Endoskopiya nədir? Nə üçün və necə aparılır?

Endoskopiya ucunda kamera və işıq olan endoskop adlı uzun, elastik boru ilə boşluqlu orqanların araşdırılmasıdır. Adətən ağızdan və ya anusdan aparılır, cərrahi kəsik tələb etmir. Xüsusən həzm sistemi (qida borusu, mədə, bağırsaqlar) xəstəliklərinin diaqnostikasında çox istifadə edilən, lazım gəldikdə müalicə üçün də tətbiq olunan minimal invaziv üsuldur. Həkim əməliyyatsız orqan səthini ətraflı görür, lazım gələrsə biopsiya və ya kiçik müdaxilə edə bilir.

Endoskopiya nədir?

Ən sadə tərifi ilə endoskopiya bədənin içini görüntüləmə üsuludur. Nazik, bükülən cihaz ağız və ya anus kimi təbii dəlikdən irəlilədilib orqan divarı birbaşa müşahidə edilir. Kiçik kamera görüntünü ekrana ötürür; məsələn, həkim qida borusundan mədə və onikibarmaq bağırsağadək (duodenum) yuxarı həzm yolu dəyişikliklərini canlı araşdıra bilir.

Xəstə adətən sedasiya adlanan yüngül anesteziya altında olur. Bununla mürgüləyir və ya tam yatır, ağrı və ya narahatlıq hiss etmir. Həm diaqnostika, həm müalicə üçün olduğundan endoskopiya müasir tibbdə vacibdir. Məsələn, xüsusi kanallarla lazım gələrsə polip çıxarılması, qanaxmanın dayandırılması və ya yad cismin götürülməsi eyni seansda mümkündür.

Endoskopiya nə üçün aparılır?

Əsas məqsəd şikayətə səbəb olan vəziyyətə diaqnoz qoymaq və lazım gəldikdə müdaxilədir. Həkim aşağıdakı hallarda tövsiyə edə bilər:

• Həzm sistemi əlamətləri: Uzunmüddətli və ya izah olunmayan qarın ağrısı, udma çətinliyi, davamlı mədə yanması/reflüks, keçməyən ürəkbulanma və ya qusma, xroniki ishal və ya qəbizlik səbəblərini araşdırmaq üçün istənilə bilər.
• Qanaxma əlamətləri: Nəcisdə qan və ya qəhvə çöküntüsünə bənzər qusma kimi yuxarı həzm qanaxması əlamətlərində mənbəni tapmaq və mümkünsə eyni vaxtda dayandırmaq üçün edilir.
• Çəki itkisi və anemiya: İzah olunmayan çəki itkisi, anemiya və ya iştahasızlıqda gizli xəstəliyi axtarmaq üçün həzm orqanları endoskopik araşdırılır.
• Xora və infeksiya şübhəsi: Mədə xorası, Helicobacter pylori infeksiyası və ya iltihabi bağırsaq xəstəliklərini (məsələn, Crohn, xoralı kolit) təsdiqləmək üçün müvafiq sahələr görülə bilər.
• Şiş və ya polip şübhəsi: Görüntüləmə və ya qan testləri şübhə yaradırsa birbaşa baxışla sahələr araşdırılıb biopsiya alınır. Xüsusən poliplərin tapılıb çıxarılması gələcək xərçəngi önləmək üçün mühümdür.

Endoskopiya yalnız diaqnostika deyil, müalicə məqsədilə də istifadə edilə bilər. Məsələn:

• Kiçik alətlərlə polip kəsilib çıxarıla bilər,
• Qanaxma ocağı varsa kauterizasiya və ya klipslə qanaxma dayandırıla bilər,
• Qida borusunda daralma varsa balon və ya stentlə genişləndirilə bilər,
• Öd axarında daş varsa ERCP ilə çıxarıla bilər (aşağıda izah edilir).

Yəni endoskopiya diaqnoz, müşahidə və eyni seansda müalicə imkanı verən çoxşaxəli prosedurdur. Həkim vəziyyətə uyğun növü seçib planlaşdırır.

Endoskopiya necə aparılır?

