რა არის შაკიკი? სიმპტომები, მიზეზები და მკურნალობა

შაკიკი ნევროლოგიური დარღვევაა, რომელსაც, უმეტესად თავის ერთ მხარეს, თავის ტკივილის განმეორებადი და ძლიერი შეტევები ახასიათებს. ამ შეტევების დროს შეიძლება გამოვლინდეს მფეთქავი ტკივილი, გულისრევა, ღებინება, სინათლისა და ხმაურის მიმართ მგრძნობელობა. შაკიკმა შეიძლება მნიშვნელოვნად იმოქმედოს ადამიანის ყოველდღიური ცხოვრების ხარისხზე და სამუშაო ან სოციალური ცხოვრება შეაფერხოს.

შაკიკის ტკივილი, ჩვეულებრივ, რამდენიმე საათიდან რამდენიმე დღემდე ხანგრძლივობის პერიოდების (შეტევების) სახით ვლინდება. შეტევებს შორის ადამიანი, ჩვეულებრივ, თავს ნორმალურად გრძნობს. შაკიკის მექანიზმი სრულად შესწავლილი არ არის, თუმცა მიიჩნევა, რომ ტვინის ელექტრულ და სისხლძარღვოვან აქტივობაში დროებითი ცვლილებები სამწვერა ნერვის სისტემაზე მოქმედებს და ტკივილს იწვევს. მოკლედ, ტვინში ნერვული სიგნალების არანორმალური მუშაობა და სისხლძარღვების გაფართოება-შევიწროება შაკიკის ტკივილის განვითარებას განაპირობებს. შაკიკისადმი მიდრეკილება შეიძლება გენეტიკურად, ოჯახში გადაეცემოდეს, ხოლო გარემოს სხვადასხვა ფაქტორმა ამ მიდრეკილების გააქტიურებით შეტევები გამოიწვიოს.

ამ სტატიაში დეტალურად განვიხილავთ შაკიკის განსაზღვრებასა და მექანიზმს, მის სიმპტომებსა და ხანგრძლივობას, შესაძლო მიზეზებსა და გამომწვევ ფაქტორებს, შაკიკის მკურნალობის მეთოდებს (პრეპარატები, ცხოვრების წესის ცვლილებები და ალტერნატიული მიდგომები). ასევე შაკიკის სახეობებს შევადარებთ სხვა თავის ტკივილის სახეობებს და შევეხებით განსხვავებას შაკიკსა და თავის ტვინის სიმსივნეს შორის . სტატიის ბოლოს იპოვით შაკიკის შესახებ ხშირად დასმულ კითხვებზე პასუხებს.

რა არის შაკიკი?

შაკიკი არის თავის ტკივილის განმეორებადი შეტევებით მიმდინარე თავის ტკივილის დარღვევა. ჩვეულებრივ, ტკივილი თავის ერთ მხარეს ლოკალიზდება, თუმცა ზოგი შეტევისას ორივე მხარეც შეიძლება მოიცვას. შაკიკის ტკივილი საშუალო ან ძლიერი ინტენსივობისაა და ხშირად მფეთქავი, პულსაციის მსგავსი ხასიათი აქვს. ფიზიკურმა აქტივობამ შეიძლება გააუარესოს; მაგალითად, კიბეზე ასვლამ ან დახრამ ტკივილი კიდევ უფრო გააძლიეროს.

კლასიკურად, შაკიკს შეიძლება ოთხი ფაზა ჰქონდეს: პროდრომი (შეტევის წინა ნიშნები), აურა (ზოგი შაკიკისას გამოვლენილი ნევროლოგიური სიმპტომები), თავის ტკივილის ფაზა და პოსტდრომი (შეტევის შემდგომი პერიოდი). ყველა პაციენტს ყველა ეს ფაზა არ აქვს. პროდრომულ ფაზაში შეიძლება გამოვლინდეს აგრესიულობა, სისუსტე, ჭარბი ჭამის სურვილი, მთქნარება და კონცენტრაციის გაძნელება. აურა შაკიკის მქონე ადამიანების დაახლოებით მესამედს აღენიშნება და მოიცავს დროებით მხედველობით ან სენსორულ დარღვევებს, რომლებიც თავის ტკივილამდე ცოტა ხნით ადრე იწყება (მაგალითად, სინათლის კაშკაშა გაელვება, მხედველობის ველში ბრმა ლაქები, ხელის ან ფეხის დაბუჟება, მეტყველების გაძნელება). აურის სიმპტომები, ჩვეულებრივ, 5-60 წუთს გრძელდება და შემდეგ ძლიერი თავის ტკივილის ფაზა იწყება. პოსტდრომულ პერიოდში, ტკივილის ჩაცხრობის შემდეგ, ადამიანი შეიძლება გამოფიტვას, სისუსტეს ან აზროვნების დაბინდვას გრძნობდეს.

შაკიკი ნევროლოგიური მდგომარეობაა და მხოლოდ უბრალო თავის ტკივილი არ არის. თავის ტვინში და მის გარსებში მიმდინარე დროებითი ცვლილებები ააქტიურებს ტკივილის გადაცემის გზას — სამწვერა ნერვს — და ტკივილის სიგნალებს წარმოქმნის. ამ პროცესში მონაწილეობს ტვინის ქიმიური ნივთიერებების, განსაკუთრებით სეროტონინისა და CGRP-ის (Calcitonin Gene Related Peptide) დონის ცვლილებაც. შედეგად განვითარებული შაკიკის შეტევა ვლინდება არა მხოლოდ ტკივილით, არამედ მთელი ორგანიზმის მომცველი სხვადასხვა სიმპტომით.

შაკიკის სიმპტომები და ხანგრძლივობა

შაკიკის შეტევის ყველაზე ტიპური სიმპტომია ძლიერი თავის ტკივილი. ის, ჩვეულებრივ, თავის ერთ მხარეს არის კონცენტრირებული; პაციენტების უმეტესობა აღნიშნავს, რომ ტკივილი მარჯვენა ან მარცხენა საფეთქლის მიდამოში იწყება და იქიდან ვრცელდება. ტკივილი შეიძლება მფეთქავი იყოს ან ღრმა ზეწოლის სახე ჰქონდეს. თავის ტკივილის ხანგრძლივობა სათანადო ჩარევის გარეშე შეიძლება 4 საათიდან 72 საათამდე (3 დღე) მერყეობდეს. ანუ დაწყების შემდეგ შაკიკის შეტევა შეიძლება რამდენიმე დღის განმავლობაში ცვალებადი ინტენსივობით გაგრძელდეს და შემდეგ მთლიანად გაიაროს. ზოგ მძიმე შემთხვევაში თავის ტკივილი ერთ კვირამდეც გრძელდება, თუმცა ეს ხშირი არ არის.

შაკიკის ტკივილს, ჩვეულებრივ, გარკვეული თანმხლები სიმპტომებიც ერთვის. შეტევის დროს პაციენტებს ხშირად:

