნება, თუ იმ დღეს ახლობელი გაგიწევთ თანმხლებობას.

• ჭამისა და სმის დაწყება: ენდოსკოპიის შემდეგ დაუყოვნებლივ ყელი ადგილობრივი ანესთეზიის მოქმედების გამო შეიძლება დაბუჟებული იყოს. ამიტომ დაახლოებით 1-2 საათის განმავლობაში არაფერი უნდა ჭამოთ ან დალიოთ. ამ დროის გასვლის შემდეგ ჯერ წყლით ან მსგავსი სითხეებით იწყებენ; თუ ყლაპვა არ გიჭირთ, მსუბუქ საკვებზე გადადიან. ჩვეულებრივ, პროცედურიდან რამდენიმე საათში ჩვეულ კვებას შეიძლება დაუბრუნდეთ. კოლონოსკოპიის შემდეგ აირებით გამოწვეული ტკივილი შეიძლება გქონდეთ, ამიტომ პირველ კვებებზე აირების ძლიერ წარმომქმნელი საკვებისგან თავის შეკავება დისკომფორტს შეამცირებს.

• შესაძლო მსუბუქი ჩივილები: ენდოსკოპიის შემდეგ შეიძლება გქონდეთ ყელის მსუბუქი ტკივილი, ყლაპვისას დისკომფორტი ან მუცელში შებერილობისა და აირებით გამოწვეული ტკივილის შეგრძნება. ეს ჩივილები ხშირია და, ჩვეულებრივ, რამდენიმე საათში თავისით გაივლის. გარდა ამისა, დამამშვიდებელი პრეპარატების მოქმედების გამო მსუბუქი თავბრუსხვევა ან ძილიანობა შეიძლება გაგრძელდეს. სითხის უხვად მიღება და დასვენება ამ ეფექტების სწრაფად გაქრობას უწყობს ხელს.

• რა შემთხვევებში უნდა აცნობოთ ექიმს: იშვიათად ენდოსკოპიის შემდეგ უფრო სერიოზული ნიშნებიც შეიძლება გამოვლინდეს. თუ ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან რომელიმე განვითარდა, დაუყოვნებლივ უნდა მიმართოთ ექიმს:

  • ძლიერი ან გაუვალი მუცლის ტკივილი, გულმკერდის ტკივილი
  • ძლიერი გულისრევა ან ღებინება, განსაკუთრებით სისხლიანი ღებინება
  • განავლის კუპრივით მუქი ფერი (შეიძლება საჭმლის მომნელებელი სისტემიდან სისხლდენაზე მიუთითებდეს)
  • ცხელება და შემცივნება (შეიძლება ინფექციის ნიშანი იყოს)
  • ქოშინი ან ყლაპვის გაძნელების გაძლიერება
    ეს ნიშნები უყურადღებოდ არ უნდა დარჩეს, რადგან იშვიათი გართულებების მაუწყებელი შეიძლება იყოს.

• ჩვეულ ცხოვრებაში დაბრუნება: თუ მხოლოდ სედაცია ჩატარდა, პაციენტს, ჩვეულებრივ, მეორე დღეს შეუძლია სრულად დაუბრუნდეს ჩვეულ ცხოვრებას. ყელის გაღიზიანება, თუ განვითარდა, 1-2 დღეში გაივლის. თუ პოლიპი ამოიღეს ან ბიოფსია ჩატარდა, ექიმმა შეიძლება დამატებითი რეკომენდაციები მოგცეთ, მაგალითად, გარკვეული დროით სიმძიმეების აწევისგან ან სისხლის გამათხელებლების მიღებისგან თავის შეკავება, ან სპეციალური დიეტის დაცვა. ამ მითითებების შესრულებაც გართულების რისკს მინიმუმამდე შეამცირებს.