Prosedurdan əvvəl xəstə xüsusi endoskopiya bölməsinə alınır. Venadaxili sedativlə rahatlayır və prosesi xatırlamır. Sonra sol böyrü üstə uzadılır. Yuxarı endoskopiyada dişlər arasına plastik ağızlıq qoyulur ki, cihaz rahat keçsin və dişlər zədələnməsin. Lazım gəldikdə boğaza yerli anestezik sprey vurularaq qusma refleksi zəiflədilir.

Prosedur zamanı cihaz yavaş irəlilədilir, daxili səth monitordan izlənir. Məsələn, qastroskopiyada dil kökündən qida borusuna, oradan mədə və onikibarmaq bağırsağa çatır. Ucdakı kamera ilə selikli qişalar ətraflı görünür. Tənəffüs normal davam edir, endoskop nəfəsalmağa mane olmur; boğazda yalnız doluluq hissi ola bilər, adətən ağrı olmur.

Həkim nazik alətləri kanaldan irəlilədərək biopsiya götürə və ya polipi xüsusi ilgək/snare ilə kəsə bilər. Mədə və bağırsaqda hərəkət və aydın görüntü üçün az hava verilib divarlar yüngül şişirdilir. Baxış bitdikdə cihaz yavaş çıxarılır.

Bir yuxarı həzm endoskopiyası (qastroskopiya) adətən bir neçə dəqiqədə (orta 5-10 dəqiqə) bitir. Kolonoskopiya kimi aşağı həzm endoskopiyası bağırsaq uzunluğuna görə çox çəkə bilər (orta 15-30 dəqiqə). Sonra sedasiya keçənədək müşahidə edilir, adətən eyni gün evə buraxılır.

Endoskopiyanın növləri hansılardır?

Sahəyə görə adı dəyişir. Demək olar hər boşluqlu orqan üçün xüsusi üsul hazırlanıb. Həzm sistemi endoskopiyaları ən çox istifadə edilənlərdir.

Əsas növlər və sahələr:

Cədvəl istifadənin genişliyini göstərir. Həkim xəstəliyin növü və yerinə görə seçir: mədə şikayətində qastroskopiya, yoğun bağırsaqda kolonoskopiya, öd yolunda ERCP, bütün həzmə baxış lazım olsa kapsul endoskopiya.

Hansı endoskopiya nə vaxt istifadə olunur?

Hər üsulun xüsusi göstərişi var, hər vəziyyətə uyğun deyil. Ən çox istifadə olunanların seçimi belədir:

• Qastroskopiya: Uzunmüddətli mədə yanması, reflüks, udma çətinliyi, yuxarı qarın ağrısı, səbəbsiz qusma, xora şübhəsi və ya ailədə mədə xərçəngində tətbiq edilir. Qida borusu, mədə və duodenumda yara, qıcıqlanma və kütlə tapılıb lazım gələrsə biopsiya alınır. Məsələn, davamlı yanması olan 45 yaşdan yuxarı xəstədə mədə xərçəngi və ya Barrett qida borusunu erkən tapmaq üçün tövsiyə oluna bilər.

• Kolonoskopiya: Qanaxma, nəcis vərdişi dəyişikliyi (yeni qəbizlik-ishal tutmaları), gizli/aşkar qan və ya izah olunmayan dəmir anemiyasında edilir. Həmçinin skrininq üçün əlamət olmasa da müəyyən yaşdan sonra tövsiyə edilir. Xüsusən 45-50 yaşdan yuxarı hər kəsin 5-10 ildən bir kolonoskopiya skrininqi erkən xərçəngin tapılmasında böyük rol oynayır. Ailə tarixçəsi və ya polipdə daha erkən və sıx aparıla bilər.

• ERCP: Ultrasəs və ya MRT-də öd axarında daş və ya öd yollarında daralma tapıldıqda və ya mədəaltı vəzi iltihabının (pankreatitin) səbəbi araşdırıldıqda seçilir. Öd yolunun açıldığı papilla kanulyasiya olunur, kontrast verilərək flüoroskopiya aparılır; eyni vaxtda tutan daş xüsusi səbətlə çıxarıla bilər. Öd yolu və pankreas başı şişlərində stent üçün də istifadə olunur.