• გულისრევა აქვთ და ზოგჯერ ღებინებაც შეიძლება აღენიშნებოდეთ. განსაკუთრებით ძლიერი ტკივილისას ღებინების შემდეგ ხანმოკლე შვება შეიძლება იგრძნონ.
• სინათლისადმი მგრძნობელობა (ფოტოფობია) უვითარდებათ. კაშკაშა განათება, ეკრანის ან მზის სინათლე შაკიკის მქონე ადამიანისთვის შეიძლება აუტანელი გახდეს. ამიტომ ბევრი პაციენტი ბნელ ოთახში დასვენებას ამჯობინებს.
• ხმისადმი მგრძნობელობა (ფონოფობია) უვითარდებათ. ხმამაღალმა ბგერებმა და ხმაურიანმა გარემომ შეიძლება შაკიკის ტკივილი გააუარესოს. ადამიანი წყნარ გარემოს ეძებს.
• სუნისადმი მგრძნობელობა (ოსმოფობია) შეიძლება განუვითარდეთ. მძაფრი სუნამოსა და საკვების სუნიც კი შაკიკის დროს შეიძლება შემაწუხებელი იყოს ან გულისრევა გააძლიეროს.
• მხედველობითი და ნევროლოგიური სიმპტომები: შაკიკის აურიან სახეობაში თავის ტკივილამდე ან მასთან ერთად შეიძლება გამოვლინდეს მხედველობის დარღვევები (მაგალითად, ზიგზაგის ხაზები, მოციმციმე წერტილები, დაბინდული მხედველობა ან მხედველობის დროებითი დაკარგვა), სხეულის ერთ მხარეს დაბუჟება-ჩხვლეტა, მეტყველების გაძნელება და სხვა ნევროლოგიური სიმპტომები. ისინი, ჩვეულებრივ, დროებითია და მუდმივ დაზიანებას არ ტოვებს.
• დაღლილობა და სისუსტე: ძლიერი დაღლილობის შეგრძნება ხშირია როგორც შაკიკის შეტევის დასაწყისში, ისე დასასრულს. ამ სისუსტით ადამიანმა შეიძლება შეტევის მოახლოება იგრძნოს, ხოლო მის შემდეგ ისე იყოს გამოფიტული, თითქოს „სცემეს“.
• მადის ცვლილებები და განწყობის მერყეობა: ზოგ პაციენტს შეტევამდე ძლიერი შიმშილი ან ტკბილეულისადმი ლტოლვა აქვს, ზოგს კი უმადობა აწუხებს. ასევე შეტევის მოახლოებისას ან მის მიმდინარეობაში შეიძლება აღინიშნოს გაღიზიანება, მომატებული ემოციური მგრძნობელობა და დეპრესიული განწყობა.

შაკიკის შეტევის ხანგრძლივობა განსხვავდება როგორც ადამიანებს შორის, ისე სხვადასხვა შეტევისას. ტიპური შაკიკის ტკივილი სულ მცირე 4 საათს გრძელდება; უმეტესად 1 დღე გასტანს, ზოგჯერ კი 2-3 დღემდე ხანგრძლივდება. 72 საათზე მეტხანს გაგრძელებულ ჯიუტ შაკიკის შეტევას მედიცინაში status migrainosus ეწოდება და შეიძლება სამედიცინო ჩარევა დასჭირდეს. შეტევებს შორის პაციენტი, ჩვეულებრივ, მთლიანად ნორმალურ მდგომარეობას უბრუნდება და სიმპტომები არ აქვს. თუმცა ხშირი შაკიკისას შეტევებს შორისაც შეიძლება მსუბუქი თავის ტკივილი ან თავის სიმძიმის შეგრძნება დარჩეს.

შაკიკის სიმძიმე და სიხშირე ადამიანებს შორის მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ზოგს თვეში ერთხელ მსუბუქი შეტევა აქვს, ზოგს კი კვირაში რამდენჯერმე მძიმე შეტევები აღენიშნება. თუ თვეში 15 დღეზე მეტხანს გაქვთ შაკიკის ტკივილი, ამას ქრონიკული შაკიკი ეწოდება. ქრონიკული შაკიკი ცხოვრების ხარისხის მნიშვნელოვნად დამაქვეითებელი მდგომარეობაა და აუცილებლად მოითხოვს პრევენციულ მკურნალობას სპეციალისტის მეთვალყურეობით.

შაკიკის მიზეზები და გამომწვევი ფაქტორები

შაკიკის ზუსტი მიზეზი სრულად გარკვეული არ არის. რა იწვევს შაკიკს? ამ კითხვაზე პასუხი გენეტიკური მიდრეკილებისა და გარემოს ფაქტორების ურთიერთქმედებაა. მიიჩნევა, რომ პაციენტების ტვინის სტრუქტურისა და ფუნქციის ზოგი თავისებურება მემკვიდრეობითია. მაგალითად, ადამიანს, რომლის ოჯახში (პირველი ხარისხის ნათესავებში, როგორიცაა დედა, მამა ან და-ძმა) შაკიკი აქვთ, მისი განვითარების მეტი ალბათობა აქვს. ამასთან, შაკიკის გამააქტიურებელი მრავალი გარეგანი ფაქტორი არსებობს. ანუ გენეტიკური მიდრეკილების არსებობის მიუხედავად, შეტევებს, ჩვეულებრივ, გამომწვევი ფაქტორი იწყებს.

შაკიკის მიზეზები (რისკფაქტორები)

შაკიკის განვითარების ალბათობის გამზრდელი ზოგი რისკფაქტორია:

• გენეტიკური მიდრეკილება: ოჯახური ისტორია შაკიკის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი რისკფაქტორია. პაციენტების მნიშვნელოვან ნაწილს ოჯახშიც ჰყავს შაკიკის მქონე ადამიანი. თუ დედას ან მამას შაკიკი აქვს, შვილებშიც მისი განვითარების ალბათობა მაღალია.
• სქესი: ქალებში შაკიკი მამაკაცებთან შედარებით დაახლოებით 2-3-ჯერ უფრო ხშირად გვხვდება. ამის მთავარი მიზეზი ჰორმონული განსხვავებებია. განსაკუთრებით მენსტრუაციულ ციკლთან დაკავშირებულმა ჰორმონულმა მერყეობამ შეიძლება შაკიკის რისკსა და შეტევების სიხშირეზე იმოქმედოს.
• ასაკი: შაკიკი ნებისმიერ ასაკში შეიძლება დაიწყოს, თუმცა ყველაზე ხშირად ახალგაზრდა მოზრდილებში, 20-30 წლის ასაკში, ვლინდება. ის ბავშვობაშიც გვხვდება და ბავშვებში შეიძლება მუცლის ტკივილით ან ღებინების პერიოდული შეტევებითაც გამოვლინდეს (ბავშვობის პერიოდული სინდრომები). შეტევები საშუალო ასაკამდე შეიძლება გაგრძელდეს; ხანდაზმულ ასაკში (50 წლის შემდეგ) კი მათი სიმძიმე და სიხშირე შესაძლოა შემცირდეს ან მთლიანად შეწყდეს.
• ჰორმონული მდგომარეობები: შაკიკზე განსაკუთრებით ქალებში ესტროგენის ცვლილებები მოქმედებს. მენსტრუაციისას ესტროგენის დონის დაქვეითების გამო ბევრ ქალს მენსტრუაციული შაკიკი აღენიშნება. ორსულობისას ჰორმონული ცვლილებებით ზოგ ქალში შეტევები მცირდება, ზოგში კი იმატებს. მენოპაუზასთან ერთად შაკიკს, ჩვეულებრივ, შემსუბუქების ტენდენცია აქვს.
• ჯანმრთელობის სხვა პრობლემები: შაკიკის მქონე ადამიანებში ზოგი სხვა დარღვევა შეიძლება უფრო ხშირად გვხვდებოდეს ან შაკიკს ააქტიურებდეს. მაგალითად, ძილის დარღვევები (ძილის აპნოე, უძილობა), დეპრესია და შფოთვითი დარღვევები, ეპილეფსია ან ბიპოლარული აშლილობა და სხვა ნევროლოგიური/ფსიქიატრიული მდგომარეობები შაკიკთან ერთად ხშირად გვხვდება. ამ დაავადებების მქონე ადამიანებში შაკიკის ალბათობა საერთო პოპულაციასთან შედარებით მაღალია.

ზემოთ ჩამოთვლილი რისკფაქტორების არსებობა არ ნიშნავს, რომ აუცილებლად შაკიკი გექნებათ, თუმცა მისდამი მიდრეკილებას ზრდის. შეტევის უშუალო გამომწვევი, ჩვეულებრივ, გამააქტიურებელი ფაქტორებია. ანუ გარკვეულ პირობებთან შეხებისას შაკიკის მქონე ადამიანის ტვინის ქიმია იცვლება და შეტევა ვითარდება.