შეჯამების სახით, ენდოსკოპიის შემდეგ დაგჭირდებათ ხანმოკლე დასვენება და საკუთარ მდგომარეობაზე დაკვირვება. პაციენტების უმეტესობა იმავე დღეს უპრობლემოდ ბრუნდება სახლში და ყოველდღიურ ცხოვრებას აგრძელებს. ექიმი გაცნობებთ, რას უნდა მიაქციოთ ყურადღება პროცედურის შემდეგ; საკმარისია, ეს მითითებები გაითვალისწინოთ.

რა რისკები ახლავს ენდოსკოპიას?

ენდოსკოპია, ზოგადად, უსაფრთხო პროცედურად ითვლება. თუმცა, როგორც ნებისმიერ სამედიცინო ჩარევას, მასაც გარკვეული რისკები ახლავს, მიუხედავად მათი ძალიან დაბალი სიხშირისა. ენდოსკოპიით გამოწვეული გართულებები, ყველაზე იშვიათიდან უფრო ხშირისკენ, შეიძლება ასე ჩამოვთვალოთ:

• ორგანოს პერფორაცია (გახვრეტა): ეს ერთ-ერთი ყველაზე იშვიათი და სერიოზული გართულებაა. ენდოსკოპიის დროს ძალიან მცირე ალბათობით შეიძლება საყლაპავის, კუჭის ან ნაწლავის კედელი გაიხეს. ასეთ შემთხვევაში შეიძლება გადაუდებელი ოპერაცია გახდეს საჭირო, ამიტომ პროცედურის შემდეგ ძლიერი ტკივილი, ცხელება ან მუცლის დაჭიმულობა დაუყოვნებლივ უნდა აცნობოთ ექიმს. საბედნიეროდ, გამოცდილი ექიმების მიერ ჩატარებული ენდოსკოპიისას პერფორაციის ალბათობა უკიდურესად დაბალია (ათასიდან ერთზე ნაკლები).

• რეაქცია ანესთეზიაზე/სედაციაზე: პაციენტისთვის მიცემულ დამამშვიდებელ ან საანესთეზიო პრეპარატებზე ძალიან იშვიათად შეიძლება განვითარდეს არასასურველი ეფექტები, როგორიცაა ალერგიული რეაქცია, სუნთქვის დათრგუნვა ან გულის რიტმის დარღვევა. ამიტომ ანესთეზიოლოგიური გუნდი პაციენტის სასიცოცხლო მაჩვენებლებს მუდმივად აკვირდება. რისკი შეიძლება ოდნავ გაიზარდოს განსაკუთრებით გულისა და ფილტვების სერიოზული დაავადებების მქონე პირებთან, ამიტომ ასეთ შემთხვევაში ენდოსკოპია აუცილებლად სრულად აღჭურვილ ცენტრში უნდა ჩატარდეს.

• ინფექცია: ენდოსკოპიური ინსტრუმენტები ყოველი პაციენტის წინ მაღალი დონის სტერილიზაციას გადის. ამიტომ ინფექციის რისკი ძალიან დაბალია. თუმცა, თუ ენდოსკოპიის დროს დამატებითი ჩარევა ტარდება (მაგალითად, პოლიპის ამოღება ან სანაღვლე სადინარში სტენტის ჩადგმა), ინფექციის რისკი მცირედ იზრდება. განვითარებული ინფექციები, ჩვეულებრივ, მსუბუქია და ანტიბიოტიკებით მკურნალობენ. თუ ექიმი მაღალ რისკს ვარაუდობს, შეიძლება პროფილაქტიკური ანტიბიოტიკიც დანიშნოს.