• Endoskopik ultrasəs (EUS): Xüsusən ultrasəs/KT-də pankreas və öd yolu ətrafı kütlə, mədə/qida borusu divarının dərin şiş şübhəsində edilir. Qonşu limfa düyünləri və şişin dərinliyi barədə məlumat verir, lazım gələrsə biopsiya alınır. Məsələn, endoskopiyada qabarıqlığın alt divar qatlarından qaynaqlandığını göstərə bilər.

• Kapsul endoskopiya: Digər üsulla izah olunmayan nazik bağırsaq qanaxması, dəmir anemiyası və ya nazik bağırsaqda Crohn şübhəsində istifadə edilir. Udulan kapsul xüsusən endoskopun çatmadığı orta hissələrin ətraflı görüntüsünü verir. Uzunluq səbəbindən klassik üsulla görünməyən lezyonları axtarmaq üçün idealdır. Məsələn, gizli qanaxmada qastroskopiya və kolonoskopiya normaldırsa nazik bağırsaqda polip və ya şiş göstərə bilər.

Nümunələr doğru vəziyyətdə doğru üsulun əhəmiyyətini göstərir. Həkim əlamət, yaş, risk və digər testlərə görə qərar verir. Bəzən ardıcıl bir neçə növ lazım olur (qastroskopiya normal olsa da şübhə qalarsa kapsul kimi).

Endoskopiyadan əvvəl hazırlıq

Düzgün nəticə və təhlükəsizlik üçün əvvəlcədən bəzi hazırlıqlar lazımdır. Növə görə dəyişir:

• Pəhriz və aclıq: Əksəriyyətində mədə boş olmalıdır. Qastroskopiyadan əvvəl adətən 6-8 saat aclıq kifayətdir. Kolonoskopiyada isə 1-2 gün əvvəl qalıqsız, maye ağırlıqlı pəhrizə keçilir, xüsusi təmizləyicilərlə kolon tam boşaldılır. Bu, aydın görüntü və kiçik lezyonları görmək üçündür. Səhər su da daxil heç nə qəbul etməmək tövsiyə olunur (xüsusən ümumi anesteziya varsa).

• Dərman istifadəsi: Xəstə müntəzəm dərmanları barədə məlumat verməlidir. Qan durulaşdırıcılar (aspirin, klopidogrel, varfarin kimi) biopsiya/polipdə qanaxmanı artıra bilər, həkim nəzarəti ilə bir neçə gün əvvəl dayandırmaq lazım ola bilər. Diabet, hipertoniya və ürək dərmanlarının həmin səhər qəbulu da həkim tərəfindən qiymətləndirilir.

• Müşayiətçi və razılıq: Sedasiya veriləcəyindən xəstənin müşayiətçi ilə gəlməsi istənilir. Sonra bir neçə saat yuxululuq ola bildiyindən avtomobil sürmək və ya tək evə getmək təhlükəlidir. Protez diş, linza və zinət əşyaları kimi çıxarılan vasitələri çıxarmaq istənilir. Xəstə/qanuni yaxını məlumatlandırılıb razılıq forması imzalayır.

• Digər hazırlıqlar: Bəzən əlavə testlər istənilə bilər. Ürək stimulyatoru, laxtalanma pozğunluğu və ya ağır AXOX-da risklər nəzərdən keçirilir. Lazım gəldikdə profilaktik antibiotik (məsələn, ürək qapaq xəstələrində infeksiyanı önləmək üçün) verilə bilər. Əvvəl endoskopiya/anesteziya olubsa ağırlaşma yaşanıb-yaşanmadığı soruşulur.

Xülasə: Həkim təlimatlarına əməl vacibdir. Bağırsaq yaxşı təmizlənməyibsə təkrar kolonoskopiya lazım ola bilər; tox gələn xəstədə təhlükəsizlik üçün ləğv edilə bilər. Pəhriz, dərman və digər hazırlıq tövsiyələrinə diqqətlə əməl edin.