შაკიკის გამომწვევი ფაქტორები

იმის გარკვევა, რა იწვევს თქვენს შეტევას, შაკიკის მართვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაბიჯია. მიუხედავად იმისა, რომ გამომწვევები ინდივიდუალურია, შაკიკის გავრცელებულ გამომწვევებს მიეკუთვნება:

ზემოთ ჩამოთვლილი გამომწვევები ყველასთვის ერთნაირად არ მოქმედებს. შაკიკის გამომწვევი ფაქტორები ინდივიდუალურია. ზოგისთვის შოკოლადი ძლიერი გამომწვევია, სხვაზე კი შესაძლოა არ მოქმედებდეს. ზოგ პაციენტს შეტევა რამდენიმე ფაქტორის თანხვედრისას ეწყება (მაგალითად, სტრესი+უძილობა+მენსტრუაცია ერთად). შაკიკის საკონტროლოდ საკუთარი გამომწვევების ამოცნობა მნიშვნელოვანია. შაკიკის დღიურის წარმოებით შეგიძლიათ ჩაინიშნოთ თავის ტკივილები და ისეთი დეტალები, როგორიცაა კონკრეტულ დღეს მიღებული საკვები, ძილის ხარისხი, სტრესის დონე და ამინდი. ამგვარად დროთა განმავლობაში შეამჩნევთ, რომელი პირობები ახშირებს შეტევებს და მათ შეძლებისდაგვარად მოერიდებით.

როგორ გაივლის შაკიკი? მკურნალობის მეთოდები

შაკიკი ქრონიკული დარღვევაა, თუმცა სწორი მკურნალობითა და ზომებით მისი კონტროლი შესაძლებელია. შაკიკის მკურნალობა ორ ძირითად მიდგომად იყოფა: შეტევის მკურნალობა (მწვავე მკურნალობა) და პრევენციული მკურნალობა (პროფილაქტიკური მკურნალობა). შეტევის მკურნალობის მიზანია დაწყებული შაკიკის ტკივილისა და თანმხლები სიმპტომების შეძლებისდაგვარად სწრაფი შემსუბუქება. პრევენციული მკურნალობის მიზანი კი შეტევების სიხშირისა და სიმძიმის შემცირება და, თუ შესაძლებელია, მათი თავიდან აცილებაა. ამასთან, ცხოვრების წესის მოწესრიგება და ზოგი ალტერნატიული მეთოდიც შაკიკის მართვაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.

სამწუხაროდ, შაკიკის საბოლოო მკურნალობა (მუდმივად და სრულად განკურნების მეთოდი) ჯერ არ არსებობს. თუმცა სწორი მკურნალობის დაგეგმვით შეტევების რაოდენობა და სიმძიმე მნიშვნელოვნად შეიძლება შემცირდეს და ადამიანმა დიდხანს ტკივილის გარეშე იცხოვროს. ქვემოთ შეჯამებულია შაკიკის მკურნალობის ძირითადი მეთოდები და პრეპარატები:

ილუსტრაცია: შაკიკის შეტევის დაწყებისას გამოყენებული ტკივილგამაყუჩებლები და სპეციალური პრეპარატები ტკივილს ამსუბუქებს. ამასთან, ცხოვრების წესის ზომებითა და პრევენციული მკურნალობით შესაძლებელია შეტევების თავიდან აცილება.

შაკიკის მკურნალობა ინდივიდუალურია: თითოეულ პაციენტს განსხვავებული გამომწვევები, შეტევების სურათი და მკურნალობაზე პასუხი შეიძლება ჰქონდეს. ამიტომ მკურნალობის გეგმაც ინდივიდუალური უნდა იყოს. ის, რაც ერთ პაციენტში ძალიან ეფექტიანია, სხვაში შეიძლება არ მოქმედებდეს ან გვერდითი ეფექტი გამოიწვიოს. ექიმები ყველაზე შესაფერის პრევენციულ პრეპარატსა და დოზას, ჩვეულებრივ, ცდისა და შეცდომის გზით არჩევენ. ასევე ცხოვრების წესის ზომებშიც მნიშვნელოვანია პაციენტის ცხოვრებაზე მორგებული ცვლილებები.

კიდევ ერთი გასათვალისწინებელი საკითხია მედიკამენტების რეგულარული და სწორი გამოყენება. პაციენტების ერთ-ერთი შეცდომაა პრეპარატების საკმარისად ხანგრძლივად ან რეგულარულად არმიღება. მაგალითად, პრევენციულად დანიშნული პრეპარატის ეფექტის გამოსავლენად კვირებია საჭირო; პაციენტმა მოთმინება უნდა გამოიჩინოს და მკურნალობა გააგრძელოს. შეტევის დროსაც მნიშვნელოვანია პრეპარატის რაც შეიძლება ადრეულ ეტაპზე მიღება. თუ მას მსუბუქი ტკივილის ძლიერში გადასვლამდე მიიღებთ, შეტევის დათრგუნვის შანსი იზრდება.

დაბოლოს, შაკიკის მკურნალობისას პაციენტისა და ექიმის კომუნიკაცია ძალიან მნიშვნელოვანია. ექიმისთვის შეტევის გამომწვევების, მიღებული პრეპარატების ეფექტებისა და შესაძლო გვერდითი მოვლენების გაზიარებით შეგიძლიათ მკურნალობის წარმატებას შეუწყოთ ხელი. რეგულარული მეთვალყურეობით დროთა განმავლობაში შეიძლება დაინახოთ, რომ შეტევები კონტროლდება.

შაკიკისა და თავის ტკივილის სახეობები

თავის ყველა ტკივილი შაკიკი არ არის და შაკიკსაც სხვადასხვა ქვესახეობა აქვს. უკეთ გასაგებად სასარგებლოა გავეცნოთ შაკიკის სახეობებს და სხვა თავის ტკივილის ტიპებს .

შაკიკის სახეობები

კლინიკური თავისებურებების მიხედვით შაკიკი რამდენიმე სახეობად იყოფა. ყველაზე გავრცელებულია:

• შაკიკი აურის გარეშე (Common Migraine): გვხვდება შაკიკის მქონე პაციენტების უმეტესობაში. კლასიკური აურის ნიშნები (მხედველობის დარღვევა და სხვა) არ აქვს. პირდაპირ თავის ტკივილის ფაზით ვლინდება. 4-დან 72 საათამდე ხანგრძლივობის, ჩვეულებრივ, ცალმხრივი, საშუალო ან ძლიერი მფეთქავი ტკივილის შეტევები ვითარდება. ტკივილისას შეიძლება სინათლისა და ხმის მიმართ მგრძნობელობა და გულისრევა იყოს, თუმცა წინასწარ გამოკვეთილი ნევროლოგიური გამაფრთხილებელი ნიშნები არ არსებობს.
• შაკიკი აურით (Classic Migraine): შეტევამდე უშუალოდ ან მის დასაწყისში ვლინდება აურის ფაზა. აურას დროებითი ნევროლოგიური სიმპტომები ახასიათებს. მაგალითად, პაციენტი თვალწინ მოციმციმე ზიგზაგის ხაზებს ან კაშკაშა წერტილებს ხედავს, ან მხედველობის ნაწილს კარგავს. შეიძლება იყოს სხეულის ერთ მხარეს დაბუჟება, ჩხვლეტა და მეტყველების გაძნელებაც. აურა, ჩვეულებრივ, 5-60 წუთს გრძელდება, რის შემდეგაც ტიპური შაკიკის ტკივილი იწყება. აურიან შაკიკში თავის ტკივილის მახასიათებლები ისეთივეა, როგორც აურის გარეშე. ყველა შეტევას აუცილებლად აურა არ ახლავს; ერთ ადამიანს ზოგი შეტევა აურით, ზოგი კი აურის გარეშე შეიძლება ჰქონდეს.
• ჩუმი შაკიკი (შაკიკი თავის ტკივილის გარეშე): უმტკივნეულო შაკიკის სახელითაც არის ცნობილი. ამ დროს ადამიანს აქვს აურა და სხვა სიმპტომები, მაგალითად გულისრევა და სინათლისადმი მგრძნობელობა, თუმცა თავის ტკივილი არ ვითარდება. მაგალითად, პაციენტმა შეიძლება 20 წუთის განმავლობაში სინათლის გაელვება დაინახოს და მსუბუქი თავბრუსხვევა იგრძნოს, შემდეგ კი ყველაფერი ნორმას დაუბრუნდეს და ტკივილი საერთოდ არ ჰქონდეს. ჩუმი შაკიკი შედარებით იშვიათი ქვესახეობაა; დიაგნოსტიკა შეიძლება რთული იყოს, რადგან ტიპური თავის ტკივილი არ არსებობს.
• ქრონიკული შაკიკი: შაკიკის განსაკუთრებული კლასიფიკაციაა ქრონიკული ფორმა. თუ ადამიანს 3 თვის ან უფრო ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში თვეში სულ მცირე 15 დღე აქვს თავის ტკივილი და ამ დღეებიდან სულ მცირე 8-ში ტკივილს შაკიკის მახასიათებლები აქვს, მდგომარეობა ქრონიკულ შაკიკად განისაზღვრება. ის, ჩვეულებრივ, თავდაპირველად ეპიზოდურია (დროდადრო ვლინდება), შემდეგ კი შეტევების გახშირებით ამ კატეგორიაში გადადის. ქრონიკული შაკიკის მქონე პაციენტებს თითქმის დღეგამოშვებით ტკივილი აქვთ, ამიტომ ცხოვრების ხარისხი ძლიერ დაქვეითებულია და აუცილებლად სჭირდებათ პრევენციული მკურნალობა.
• შაკიკის სხვა სახეობები: არსებობს შაკიკის ზოგი უფრო იშვიათი სახეობაც. მაგალითად, ჰემიპლეგიურმა შაკიკმა აურის დროს სხეულის ერთ ნახევარში სისუსტე შეიძლება გამოიწვიოს (დამბლის მსგავსი); ბაზილარული ტიპის შაკიკმა კი ტვინის ღეროს ჩართვით შეიძლება წონასწორობის დაკარგვა, გაორებული მხედველობა და სხვა სიმპტომები წარმოქმნას. მენსტრუაციული შაკიკი მენსტრუაციით გამოწვეული შაკიკია, რომელიც, ჩვეულებრივ, მის გარშემო პერიოდში ვლინდება. ამ განსაკუთრებულ სახეობებს დეტალური ნევროლოგიური შეფასება შეიძლება დასჭირდეს, თუმცა ზოგადი პრინციპები კლასიკური შაკიკის მსგავსია.