• სისხლდენა: თავად ენდოსკოპია, როდესაც იგი დათვალიერების მიზნით ტარდება, სისხლდენას არ იწვევს. თუმცა ბიოფსიის აღების ან პოლიპის ამოღების მსგავსი ჩარევისას მცირე სისხლდენა შეიძლება განვითარდეს. ასეთი სისხლდენა უმეტესად თავისით ჩერდება ან ენდოსკოპიური მეთოდებით აჩერებენ. პროცედურის შემდეგ პირველი 24 საათის განმავლობაში მცირე რაოდენობით სისხლიანი ნახველის ამოღება (ზედა ენდოსკოპიის შემდეგ) ან განავალში მცირე სისხლი (კოლონოსკოპიის შემდეგ) შეიძლება წვრილი სისხლძარღვებიდან სისხლდენას უკავშირდებოდეს. თუმცა, თუ სისხლდენის ნიშნები მატულობს, ექიმს უნდა მიმართოთ.

• მსუბუქი გვერდითი ეფექტები: ეს უფრო მოსალოდნელი დროებითი მოვლენებია პროცედურის შემდეგ, ვიდრე გართულებები, და ხშირად გვხვდება. ყელის ტკივილი ან დაბუჟება, მუცლის შებერილობა და აირები ან სპაზმური ტკივილი, სედაციით გამოწვეული მსუბუქი თავის ტკივილი და გაბრუება ამ ჯგუფს მიეკუთვნება. ეს ნიშნები, ჩვეულებრივ, რამდენიმე საათში ქრება და მუდმივ დაზიანებას არ ტოვებს. პაციენტების დიდი უმრავლესობა ენდოსკოპიიდან მეორე დღეს თავს სრულიად ჩვეულებრივ გრძნობს.

ამრიგად, ენდოსკოპიის სერიოზული გართულებები უკიდურესად იშვიათია, ხოლო სარგებელი უმეტესად შესაძლო რისკებს მნიშვნელოვნად აღემატება. პროცედურის გამოცდილ გასტროენტეროლოგებთან, შესაბამის პირობებში ჩატარება რისკებს მინიმუმამდე ამცირებს. თუ ექიმმა ენდოსკოპია გირჩიათ, მის სარგებელსა და რისკებს აგიხსნით. თუ რამე გაწუხებთ, ნუ მოგერიდებათ, ეს ექიმს გაუზიაროთ.

ენდოსკოპია და კიბო: აქვს თუ არა მას როლი კიბოს ადრეულ დიაგნოსტიკაში?

ენდოსკოპიის გამოყენების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სფეროა კიბოს ადრეული დიაგნოსტიკა და მისი პრევენციაც კი . განსაკუთრებით საჭმლის მომნელებელი სისტემის კიბოს დროს ენდოსკოპია ძალიან მნიშვნელოვან როლს ასრულებს როგორც დიაგნოსტიკის, ისე მკურნალობის ეტაპზე:

• ადრეული დიაგნოსტიკის შესაძლებლობა: საჭმლის მომნელებელი სისტემის კიბო (განსაკუთრებით კუჭისა და მსხვილი ნაწლავის კიბო) ადრეულ სტადიაზე, ჩვეულებრივ, სიმპტომებს არ იწვევს. ენდოსკოპიით შეიძლება ისეთი ძალიან მცირე სიმსივნის აღმოჩენაც, რომელსაც ჯერ სიმპტომები არ გამოუწვევია. მაგალითად, კუჭის მსუბუქი ჩივილების მქონე პირის გასტროსკოპიისას აღმოჩენილი მილიმეტრული დაზიანება შეიძლება ადრეული სტადიის კუჭის კიბო იყოს, ხოლო დაუყოვნებლივ აღებული ბიოფსიით დიაგნოზი დაზუსტდეს. მართლაც, კუჭის კიბოს დიაგნოსტიკის ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური მეთოდი ენდოსკოპიაა, რადგან იგი როგორც უმცირესი ხილული ცვლილებების აღმოჩენის, ისე დაუყოვნებლივ ბიოფსიის აღების საშუალებას იძლევა. ამის წყალობით ადრეულად აღმოჩენილი კიბოს მკურნალობის შესაძლებლობა და წარმატების მაჩვენებელი მრავალჯერ იზრდება.

