میگرن چیست؟ علائم، علل و درمان

میگرن اختلالی عصبی است که اغلب در یک سوی سر با حمله‌های تکراری و شدید سردرد مشخص می‌شود. هنگام این حمله‌ها ممکن است درد ضربان‌دار، تهوع، استفراغ و حساسیت به نور و صدا دیده شود. میگرن می‌تواند کیفیت زندگی روزانه را به‌شدت مختل کند و باعث وقفه در کار یا زندگی اجتماعی شود.

دردهای میگرنی معمولاً به شکل دوره‌ها یا حمله‌هایی از چند ساعت تا چند روز رخ می‌دهند. بیرون از حمله، فرد معمولاً احساس طبیعی دارد. سازوکار میگرن هنوز کاملاً روشن نیست، اما گمان می‌رود تغییرات گذرای فعالیت الکتریکی و عروقی مغز با اثر بر سامانهٔ عصب سه‌قلو، درد را تحریک کنند. خلاصه اینکه فعالیت غیرطبیعی پیام‌های عصبی مغز و گشاد و تنگ‌شدن رگ‌ها باعث درد میگرن می‌شوند. استعداد میگرن ممکن است از خانواده به ارث برسد و عوامل محیطی با تحریک این استعداد، حمله را آغاز کنند.

در این مقاله، تعریف و سازوکار میگرن، علائم و مدت آن، علت‌ها و محرک‌های احتمالی، و روش‌های درمان میگرن (دارو، تغییر سبک زندگی و رویکردهای جایگزین) به‌تفصیل بررسی می‌شوند. همچنین انواع میگرن را با دیگر انواع سردرد مقایسه می‌کنیم و به تفاوت میگرن و تومور مغزی می‌پردازیم. در پایان پاسخ پرسش‌های متداول میگرن را می‌یابید.

میگرن چیست؟

میگرن، نوعی اختلال سردرد با حمله‌های مکرر است. درد معمولاً در یک سوی سر قرار دارد، اما بعضی حمله‌ها دو طرف را درگیر می‌کنند. شدت درد متوسط یا زیاد است و اغلب ماهیتی ضربان‌دار (مانند تپش نبض) دارد. فعالیت جسمی ممکن است آن را بدتر کند؛ برای مثال بالارفتن از پله یا خم‌شدن درد را افزایش می‌دهد.

میگرن به‌طور کلاسیک می‌تواند در چهار مرحله رخ دهد: پرودروم (علائم پیش از حمله), اورا (علائم عصبی در بعضی میگرن‌ها), مرحلهٔ سردرد و پست‌دروم (دورهٔ پس از حمله). همهٔ بیماران همهٔ مراحل را ندارند. در پرودروم ممکن است پرخاشگری، ضعف، میل شدید به غذا، خمیازه و دشواری تمرکز رخ دهد. اورا، در حدود یک‌سوم بیماران دیده می‌شود و اختلال‌های گذرای دیداری یا حسی کمی پیش از سردرد را دربرمی‌گیرد (مانند جرقهٔ نور روشن، نقاط کور دید، بی‌حسی دست یا پا و دشواری گفتار). اورا معمولاً 5-60 دقیقه طول می‌کشد و سپس سردرد شدید آغاز می‌شود. در پست‌دروم، پس از فروکش درد، فرد ممکن است احساس فرسودگی، ضعف یا مه‌آلودگی ذهنی کند.

میگرن چون وضعیتی عصبی است، فقط سردرد ساده نیست. در مغز و پرده‌های آن، تغییرات گذرا مسیر انتقال دردِ عصب سه‌قلو را تحریک و پیام درد ایجاد می‌کنند. تغییر سطح مواد شیمیایی مغز، به‌ویژه سروتونین و CGRP (پپتید مرتبط با ژن کلسی‌تونین) نیز نقش دارد. حملهٔ حاصل، نه‌فقط با درد، بلکه با علائمی ظاهر می‌شود که کل بدن را تحت تأثیر می‌گذارند.