თავის ტკივილის სხვა სახეობები და შაკიკთან შედარება

საზოგადოებაში გავრცელებული თავის ყველა ტკივილი შაკიკი არ არის. თავის ტკივილის სახეობები ზოგადად ორ ჯგუფად იყოფა: პირველადი თავის ტკივილები (როდესაც საფუძვლად სხვა დაავადება არ დგას და თვითონ თავის ტკივილია დაავადება) და მეორეული თავის ტკივილები (სხვა დარღვევით, მაგალითად სინუსიტით, თავის ტვინის სიმსივნით ან მაღალი წნევით გამოწვეული ტკივილები). შაკიკი, დაძაბულობის ტიპისა და კლასტერული თავის ტკივილი პირველადი თავის ტკივილების ჯგუფში შედის და ყველაზე გავრცელებულ სახეობებს მიეკუთვნება.

შაკიკში შეიძლება აგვერიოს ან მისგან გასარჩევია პირველადი თავის ტკივილის ორი მნიშვნელოვანი სახეობა: დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილი და კლასტერული თავის ტკივილი. ქვემოთ მოცემულ ცხრილში შედარებულია შაკიკის, დაძაბულობის ტიპისა და კლასტერული თავის ტკივილის ძირითადი მახასიათებლები:

ცხრილიდან ჩანს, რომ შაკიკი დაძაბულობის ტიპისა და კლასტერული თავის ტკივილისგან აშკარად განსხვავდება. დაძაბულობის ტიპის თავის ტკივილი უფრო მსუბუქი და მართვადი სახეობაა, რომელიც ადამიანების უმეტესობას ცხოვრებაში ერთხელ მაინც გამოუცდია; ჩვეულებრივ, სტრესსა და კუნთების დაძაბულობას უკავშირდება და მარტივი ტკივილგამაყუჩებლებით გაივლის. კლასტერული თავის ტკივილი შაკიკის მსგავსად გავრცელებული არ არის, თუმცა ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ცნობილი ტკივილია და „თვითმკვლელობის თავის ტკივილსაც“ უწოდებენ: შეტევები იმდენად ძლიერია, რომ პაციენტმა არ იცის, რა ქნას და ზოგი ტკივილის გამო იმდენად უმწეოდ გრძნობს თავს, რომ თვითმკვლელობაზეც ფიქრობს. კლასტერული ტკივილის მკურნალობა შაკიკისგან განსხვავდება (გამოიყენება ჟანგბადით თერაპია, სხვა პრეპარატები და სხვა).

შაკიკსა და თავის სხვა ტკივილებს შორის განსხვავების ცოდნა სწორი დიაგნოზისა და მკურნალობისთვის მნიშვნელოვანია. მაგალითად, თუ ხშირად გაქვთ მსუბუქი ან საშუალო, ორმხრივი ტკივილი, რომელიც ცხოვრებას დიდად არ გირღვევთ, სავარაუდოდ, საქმე შაკიკის ნაცვლად დაძაბულობის ტიპის ტკივილთან გაქვთ. ხოლო თუ თვალის ირგვლივ აუტანელი ტკივილი და თვალის სიწითლეა, ეს შეიძლება შაკიკი კი არა, კლასტერული ტკივილი იყოს. ასეთ დროს სწორი დიაგნოზისთვის ნევროლოგს უნდა მიმართოთ.

მეორეული თავის ტკივილებიც არ უნდა დაგვავიწყდეს. განსაკუთრებით სინუსიტმა (წიაღების ანთებამ), კბილების პრობლემებმა, თვალების გადაღლამ და მაღალმა წნევამაც შეიძლება თავის ტკივილი გამოიწვიოს. ასეთი ტკივილი ძირითადი მიზეზის მკურნალობისას უმჯობესდება. შაკიკის დიაგნოზამდე ექიმი, ჩვეულებრივ, გასინჯვას და, საჭიროებისას, ტესტებს (სისხლის ანალიზები, გამოსახულებითი კვლევები და სხვა) ატარებს, რათა ეს მეორეული მიზეზები გამორიცხოს.

შაკიკისა და თავის ტვინის სიმსივნის განსხვავება

ძლიერი თავის ტკივილის მქონე ბევრ ადამიანს ზოგჯერ აშინებს კითხვა: „იქნებ ეს ტკივილი თავის ტვინის სიმსივნით არის გამოწვეული?“ შაკიკის შეტევისას ძლიერი ტკივილი, მიუხედავად იმისა, რომ სახელის მსგავსად საშიში არ არის, ცხოვრების ხარისხს მნიშვნელოვნად აქვეითებს. შაკიკისა და თავის ტვინის სიმსივნის სიმპტომები ზოგი ასპექტით შეიძლება მსგავსი იყოს, თუმცა არსებითად მნიშვნელოვანი განსხვავებები არსებობს. მაშ, განსხვავება შაკიკსა და თავის ტვინის სიმსივნეს შორის როგორ ამოვიცნოთ?

უპირველესად, თავის ყველა ტკივილი თავის ტვინის სიმსივნის ნიშანი არ არის. თავის ტვინის სიმსივნესაც შეუძლია თავის ტკივილის გამოწვევა, თუმცა მასთან დაკავშირებული ტკივილი შაკიკის მსგავსად გავრცელებული არ არის. სიმსივნისას ტკივილის ხასიათი, ჩვეულებრივ, შაკიკისგან განსხვავდება. ძირითადი განსხვავებებია:

• ტკივილის მიმდინარეობა: შაკიკის ტკივილი შეტევების სახით ვლინდება და მათ შორის ადამიანი, ჩვეულებრივ, სრულად ნორმალურ მდგომარეობას უბრუნდება. ანუ შაკიკის ტკივილი მოდის და მიდის; მაგალითად, ერთ დღეს შეიძლება ძლიერი ტკივილი იყოს, მეორე დღეს კი საერთოდ არ ჰქონდეს. თავის ტვინის სიმსივნესთან დაკავშირებული ტკივილი კი ხშირად უწყვეტი ან პროგრესირებადია (თანდათან უარესდება). თავდაპირველად მსუბუქი ტკივილი დღითიდღე შეიძლება გაძლიერდეს და ყოველდღე იგრძნობოდეს.