Endoskopiyadan sonra diqqət məqamları

Endoskopiya prosesi tamamlandıqdan sonra xəstənin bərpa dövrünü rahat keçirməsi və mümkün ağırlaşma əlamətlərini fərq etməsi vacibdir. Endoskopiyadan sonra diqqət edilməli məqamlar belədir:

• İstirahət və müşayiət: Sedasiya sonrası yuxululuq və keylik normaldır, adətən bir neçə saata düzəlir. Xəstə klinikada dincəlir, həyati göstəricilər izlənir. Evə buraxıldıqdan sonra həmin gün avtomobil sürməmək, mühüm qərar verməmək və mümkünsə dincəlmək lazımdır. Yaxının müşayiəti təhlükəsizdir.

• Yeyib-içməyə başlama: Yerli anesteziyadan boğaz key ola bilər. Buna görə təxminən 1-2 saat heç nə yeyib-içməmək lazımdır. Sonra su və ya oxşar maye ilə başlanır, udma problemi yoxdursa yüngül qidaya keçilir. Bir neçə saatda normal qidalanmaq olar. Kolonoskopiyadan sonra qaz yaradan qidanı ilk yeməklərdə azaltmaq rahatlıq verə bilər.

• Mümkün yüngül şikayətlər: Sonra yüngül boğaz ağrısı, udma narahatlığı və ya qarında köp, qaz sancısı ola bilər. Tez-tez görülür və bir neçə saata keçir. Sedativdən yüngül başgicəllənmə və ya yuxululuq davam edə bilər. Bol maye və istirahət keçməsinə kömək edir.

• Həkimə bildirilməli hallar: Nadir də olsa, endoskopiyadan sonra daha ciddi əlamətlər yarana bilər. Aşağıdakı hallardan biri inkişaf edərsə vaxt itirmədən həkimə müraciət edilməlidir:

  • Şiddətli və ya keçməyən qarın ağrısı, döş ağrısı
  • Güclü ürəkbulanma və ya qusma, xüsusən qanlı qusma
  • Nəcisin qətran kimi tünd olması (həzm qanaxmasını göstərə bilər)
  • Qızdırma və titrətmə (infeksiya əlaməti ola bilər)
  • Təngnəfəslik və ya udma çətinliyinin artması
    Bu əlamətlər nadir görülən ağırlaşmaların xəbərçisi ola bildiyindən diqqətsiz buraxılmamalıdır.

• Normal həyata qayıdış: Yalnız sedasiya verilibsə adətən ertəsi gün tam normala qayıdılır. Boğaz qıcıqlanması 1-2 günə keçir. Polip/biopsiyada həkim müvəqqəti ağırlıq qaldırmamaq, qan durulaşdırıcı almamaq və ya xüsusi pəhriz deyə bilər. Əməl etmək riski minimuma endirir.

Yəni qısa istirahət və özünü müşahidə dövrü var. Əksəriyyət eyni gün problemsiz evə gedib gündəlik həyata qayıdır. Həkim sonrakı qaydaları bildirəcək; əməl etmək kifayətdir.

Endoskopiyanın riskləri hansılardır?

Ümumən təhlükəsiz sayılsa da, hər tibbi müdaxilə kimi çox aşağı ehtimallı riskləri var. Endoskopiya ağırlaşmaları ən nadirdən daha çox görülənə doğru belədir:

• Orqan perforasiyası (deşilməsi): Ən nadir və ciddi ağırlaşmalardandır. Qida borusu, mədə və ya bağırsaq divarı çox aşağı ehtimalla cırıla bilər. Təcili əməliyyat lazım ola bildiyindən şiddətli ağrı, qızdırma və qarın sərtliyi dərhal bildirilməlidir. Təcrübəli həkimdə ehtimal çox aşağıdır (mində birdən az).

• Anesteziya/sedasiya reaksiyası: Çox nadir allergiya, tənəffüs depressiyası və ya ritm pozğunluğu yarana bilər. Anesteziya komandası həyati göstəriciləri daim izləyir. Ağır ürək-ağciyər xəstəliyində risk bir qədər artdığından tam təchiz olunmuş mərkəzdə aparılmalıdır.

• İnfeksiya: Alətlər hər xəstədən əvvəl yüksək səviyyədə sterilizasiya edilir. Buna görə infeksiya riski çox aşağıdır. Lakin əlavə müdaxilədə (polip götürülməsi, öd yoluna stent) bir qədər artır. İnfeksiyalar adətən yüngüldür, antibiotiklə müalicə edilir. Yüksək riskdə həkim profilaktik antibiotik verə bilər.