• კიბოსწინარე დაზიანებების აღმოჩენა: კიბო, ჩვეულებრივ, უეცრად არ ჩნდება; თავდაპირველად ის პოლიპის მსგავსი კეთილთვისებიანი დაზიანების სახით იწყება და დროთა განმავლობაში ავთვისებიანდება. ენდოსკოპია ამ კიბოსწინარე დაზიანებების აღმოჩენის ძირითადი მეთოდია. განსაკუთრებით კოლონოსკოპიისას აღმოჩენილი ნაწლავის პოლიპების ამოღება მომავალში შესაძლო მსხვილი ნაწლავის კიბოს თავიდან აცილებას უზრუნველყოფს. კვლევები აჩვენებს, რომ რეგულარული კოლონოსკოპიური სკრინინგით მსხვილი ნაწლავის კიბოთი სიკვდილიანობა მნიშვნელოვნად მცირდება. რადგან კოლონოსკოპია კიბოს ადრეულად აღმოჩენისა და მის განვითარებამდე პრევენციის შესაძლებლობასაც იძლევა: პოლიპები შეიძლება აღმოაჩინონ და ამოიღონ, სანამ კიბოდ გადაიქცევა.

• სკრინინგული პროგრამები: მაღალი რისკის პოპულაციებში ენდოსკოპიის სკრინინგისთვის გამოყენებით კიბო შეიძლება ჯერ კიდევ მის გამოვლენამდე აღმოაჩინონ. მაგალითად, მსხვილი ნაწლავის კიბოს სკრინინგისთვის კოლონოსკოპია 45-50 წლიდან არის რეკომენდებული და ეს ეფექტურია მსხვილი ნაწლავის კიბოს საზოგადოებრივი ტვირთის შესამცირებლად. ასევე ისეთ ქვეყნებში, სადაც კუჭის კიბო ხშირია, მაგალითად, იაპონიაში, გარკვეულ ასაკს გადაცილებულ პირებს პერიოდული გასტროსკოპიული სკრინინგი უტარდებათ, რითაც კუჭის კიბოს ადრეულ სტადიაზე აღმოაჩენენ. თურქეთშიც ექიმებმა შეიძლება პროფილაქტიკური ენდოსკოპია ურჩიონ ოჯახური ანამნეზის ან გარკვეული რისკფაქტორების მქონე პირებს.

• ბიოფსია და პათოლოგიური გამოკვლევა: კიბოს დიაგნოსტიკაში ენდოსკოპიის კიდევ ერთი როლია მიზანმიმართული ბიოფსიის აღების შესაძლებლობა. მაგალითად, ენდოსკოპიისას საეჭვოდ მიჩნეული უბნიდან უშუალო ვიზუალური კონტროლით რამდენიმე კვადრატული მილიმეტრის ქსოვილის ნიმუშს იღებენ და პათოლოგიურ გამოკვლევაზე აგზავნიან. ამ გზით კიბოს დიაგნოზი დასტურდება და მისი ტიპი განისაზღვრება. თუ ადრეული სტადია გამოვლინდა, ასევე ფასდება, შესაძლებელია თუ არა მისი ენდოსკოპიურად სრულად მოცილება (ენდოსკოპიური რეზექცია). ამრიგად, ენდოსკოპია კიბოს დიაგნოზის დადასტურების ოქროს სტანდარტად მიჩნეული ერთ-ერთი მეთოდია.