• დღის მონაკვეთი: შაკიკის შეტევა დღის ნებისმიერ დროს შეიძლება დაიწყოს, თუმცა უმეტესად დღის განმავლობაში მოქმედ გამომწვევებს უკავშირდება (მაგალითად, სტრესული დღის საღამოს). თავის ტვინის სიმსივნის ტკივილი კი კლასიკურად შეიძლება დილით ძილისგან გაღვიძებას იწვევდეს. ღამის განმავლობაში ქალასშიდა წნევის ზრდის გამო სიმსივნის ტკივილი დილით ძალიან ძლიერი შეიძლება იყოს და გაღვიძებისას ადამიანს ძლიერი თავის ტკივილი და გულისრევა ჰქონდეს. წამოდგომის, ცოტა სიარულისა და დღის გასვლის შემდეგ ტკივილი შეიძლება შემცირდეს, თუმცა მეორე დილით კვლავ დაბრუნდეს.

• სიმძიმე და ხასიათი: შაკიკის ტკივილი ძლიერია, თუმცა პაციენტებს ბნელ ოთახში დასვენებითა და სიწყნარით მისი გარკვეულწილად დამოუკიდებლად მართვა შეუძლიათ. სიმსივნის ტკივილი კი შეიძლება ჯიუტი და განსხვავებული ხასიათის იყოს; ზოგი პაციენტი მას აღწერს, როგორც „ჩვეული თავის ტკივილებისგან განსხვავებულს“. თუ თქვენი ტკივილის ტიპი შეიცვალა, უჩვეულოდ ძლიერია ან ახალი მახასიათებელი აქვს (მაგალითად, ჩვეული მფეთქავი შაკიკის ნაცვლად მუდმივი ზეწოლის მსგავსი, გაუვალი ტკივილი დაიწყო), ეს გამაფრთხილებელი ნიშანი შეიძლება იყოს.

• სხვა თანმხლები ნიშნები: შაკიკის აურამ შეიძლება დროებითი ნევროლოგიური სიმპტომები გამოიწვიოს, თუმცა მუდმივ ნევროლოგიურ პრობლემებს არ ქმნის. თავის ტვინის სიმსივნემ მდებარეობის მიხედვით შეიძლება სხვადასხვა ნევროლოგიური ნიშანი წარმოქმნას, რომლებიც, ჩვეულებრივ, დროთა განმავლობაში უარესდება. მაგალითად, თუ ის მხედველობის ნერვს აწვება, შეიძლება გამოვლინდეს მხედველობის მუდმივი დაკარგვა ან დაბინდვა ; თუ სიმსივნე ტვინის მოძრაობის ცენტრთან ახლოსაა, შეიძლება განვითარდეს ხელის ან ფეხის ძალის დაკარგვა და მოუქნელობა; ტვინის წინა ნაწილის სიმსივნეებმა შეიძლება გამოიწვიოს პიროვნული ცვლილებები და ქცევითი დარღვევები . შაკიკის შეტევებისას ასეთი უწყვეტად პროგრესირებადი ნიშნები მოსალოდნელი არ არის.

• გულისრევა/ღებინება: შაკიკისას გულისრევა ხშირია, ღებინება კი, ჩვეულებრივ, ძალიან მძიმე შეტევებისას, განსაკუთრებით ტკივილის პიკზე ხდება. თავის ტვინის სიმსივნისას შეიძლება ძლიერი ღებინება აღინიშნოს და ზოგჯერ ღებინების რეფლექსი მაშინაც იყოს, როდესაც თავის ტკივილი ძალიან ძლიერი არ არის. განსაკუთრებით საყურადღებოა დილით, უზმოზე უეცარი ღებინება.

• გასინჯვა და ტესტები: შაკიკის მქონე პაციენტების ნევროლოგიური გასინჯვა, ჩვეულებრივ, ნორმალურია (შეტევის მიღმა). სიმსივნისას კი შეიძლება პათოლოგიური ნიშნები გამოვლინდეს (მაგალითად, მხედველობის ველის დაკარგვა, რეფლექსების ცვლილება, ძალის დაქვეითება და სხვა). საჭიროებისას საბოლოო გასარჩევად გამოიყენება თავის ტვინის გამოსახულებითი კვლევები : მაგნიტურ-რეზონანსული (MR) ან კომპიუტერული ტომოგრაფიით (BT) სიმსივნის არსებობას იკვლევენ. შაკიკის დიაგნოზამდე ექიმმა შეიძლება სიმსივნის გამოსარიცხად გამოსახულებითი კვლევა მოითხოვოს, განსაკუთრებით ატიპური სიმპტომების მქონე პაციენტებში.

შეჯამებით, შაკიკისა და თავის ტვინის სიმსივნის განსხვავება ძირითადად თავის ტკივილის მიმდინარეობის ხასიათითა და თანმხლები სიმპტომებით დგინდება. შაკიკი ძალიან გავრცელებული და კეთილთვისებიანი (სიცოცხლისთვის საშიშროების არმქონე) თავის ტკივილის სინდრომია, თავის ტვინის სიმსივნე კი შედარებით იშვიათი, თუმცა სერიოზული მდგომარეობაა. შაკიკის მქონე ადამიანში სიმსივნის განვითარების რისკი საერთო პოპულაციაზე მაღალი არ არის, თუმცა მნიშვნელოვანია ექიმს მიმართოთ, თუ:

• თავის ტკივილის ხასიათი აშკარად შეიცვალა (მაგალითად, წლებია შაკიკი გაქვთ და ბოლო პერიოდში ტკივილის ფორმა განსხვავებული გახდა);

• თავის ტკივილი წინანდელზე ბევრად ხშირი ან ხანგრძლივი გახდა და მკურნალობაზე არ რეაგირებს;

• დილით ძალიან ძლიერი თავის ტკივილით იღვიძებთ და ღებინება გაქვთ;

• ტკივილს ახლავს უჩვეულო ნიშნები — სიცხე, კისრის გაშეშება (თავის წინ დახრის შეუძლებლობა), გაორებული მხედველობა, მეტყველების დარღვევა, ხელებისა და ფეხების დაბუჟება/სისუსტე, წონასწორობის დარღვევა, ცნობიერების დაბინდვა ან პიროვნული ცვლილება;

ეს მდგომარეობები შეიძლება საგანგაშო ნიშნები იყოს. საჭიროების შემთხვევაში ექიმი გამოსახულებით კვლევებს ჩაატარებს შაკიკის დიაგნოზის დასადასტურებლად და სხვა მიზეზების გამოსარიცხად.

დასასრულ, შაკიკითა და თავის ტვინის სიმსივნით გამოწვეულ ტკივილებს შორის მნიშვნელოვანი განსხვავებებია. შაკიკი შემაწუხებელია, თუმცა კეთილთვისებიანია და სათანადო მკურნალობით იმართება. სიმსივნეს კი პროგრესირებადი ხასიათი აქვს და, ჩვეულებრივ, სხვა სიმპტომებსაც იწვევს. კითხვების გასარკვევად ექიმთან კონსულტაციას ნუ მოერიდებით.

ხშირად დასმული კითხვები

რა შემიძლია გავაკეთო შაკიკთან ცხოვრებისთვის?

შაკიკთან ცხოვრება ნიშნავს, ისწავლოთ შეტევებით გამოწვეულ სირთულეებთან გამკლავება. თუ შაკიკი გაქვთ, ყოველდღიური ცხოვრების მოწესრიგებითა და გარკვეული ზომებით ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება შეგიძლიათ. რამდენიმე რჩევა:

• ჩამოაყალიბეთ რეგულარული ყოველდღიური რეჟიმი: ეცადეთ ყოველდღე მსგავს დროს დაიძინოთ და გაიღვიძოთ, კვება არ გამოტოვოთ და საკმარისი წყალი მიიღოთ. ორგანიზმის რეჟიმში ჩაყენებამ შეიძლება შეტევები შეამციროს.