• Qanaxma: Yalnız görüntüləmə qanaxma yaratmır. Lakin biopsiya və ya polip çıxarılması kiçik qanaxma yarada bilər. Adətən özü dayanır və ya endoskopik dayandırılır. İlk 24 saatda bir qədər qanlı bəlğəm (yuxarı endoskopiyadan sonra) və ya nəcisdə az qan (kolonoskopiyadan sonra) kiçik damar qanaxması ola bilər. Artırsa həkimə müraciət edilməlidir.

• Yüngül yan təsirlər: Əslində ağırlaşmadan çox gözlənilən keçici təsirlərdir və tez-tez olur. Bunlar əslində ağırlaşmadan çox prosedurdan sonra gözlənilə bilən, tez-tez görülən keçici təsirlərdir., qarında köp və qaz və ya sancı tipli ağrılar, sedasiya ilə yüngül baş ağrısı və keylik bu qrupa daxildir. Bir neçə saata keçir, daimi zədə qoymur. Əksəriyyət ertəsi gün tam normal hiss edir.

Nəticədə ciddi ağırlaşmalar çox nadirdir, fayda adətən riskləri xeyli üstələyir. Təcrübəli qastroenteroloq və uyğun şərait riski azaldır. Həkim tövsiyənin fayda və riskini izah edəcək. Narahatlığınızı paylaşmaqdan çəkinməyin.

Endoskopiya və xərçəng: erkən diaqnozda rolu varmı?

Ən həyati tətbiqlərindən biri xərçəngin erkən diaqnozu, hətta önlənməsidir . Xüsusən həzm xərçənglərində həm diaqnostika, həm müalicədə vacibdir:

• Erkən diaqnoz imkanı: Həzm sistemi xərçəngləri (xüsusən mədə və yoğun bağırsaq xərçəngi) erkən mərhələdə adətən əlamət vermir. Endoskopiya ilə çox kiçik, hələ əlamətsiz şiş də tapıla bilər. Məsələn, yüngül mədə şikayətində millimetrlik lezyon erkən xərçəng ola bilər, dərhal biopsiya ilə dəqiqləşdirilir. Həqiqətən, mədə xərçəngi diaqnostikasının ən effektiv üsullarından biri endoskopiyadır, çünki həm kiçik anormallığı görmək, həm dərhal biopsiya imkanı verir. Bununla erkən xərçəngin müalicə şansı və uğuru dəfələrlə artır.

• Xərçəngönü lezyonların aşkarlanması: Xərçəng adətən qəfil deyil, əvvəl polip kimi xoşxassəli lezyondan başlayıb zamanla xərçəngləşir. Endoskopiya bunları tapmaqda əsas üsuldur. Kolonoskopiyada polip çıxarılması gələcək kolon xərçəngini önləyir. Tədqiqatlar müntəzəm skrininqlə ölümün xeyli azaldığını göstərir. Çünki kolonoskopiya erkən diaqnoz və hətta yaranmadan önləmə şansı verir, polip xərçəngə çevrilmədən götürülür.

• Skrininq proqramları: Yüksək riskli əhalidə endoskopiya ilə xərçənglər hələ yaranmadan tutula bilər. Məsələn, kolon xərçəngi skrininqi üçün 45-50 yaşdan kolonoskopiya tövsiyə edilir və ictimai yükü azaldır. Mədə xərçəngi çox olan Yaponiya kimi ölkələrdə müəyyən yaşdan dövri qastroskopiya erkən diaqnoz verir. Türkiyədə də ailə tarixçəsi və ya risk faktorları olanlara həkim profilaktik endoskopiya tövsiyə edə bilər.

• Biopsiya və patologiya: Digər rolu hədəfli biopsiya almaqdır. Şübhəli sahədən birbaşa baxış altında bir neçə kvadratmillimetrlik toxuma götürülüb patologiyaya göndərilir. Diaqnoz və növ dəqiqləşir. Erkəndirsə endoskopik tam çıxarma (rezeksiya) şansı da qiymətləndirilir. Endoskopiya diaqnozu təsdiqləyən qızıl standart üsullardandır.