• ენდოსკოპიური მკურნალობა: ზოგიერთი ადრეული სტადიის კიბოს ენდოსკოპიური მეთოდებით სრულად მკურნალობა შეიძლება. მაგალითად, ენდოსკოპიური მუკოზური რეზექციის (EMR) ან ენდოსკოპიური სუბმუკოზური დისექციის (ESD) ტექნიკებით ადრეული სტადიის კუჭისა და ნაწლავის სიმსივნეების მოცილება ოპერაციის გარეშეა შესაძლებელი. ეს პროცედურები სპეციალური ენდოსკოპიური დანებითა და აღჭურვილობით სიმსივნური ქსოვილის ამოკვეთასა და ერთ ბლოკად ამოღებას გულისხმობს. შესაფერის შემთხვევებში გამოყენებისას პაციენტისთვის ეს დიდი შეღავათია და, რადგან ორგანოს მთლიანობა შენარჩუნებულია, ცხოვრების ხარისხი მაღალი რჩება.

დასკვნა: ენდოსკოპია კიბოს ადრეული აღმოჩენისა და პრევენციის შეუცვლელი საშუალებაა. მაგალითად, კოლონოსკოპიის ჩატარებით შეიძლება პოლიპის კიბოდ გარდაქმნის თავიდან აცილება, ან გასტროსკოპიით ძალიან ადრეული სტადიის კუჭის კიბოს აღმოჩენა და მკურნალობა. თუ ექიმმა ენდოსკოპია კიბოზე ეჭვის ან სკრინინგის მიზნით გირჩიათ, ეს დიდი შესაძლებლობაა როგორც შესაძლო კიბოს ადრეულად გამოსავლენად, ისე თქვენი სიმშვიდისთვის. გახსოვდეთ, რომ ადრეულად აღმოჩენილი კიბოს მკურნალობა გვიან სტადიაზე აღმოჩენილთან შედარებით გაცილებით წარმატებული და მარტივია.

ხშირად დასმული კითხვები

მტკივნეულია ენდოსკოპია? რთული პროცედურაა?
არა, პაციენტებისთვის ენდოსკოპია, ჩვეულებრივ, მტკივნეული პროცედურა არ არის. პროცედურამდე ჩატარებული სედაციის (დამამშვიდებელი წამლის) წყალობით პაციენტი ან მსუბუქად თვლემს, ან სრულად სძინავს და ენდოსკოპიის პროცესს ვერ იხსენებს. ყელში შესხურებული გამაყუჩებელი სპრეი ენდოსკოპის გავლისას შესაძლო დისკომფორტს ამცირებს. ამიტომ ენდოსკოპიის დროს პაციენტები, ჩვეულებრივ, ტკივილს საერთოდ არ გრძნობენ. მხოლოდ პროცედურის შემდეგ შეიძლება ყელის მსუბუქი გაღიზიანება ან მუცელში აირების შეგრძნება ჰქონდეთ, თუმცა ესეც მალე გაივლის.

რამდენ ხანს გრძელდება ენდოსკოპია?
ენდოსკოპიის ხანგრძლივობა ჩატარებულ პროცედურასა და გამოსაკვლევ უბანზეა დამოკიდებული. ზედა ენდოსკოპია (გასტროსკოპია) ხშირად სულ 5 წუთში შეიძლება დასრულდეს. კოლონოსკოპია კი, რადგან მთელი მსხვილი ნაწლავის დათვალიერებას მოიცავს, ჩვეულებრივ, დაახლოებით 15-20 წუთს გრძელდება. თუ ამავე დროს დამატებითი ჩარევა ტარდება, მაგალითად, პოლიპის ამოღება, კოლონოსკოპიის ხანგრძლივობა შეიძლება ნახევარ საათს მიუახლოვდეს. პროცედურის შემდეგ პაციენტი გარკვეული დროით ისვენებს და სედაციის მოქმედების გასვლის შემდეგ სახლში უშვებენ. ანუ მომზადებისა და აღდგენის ჩათვლით საავადმყოფოში რამდენიმე საათს გაატარებთ, თუმცა თავად ენდოსკოპიის აქტიური ნაწილი წუთებით იზომება.