• ამოიცანით საკუთარი გამომწვევები და მოერიდეთ მათ: ზემოთ აღწერილი ფაქტორებიდან განსაზღვრეთ, რომელი მოქმედებს თქვენზე. მაგალითად, თუ შოკოლადი ყოველ ჯერზე შაკიკს გიწვევთ, ნუ მიირთმევთ; თუ სტრესი იწვევს, სტრესის მართვის ტექნიკები ისწავლეთ. შაკიკის დღიური გამომწვევების ამოცნობაში დაგეხმარებათ.

• დაგეგმეთ სამუშაო და სოციალური ცხოვრება: გარშემომყოფებს აუხსენით, რომ შაკიკი გაქვთ და შეტევისას რას განიცდით. სამსახურში, თუ აუცილებელი არ არის, დაგეგმეთ მცირე შესვენებები, მაგალითად სადილის შესვენების ნაცვლად შუადღის ძილი. ეცადეთ მნიშვნელოვანი შეხვედრები და ღონისძიებები თქვენი გამომწვევების გათვალისწინებით დაგეგმოთ (მაგალითად, კარგად მოემზადეთ ღამის ღონისძიებისთვის, რომელიც ძილის რეჟიმს დაგირღვევთ).

• მიიღეთ მხარდაჭერა: შაკიკი ქრონიკული დარღვევაა და ფსიქოლოგიური გავლენაც შეიძლება ჰქონდეს. ოჯახის წევრებსა და მეგობრებს მდგომარეობა გაუზიარეთ და მხარდაჭერა სთხოვეთ. საჭიროებისას მხარდამჭერ ჯგუფს ან ფსიქოლოგიურ კონსულტანტს მიმართეთ გამკლავების სტრატეგიების შესაძენად.

• ყოველთვის მზად იყავით: ჩანთით ატარეთ ექიმის რეკომენდებული შაკიკის პრეპარატი, წყლის ბოთლი და, შესაძლოა, თვალის ნიღაბი ან ყურის საცობები სინათლისა და ხმაურის შესამცირებლად. შეტევის დაწყების შეგრძნებისას ამ მომზადების წყალობით დაუყოვნებლივ მიიღებთ ზომებს.

• მიიღეთ მეტი ცოდნა: შაკიკის შესახებ შეძლებისდაგვარად მეტი გაიგეთ. რაც მეტი იცით, მით უკეთ მართავთ მას. ახალი მკურნალობებისა და თანამედროვე რეკომენდაციების შესახებ ექიმს ჰკითხეთ ან სანდო წყაროებს გაეცანით.

შაკიკთან ცხოვრება ზოგჯერ რთულია, თუმცა სწორი მიდგომითა და მხარდაჭერით შესაძლებელია. გახსოვდეთ, რომ შეტევები მოდის და მიდის; მათ შორის საკუთარ თავზე ზრუნვით დატკბით თავისუფალი პერიოდებით, ხოლო შეტევისას დანაშაულის განცდის გარეშე დაისვენეთ. ამ ბალანსის დაცვა დროთა განმავლობაში გამარტივდება.

როდის უნდა მივმართო ექიმს შაკიკის გამო?

პაციენტების უმეტესობას, ცნობილი გამომწვევების გათვალისწინებითა და ტკივილგამაყუჩებლებით, შეტევების სახლში მართვა შეუძლია. თუმცა ზოგჯერ სამედიცინო დახმარება აუცილებელია. ექიმს უნდა მიმართოთ შემდეგ შემთხვევებში:

• თუ პირველად გაქვთ ძალიან ძლიერი თავის ტკივილი: ცხოვრებაში ყველაზე ძლიერი თავის ტკივილის მსგავსი, უეცრად დაწყებული, აფეთქების ხასიათის ტკივილი შეიძლება შაკიკი არ იყოს და გადაუდებელ შეფასებას მოითხოვს (მაგალითად, ტვინში სისხლჩაქცევის რისკის გამო).

• თუ შაკიკის დიაგნოზი არ გაქვთ და განმეორებადი თავის ტკივილები დაგეწყოთ: თუ ადრე შაკიკის ან სხვა თავის ტკივილის დიაგნოზი არ დაგსმიათ, მაგრამ ბოლო დროს ხშირად გტკივათ თავი, სწორი დიაგნოზისთვის ექიმს მიმართეთ. განსაკუთრებით ნუ უგულებელყოფთ, თუ ტკივილები რამდენიმე თვეა რეგულარული გახდა.

• თუ შაკიკის დიაგნოზის ფონზე ტკივილის ხასიათი შეიცვალა: თუ წლების განმავლობაში ნაცნობმა შაკიკის ტკივილმა ბოლო დროს სახე იცვალა (სიმძიმე, ხანგრძლივობა ან თანმხლები ნიშნები შეიცვალა), ექიმს შეატყობინეთ. შეიძლება ახალი გამოკვლევა ან მკურნალობის კორექცია დაგჭირდეთ.

• თუ შეტევები ძალიან გახშირდა ან დამძიმდა: თუ ადრე წელიწადში რამდენიმე შეტევა გქონდათ, ახლა კი თითქმის ყოველ კვირას გაქვთ, ან ტკივილი წინანდელზე ხანგრძლივია და რთულად გადის, ეს პრევენციული მკურნალობის საჭიროებაზე მიუთითებს. ნევროლოგთან კონსულტაციით რეგულარული მედიკამენტური მკურნალობის დაწყება შეიძლება განიხილებოდეს.

• თუ ნევროლოგიური გამაფრთხილებელი ნიშნები არსებობს: თუ თავის ტკივილთან ერთად შენიშნეთ უჩვეულო ნიშნები — გაორებული მხედველობა, მეტყველების დარღვევა, ხელის ან ფეხის დაბუჟება/ძალის დაკარგვა, წონასწორობის დარღვევა, გონების დაკარგვა ან მეხსიერების პრობლემები — დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს. ეს შეიძლება აურის მიღმა სხვა პრობლემაზე მიუთითებდეს.

• თუ დილით ძლიერი ტკივილი და ღებინება გაქვთ: როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, გაღვიძებისას ძლიერი თავის ტკივილი და ღებინება შეიძლება ტვინში წნევის გამზრდელ მდგომარეობაზე მიუთითებდეს (სიმსივნე, ჰიდროცეფალია და სხვა). ასეთ შემთხვევაში ექიმის შემოწმება აუცილებელია.

• თუ ტკივილგამაყუჩებლები არ მოქმედებს ან ძალიან ბევრი პრეპარატის მიღება გჭირდებათ: თუ შეტევები ჩვეულებრივი ტკივილგამაყუჩებლებით აღარ კონტროლდება ან მათი მიღებით დაიღალეთ (მაგალითად, კვირაში 3-4-ჯერ იღებთ), ექიმს მიმართეთ. შესაძლოა უფრო ეფექტიანი მკურნალობა იყოს საჭირო; სტრატეგიის შეცვლამ კი ჭარბი მედიკამენტების შესაძლო პრობლემებისგან დაგიცვათ (კუჭის პრობლემები, დაბრუნებითი თავის ტკივილი და სხვა).

შეჯამებით, თუ თქვენი შაკიკის ტკივილი უჩვეულოდ მიმდინარეობს, ხშირდება ან დამატებითი შემაშფოთებელი ნიშნები ჩნდება, ექიმთან მისვლის დროა. ნევროლოგი საჭიროებისას კვლევებით დაადასტურებს, რომ საფუძვლად მძიმე პრობლემა არ დგას და შესაბამის მკურნალობის გეგმას შეადგენს.

შაკიკი მთლიანად იკურნება?