• Endoskopik müalicələr: Bəzi erkən xərçənglər tam endoskopik müalicə edilə bilər. Məsələn, endoskopik mukozal rezeksiya (EMR) və submukozal disseksiya (ESD) ilə erkən mədə və bağırsaq şişləri əməliyyatsız çıxarılır. Xüsusi bıçaq və avadanlıqla şiş toxuması kəsilib bütöv blok kimi götürülür. Uyğun xəstədə böyük rahatlıq verir, orqan qorunduğundan həyat keyfiyyəti yüksək qalır.

Nəticə: Endoskopiya xərçəngin erkən tanınması və önlənməsi üçün əvəzolunmazdır. Kolonoskopiya ilə polipin xərçəngləşməsi önlənə, qastroskopiya ilə erkən mədə xərçəngi tapılıb müalicə edilə bilər. Həkim şübhə və ya skrininq üçün tövsiyə edibsə bu, erkən aşkarlamaq və rahatlanmaq üçün böyük imkandır. Erkən xərçəngin müalicəsi gec mərhələdən daha uğurlu və asandır.

Tez-tez verilən suallar

Endoskopiya ağrılı və ya çətin prosedurdurmu?
Xeyr, endoskopiya adətən ağrılı prosedur deyil. Sedativlə xəstə yarıyuxulu və ya tam yuxulu olur, prosesi xatırlamır. Boğazdakı keyləşdirici sprey keçid narahatlığını azaldır. Buna görə xəstələr adətən ağrı hiss etmir. Sonra yüngül boğaz qıcıqlanması və ya qaz olsa da tez keçir.

Endoskopiya nə qədər çəkir?
Müddət prosedur və sahədən asılıdır. Yuxarı endoskopiya (qastroskopiya) çox vaxt 5 dəqiqə kimi qısa müddətdə tamamlanır. Kolonoskopiya bütün yoğun bağırsağı araşdırdığından adətən 15-20 dəqiqə çəkir. Polip kimi əlavə müdaxilədə yarım saata yaxınlaşa bilər. Sonra xəstə dincəlib sedasiya keçəndə evə buraxılır. Hazırlıq və ayılma ilə xəstəxanada bir neçə saat, aktiv endoskopiyada isə dəqiqələr keçir.

Sonra nə vaxt yemək yeyə bilərəm?
Sonra təxminən 2 saat yeyib-içməmək tövsiyə olunur. Sedasiya və boğaz keyliyi tam keçənədək gözlənilməlidir. Sonra su, şirə və çayla başlayıb yüngül qidaya keçmək olar. Qastroskopiyadan sonra boğaz ağrıyırsa ilk gün yumşaq qida yaxşıdır. Kolonoskopiyada əvvəl qaz yaratmayan yüngül qida seçilir. Həkim başqa cür deməyibsə bir neçə saatda normal qidalanmaq olar.

Nəticə dərhal çıxırmı, nə vaxt öyrənə bilərəm?
Həkim tapıntıları prosedur bitən kimi paylaşacaq. Görüntü ilə çox diaqnoz dərhal qoyula bilər; məsələn, xora və ya polip deyəcək. Lakin biopsiya alınıbsa dəqiq diaqnoz üçün laboratoriyanı gözləmək lazımdır. Nəticələr adətən 1-2 həftəyə çıxır. Sonra həkim görüşündə nəticə və plan dəqiqləşir. Görünən tapıntı dərhal, mikroskopik nəticə bir qədər vaxt alır.

Endoskopiya üçün müəyyən yaş varmı?
Lazım olduqda uşaqlıq da daxil hər yaşda mümkündür, lakin skrininq üçün adətən orta və daha yuxarı yaşlarda daha çox istifadə edilir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və bir çox mütəxəssis 45-50 yaşdan sonra (şikayət olub-olmamasından asılı olmayaraq) kolonoskopiya skrininqinə başlamağı tövsiyə edir. Türkiyədə mədə xərçəngi skrininqi üçün rutin yaş həddi yoxdur; xüsusən 50 yaşdan yuxarı riskli şəxslərə qastroskopiya da tövsiyə edilə bilər. Ailədə həzm xərçəngi varsa daha erkən başlanmalıdır. Yaş təkbaşına göstəriş olmasa da, yaşla skrininq həyat qurtara bilər.