ენდოსკოპიის შემდეგ როდის შემიძლია ჭამა?
პროცედურის შემდეგ დაახლოებით 2 საათის განმავლობაში ჭამისა და სმისგან თავის შეკავებაა რეკომენდებული. უნდა დაელოდოთ სედაციის მოქმედებისა და ყელის დაბუჟების სრულად გავლას. ამ დროის შემდეგ შეგიძლიათ დაიწყოთ სითხეებით, მაგალითად, წყლით, ხილის წვენით ან ჩაით, და შემდეგ მსუბუქ საკვებზე გადახვიდეთ. თუ გასტროსკოპიის შემდეგ ყელი ოდნავ გტკივათ, პირველ დღეს რბილი საკვების არჩევა შეიძლება კარგი იყოს. კოლონოსკოპიის შემდეგ კი ნაწლავში აირების შესამცირებლად შეგიძლიათ თავდაპირველად მსუბუქი, აირების არწარმომქმნელი საკვები მიიღოთ. ჩვეულებრივ, ენდოსკოპიიდან რამდენიმე საათში ნორმალურ კვებას დაუბრუნდებით, თუ, რა თქმა უნდა, ექიმმა სხვა რამ არ გირჩიათ.

ენდოსკოპიის შედეგი მაშინვე მზად არის? როდის შემიძლია მისი გაგება?
ექიმი ენდოსკოპიისას აღმოჩენილ ნიშნებს პროცედურის დასრულებისთანავე გაგიზიარებთ. პროცედურის დროს ნანახი გამოსახულებების საფუძველზე მრავალი დიაგნოზის დაუყოვნებლივ დასმაა შესაძლებელი. მაგალითად, თუ წყლული ან პოლიპი დაინახა, ამას გეტყვით. თუმცა, თუ ენდოსკოპიის დროს ბიოფსია აიღეს, საბოლოო დიაგნოზისთვის პათოლოგიური ლაბორატორიის პასუხს უნდა დაელოდოთ. ბიოფსიის პასუხი, ჩვეულებრივ, 1-2 კვირაში მზადდება. ამის შემდეგ ექიმთან ვიზიტზე შეგიძლიათ გაიგოთ პათოლოგიური გამოკვლევის შედეგი და მკურნალობის გეგმა დააზუსტოთ. ანუ ხილული ნიშნები მაშინვე ხდება ცნობილი, მიკროსკოპიულ გამოკვლევაზე დამოკიდებულ შედეგებს კი გარკვეული დრო სჭირდება.

არსებობს ენდოსკოპიის ჩასატარებლად განსაზღვრული ასაკი?
საჭიროების შემთხვევაში ენდოსკოპია ნებისმიერ ასაკში, მათ შორის ბავშვობაშიც, შეიძლება ჩატარდეს, თუმცა სკრინინგისა და რუტინული შემოწმებისთვის მას, ჩვეულებრივ, საშუალო და უფროს ასაკში უფრო ხშირად იყენებენ. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია და მრავალი სპეციალისტი 45-50 წლის შემდეგ (ჩივილების არსებობის მიუხედავად) კოლონოსკოპიური სკრინინგის დაწყებას ურჩევენ. კუჭის კიბოს სკრინინგისთვის თურქეთში რუტინული ასაკობრივი ზღვარი არ არსებობს; თუმცა გასტროსკოპია განსაკუთრებით 50 წელს გადაცილებულ და რისკფაქტორების მქონე პირებსაც შეიძლება ურჩიონ. თუ ოჯახში კუჭ-ნაწლავის კიბოს ანამნეზია, შესაბამისი სკრინინგული ენდოსკოპია უფრო ადრეული ასაკიდან უნდა დაიწყოს. ამრიგად, მიუხედავად იმისა, რომ მხოლოდ ასაკი ენდოსკოპიის ჩვენება არ არის, ასაკის მატებასთან ერთად სკრინინგული ენდოსკოპია შეიძლება სიცოცხლის გადამრჩენი იყოს.