შაკიკი ქრონიკული დაავადებაა და დღეს მისი სრულად განმკურნებელი მკურნალობა ჯერ არ არსებობს. ანუ ერთი აბით მთელი სიცოცხლის განმავლობაში შაკიკის გაქრობა ამჟამად შეუძლებელია, თუმცა დროთა განმავლობაში ის შეიძლება თავისით შემსუბუქდეს. ბევრი პაციენტი ასაკის მატებასთან ერთად შეტევების შემცირებას აღწერს. განსაკუთრებით ქალებში, მენოპაუზის შემდეგ ჰორმონული მერყეობის დამშვიდებასთან ერთად, შეტევები ხშირად იშვიათდება ან მსუბუქდება.

ზოგ ადამიანში წლების განმავლობაში შაკიკი შეიძლება გაქრეს, თუმცა ეს ყველას არ ემართება. ჩვეულებრივ, მას პერიოდული გამწვავება და შემდეგ ჩაცხრობა ახასიათებს. მაგალითად, სტრესულ პერიოდში შეიძლება მოიმატოს, მშვიდ პერიოდში კი თითქმის გაქრეს. ამ ციკლური ხასიათით ის „მოდის და მიდის“.

შაკიკის სრულად გაქრობის დაპირებით გაყიდულ მცენარეულ ან ალტერნატიულ პროდუქტებს სიფრთხილით უნდა მოეკიდოთ; მეცნიერულად დადასტურებული მუდმივი გამოსავალი არ არსებობს. თუმცა სამედიცინო განვითარება გრძელდება. განსაკუთრებით გენეტიკურ და იმუნოლოგიურ მკურნალობებზე მუშაობენ. შესაძლოა მომავალში შაკიკის ძირეულად მოგვარების მეთოდები შეიქმნას.

ამჟამად ყველაზე რეალისტური მიდგომაა შაკიკის კონტროლი და შეტევების მინიმუმამდე დაყვანა. კარგი მკურნალობითა და ცხოვრების წესის მოწესრიგებით შესაძლებელია შეტევის გარეშე ხანგრძლივი თვეების, ზოგჯერ წლების გატარებაც. პრაქტიკულად ეს გამოჯანმრთელებას შეიძლება შევადაროთ. თუ მკურნალობით შაკიკი დათრგუნულია და იშვიათად ჩნდება, შეგიძლიათ თავისუფლად იცხოვროთ. სრული განკურნების გარეშეც ჩვენი მიზანი უნდა იყოს სრულად კონტროლირებული შაკიკი .

არსებობს შაკიკის გამომწვევი საკვები?

დიახ, ცნობილია, რომ ზოგ საკვებსა და სასმელს შეტევების გამოწვევა შეუძლია. თუმცა გამომწვევი პროდუქტები ინდივიდუალურია. პაციენტების ნაწილმა შეამჩნია, რომ კონკრეტული საკვების შემდეგ თავის ტკივილი ეწყება. ყველაზე ხშირად ასახელებენ:

• შოკოლადს: განსაკუთრებით კაკაოს მაღალი შემცველობის შავი შოკოლადი ზოგ ადამიანში შაკიკს შეიძლება იწვევდეს. მიიჩნევა, რომ ფენილეთილამინისა და კოფეინის მსგავსი ნივთიერებები სისხლძარღვებზე მოქმედებს.

• დაძველებულ ყველს: დაძველებული/ფერმენტირებული ყველი, მაგალითად ძველი ქაშარი, როკფორი, ბრი და ჩედარი, დიდი რაოდენობით შეიცავს ტირამინს . ტირამინი შაკიკის გამომწვევად არის ცნობილი.

• გადამუშავებულ ხორცსა და დელიკატესებს: სალამი, სოსისი, სუჯუკი, ბასტურმა და მსგავსი გადამუშავებული ხორცი კონსერვანტის სახით შეიცავს ნიტრიტს/ნიტრატს . ამ დანამატებმა ზოგ მგრძნობიარე ადამიანში შეიძლება თავის ტკივილი გამოიწვიოს.

• მონონატრიუმის გლუტამატს (MSG): MSG, რომელიც გემოს გასაუმჯობესებლად მზა სუპებში, ჩიფსებსა და ჩინურ კერძებში შეიძლება იყოს, თავის ტკივილისა და სახის გაწითლების რეაქციებს იწვევს, რომლებიც აზიური რესტორნის სინდრომის სახელით არის ცნობილი. შაკიკის მქონე ადამიანებში MSG შესაძლოა გამომწვევი იყოს.

• ხელოვნურ დამატკბობლებს: ასპარტამი და სხვა ხელოვნური შაქრის შემცვლელები ზოგ ადამიანში შაკიკს იწვევს. ამ მხრივ დიეტური სასმელები და მსუბუქი პროდუქტები შეიძლება სარისკო იყოს.

• ციტრუსებს: ფორთოხალი, მანდარინი, გრეიპფრუტი და სხვა ციტრუსები ზოგმა პაციენტმა გამომწვევებად დაასახელა. ზუსტი მიზეზი გაურკვეველია, თუმცა მიიჩნევა, რომ მათში არსებულ გარკვეულ ამინომჟავებს შეიძლება როლი ჰქონდეს.

• კოფეინიან სასმელებს: საინტერესოა, რომ კოფეინი შეიძლება როგორც გამომწვევი, ისე სამკურნალო იყოს. მცირე რაოდენობით ყავამ ტკივილი შეიძლება შეაჩეროს, თუმცა ყავის ჭარბმა მოხმარებამ ან ყოველდღე მაღალი დოზით კოფეინის მიღებამ და შემდეგ მისმა უეცარმა შეწყვეტამ (კოფეინის მოხსნამ) შეიძლება თავის ტკივილი გამოიწვიოს. პაციენტებმა ყურადღება უნდა მიაქციონ, რომ დღეში 1-2 ფინჯან ყავაზე მეტი არ მიიღონ და რეგულარულობა დაიცვან.

• ალკოჰოლს: განსაკუთრებით წითელი ღვინო და ლუდი შაკიკის მქონე ადამიანებში ხშირად დასახელებული გამომწვევებია. პასუხისმგებლად მიიჩნევა წითელ ღვინოში ტანინები და ზოგ ალკოჰოლურ სასმელში ჰისტამინი. ზოგადად, ალკოჰოლმა წყლის დაკარგვითა და სისხლძარღვებზე მოქმედებითაც შეიძლება შაკიკი გამოიწვიოს.

• ფერმენტირებულ და საფუვრიან საკვებს: მწნილი, სოიოს სოუსი, კეფირი და მჟავე ცომის პურიც კი შეიძლება ტირამინსა და მსგავს ნივთიერებებს შეიცავდეს და ზოგ მგრძნობიარე ადამიანში შეტევა გამოიწვიოს.

• თხილეულს: თხილი, ნუში, მიწის თხილი და სხვა თხილეულიც ზოგ პაციენტს გამომწვევად დაუსახელებია (ტირამინის ან სულფიტების შემცველობის გამო).

• ცივ საკვებს: ძალიან ცივი ნაყინის ან ყინულიანი სასმლის უეცარმა მიღებამ შეიძლება ხანმოკლე თავის ტკივილი, ე.წ. „brain freeze“, გამოიწვიოს, რაც შაკიკის მქონე ადამიანებში ზოგჯერ ნამდვილ შეტევაში გადადის.

ამ ჩამონათვალში არსებული საკვები ყველა პაციენტს პრობლემას არ უქმნის. შაკიკის მქონე თითოეული ადამიანის გამომწვევი საკვები შეიძლება განსხვავებული იყოს. ამიტომ საუკეთესოა საკუთარ თავზე საკვებსა და თავის ტკივილს შორის კავშირის დაკვირვება. თუ გარკვეული საკვების მიღებიდან 6-12 საათში შეტევა გეწყებათ, სცადეთ მისი რაციონიდან ამოღება. შაკიკის დიეტის ზოგადი რეკომენდაციაა ძლიერ გადამუშავებულ, დანამატებიან საკვებს მოერიდოთ და ახალი, ბუნებრივი პროდუქტებით იკვებოთ. რეგულარული და ჯანსაღი კვება შეტევების კონტროლის მნიშვნელოვანი დამხმარე ფაქტორია.

რა უნდა გავაკეთო შაკიკის შეტევისას?

მიმდინარე შაკიკის შეტევის დროს მიღებულმა ზომებმა შეიძლება ტკივილი შეგიმსუბუქოთ და შეტევის უფრო სწრაფად გავლაში დაგეხმაროთ. როგორც კი მის მოახლოებას იგრძნობთ ან პირველი ნიშნები დაიწყება, შეგიძლიათ შემდეგი ნაბიჯები გადადგათ:

• გადადით წყნარ, ჩაბნელებულ გარემოში: პირველივე შესაძლებლობისას გარემო შეძლებისდაგვარად ჩააბნელეთ ან შუქი გამორთეთ. გადადით ხმაურისგან მოშორებულ, მშვიდ ოთახში. სენსორული გამღიზიანებლების შემცირება ტკივილის გაუარესებას ხელს შეუშლის.

• დაწექით, დაისვენეთ ან დაძინება სცადეთ: ცნობილია, რომ დასვენება შაკიკის შეტევას ამსუბუქებს. თუ შეგიძლიათ, საწოლზე დაწექით და თვალები დახუჭეთ. მოკლე ძილმა, განსაკუთრებით აურის ფაზაში, შეიძლება შეტევის გაძლიერებას ხელი შეუშალოს ან ტკივილი შეგიმსუბუქოთ.

• გამოიყენეთ ცივი ან თბილი კომპრესი: თავზე, განსაკუთრებით ტკივილის კონცენტრაციის ადგილას (საფეთქელზე, შუბლზე ან კეფაზე), ცივი კომპრესის (ყინულის პაკეტი, გაცივებული გელის ზოლი) დადებამ ბევრს შეიძლება ტკივილი შეუმსუბუქოს. სიცივე სისხლძარღვების შევიწროებითა და ანთებითი პროცესის შენელებით მოქმედებს. ზოგი კი შვებას სითბოსგან გრძნობს (მაგალითად, კეფაზე თბილი პირსახოცი). ცდით შეგიძლიათ გაიგოთ, რომელი მოქმედებს თქვენზე უკეთ.

• გაიკეთეთ მსუბუქი მასაჟი: თითის წვერებით საფეთქლებზე, შუბლსა და კეფაზე მსუბუქმა წრიულმა მასაჟმა შეიძლება დაძაბულობა შეამციროს. თუ ვინმე ახლოს არის, სთხოვეთ კისერსა და მხრებზე მსუბუქად დაგიზილოთ. კუნთების მოდუნებითა და სტრესის შემცირებით მასაჟმა ტკივილის აღქმაც შეიძლება შეასუსტოს.

• შეასრულეთ ღრმა სუნთქვისა და მოდუნების ვარჯიშები: შეტევისას მომატებულ შფოთვასა და ტკივილთან გასამკლავებლად მშვიდი, ღრმა ჩასუნთქვა-ამოსუნთქვა ივარჯიშეთ. ცხვირით ღრმად ჩაისუნთქეთ და პირით ნელა ამოისუნთქეთ; რამდენიმე წუთი გაიმეორეთ. შეიძლება მარტივი წარმოსახვითი ვარჯიშიც გამოგადგეთ — მაგალითად, ყოველ ამოსუნთქვაზე შუბლის ტკივილის შემცირების წარმოდგენა.

• მიირთვით რამე და დალიეთ წყალი: თუ ძლიერი გულისრევა არ გაქვთ და დიდი ხანია არ გიჭამიათ, მცირე წახემსება შეიძლება სასარგებლო იყოს. სისხლში შაქრის მატებამ ტკივილი შეიძლება შეგიმსუბუქოთ. შეგიძლიათ იოგურტი, ბანანი ან სხვა ადვილად მისაღები საკვები აირჩიოთ. ასევე დალიეთ საკმარისი წყალი; შეტევისას მსუბუქმა გაუწყლოებამაც კი შეიძლება ტკივილი გააუარესოს. წყლის მცირე ყლუპებით მიღება ორგანიზმს ამშვიდებს და გულისრევის დაძლევას უწყობს ხელს.

• სცადეთ ჯანჯაფილის ან მცენარეული ჩაი: ჯანჯაფილი ბუნებრივი ანთების საწინააღმდეგო და ანტიემეტიკური საშუალებაა (გულისრევას ამცირებს). ერთი ფინჯანი ახალი ჯანჯაფილის ჩაი შეიძლება გულისრევას ამშვიდებდეს და, ზოგი კვლევის მიხედვით, შაკიკის ტკივილის შემსუბუქებასაც უწყობდეს ხელს. შეიძლება დამამშვიდებელი მცენარეული ჩაიც აირჩიოთ, მაგალითად ცაცხვის ან გვირილის.

• მიიღეთ კოფეინიანი სასმელი, თუმცა ზომიერად: ერთი ფინჯანი ყავა ან მაგარი ჩაი, შეტევის ადრეულ ეტაპზე მიღებისას, ტკივილს შეიძლება ამცირებდეს. კოფეინი შაკიკის მრავალი პრეპარატის შემადგენლობაშიცაა და მათ მოქმედებას აძლიერებს. თუმცა ყურადღება: თუ ყოველდღე ისედაც ბევრ კოფეინს იღებთ, დამატებით ყავას საპირისპირო ეფექტი შეიძლება ჰქონდეს; ძალიან გვიან მიღებისას კი შესაძლოა არ დაგეხმაროთ. კოფეინს შაკიკის საწინააღმდეგო პრეპარატივით მოეკიდეთ — დროდადრო და სწორ დროს მიღებული შეიძლება სასარგებლო იყოს.

• ექიმის დანიშნული პრეპარატი ადრე მიიღეთ: შაკიკის პრეპარატი, რომელსაც თან ატარებთ (ტკივილგამაყუჩებელი, ტრიპტანი და სხვა), დაუყოვნებლივ მიიღეთ. რაც ადრე, მით უკეთესი. თუ ღებინებამდე მოასწრებთ, პრეპარატი კუჭში დარჩება და იმოქმედებს. თუ ღებინება გაქვთ, შეიძლება სანთლის ფორმა განიხილოთ ან ჯერ ღებინების საწინააღმდეგო საშუალება, შემდეგ კი ტკივილგამაყუჩებელი მიიღოთ.

• თუ ღებინების სურვილი გაქვთ, ნუ შეეწინააღმდეგებით: ზოგი პაციენტი ღებინების შემდეგ მნიშვნელოვან შვებას გრძნობს. თუ ძალიან გერევათ გული და ღებინებას ელით, სუფთა ნიჟარასთან ახლოს იყავით და საჭიროებისას თავისუფლად ამოიღეთ. შემდეგ შეიძლება ტკივილის გარკვეული შემსუბუქება შეამჩნიოთ, რადგან ზოგჯერ ორგანიზმი ამ გზით შვებას პოულობს.

შეტევისას მიღებულ ზომებთან დაკავშირებით თქვენი გამოცდილებაც მნიშვნელოვანია. დროთა განმავლობაში გაიგებთ, რა გეხმარებათ. ზოგს ბნელ ოთახში მარტო ყოფნა სურს, ზოგს კი თბილი შხაპი შველის. აღმოაჩინეთ და გამოიყენეთ ასეთი პირადი დამამშვიდებელი მეთოდები. თუ ზომების მიუხედავად ტკივილი აუტანელია ან 72 საათს გადააჭარბა, სამედიცინო დახმარებისთვის დაწესებულებას შეიძლება მიმართოთ. შეტევისას მიღებული ზომები და დროულად მიღებული პრეპარატები ხშირად შაკიკის შეტევის უფრო ადვილად გადატანაში გეხმარებათ.

შაკიკი რთული გამოცდილებაა, თუმცა ცოდნითა და სწორი სტრატეგიებით მართვადია. ამ გზამკვლევში აღწერილი ზომებითა და მკურნალობებით შეგიძლიათ შაკიკი აკონტროლოთ და მის მიუხედავად სრულფასოვნად იცხოვროთ. გახსოვდეთ, შაკიკი გავრცელებულია და მარტო არ ხართ; საჭიროებისას ექიმისა და გარშემომყოფების მხარდაჭერის თხოვნას ნუ მოერიდებით.