علائم و مدت میگرن

معمول‌ترین نشانهٔ حملهٔ میگرن، سردرد شدید است. معمولاً یک سوی سر درگیر است؛ بیشتر بیماران می‌گویند درد از شقیقهٔ راست یا چپ شروع و از آنجا پخش می‌شود. درد ممکن است ضربان‌دار و به شکل فشار عمیق باشد. مدت سردرد، بدون اقدام مناسب، از 4 تا 72 ساعت (3 روز) متغیر است. یعنی با آغاز حمله، درد ممکن است چند روز نوسان کند و سپس کاملاً رفع شود. در موارد شدید گاهی تا یک هفته طول می‌کشد، اما رایج نیست.

درد میگرن معمولاً با علائم همراه روبه‌روست. بیماران هنگام حمله اغلب موارد زیر را دارند:

• تهوع احساس می‌شود و گاهی استفراغ رخ می‌دهد. به‌ویژه در درد بسیار شدید، ممکن است پس از استفراغ آرامش کوتاهی ایجاد شود.
• حساسیت به نور (فوتوفوبی) ایجاد می‌شود. نور شدید، صفحه‌نمایش یا آفتاب ممکن است تحمل‌ناپذیر شود. بنابراین بسیاری استراحت در اتاق تاریک را ترجیح می‌دهند.
• حساسیت به صدا (فونوفوبی) پدید می‌آید. صدای بلند و محیط پرسروصدا ممکن است درد را بدتر کند و فرد به دنبال سکوت برود.
• حساسیت به بو (اسموفوبی) ممکن است ایجاد شود. حتی بوی تند عطر یا غذا هنگام میگرن می‌تواند آزاردهنده باشد یا تهوع را بیشتر کند.
• علائم دیداری و عصبی: در نوع همراه با اورا، پیش یا هم‌زمان با سردرد ممکن است اختلال دید (خطوط زیگزاگ، نقاط درخشان، تاری یا ازدست‌رفتن موقت دید)، بی‌حسی و گزگز یک‌طرفه یا دشواری گفتار رخ دهد. این علائم معمولاً گذرا هستند و آسیب پایدار باقی نمی‌گذارند.
• خستگی و ضعف: احساس خستگی شدید هم ابتدا و هم پایان حمله شایع است. ممکن است فرد از همین ضعف، نزدیک‌شدن حمله را بفهمد و پس از آن چنان فرسوده شود که گویی «کتک خورده» است.
• تغییر اشتها و نوسان خلق: بعضی پیش از حمله گرسنگی شدید یا هوس شیرینی دارند و بعضی بی‌اشتها می‌شوند. تحریک‌پذیری، حساسیت و خلق افسرده نیز پیش یا هنگام حمله ممکن است دیده شود.

حملهٔ میگرن از نظر مدت، میان افراد و میان حمله‌ها متفاوت است. درد معمول میگرن دست‌کم 4 ساعت طول می‌کشد؛ بیشتر اوقات 1 روز است و گاهی تا 2-3 روز ادامه دارد. حملهٔ مداوم بیش از 72 ساعت در پزشکی، استاتوس میگرنوزوس نامیده می‌شود و ممکن است مداخلهٔ پزشکی بخواهد. بین حمله‌ها بیمار معمولاً کاملاً طبیعی و بی‌علامت است. اما در میگرن مکرر، سردرد خفیف یا سنگینی سر بین حمله‌ها نیز ممکن است وجود داشته باشد.

شدت و دفعات میگرن در افراد بسیار متفاوت است. بعضی ماهی یک حملهٔ خفیف و بعضی چند حملهٔ شدید در هفته دارند. اگر درد میگرن بیش از 15 روز در ماه وجود داشته باشد، میگرن مزمن نامیده می‌شود. این وضعیت کیفیت زندگی را بسیار کاهش می‌دهد و حتماً درمان پیشگیرانه زیر نظر متخصص می‌خواهد.

علل و محرک‌های میگرن

علت دقیق میگرن کاملاً روشن نشده است. چرا میگرن ایجاد می‌شود؟ پاسخ، تعامل استعداد ژنتیکی و عوامل محیطی است. گمان می‌رود بعضی ویژگی‌های ساختار و عملکرد مغز بیمار ارثی باشند. برای مثال، فرد دارای بستگان درجه‌یک (مادر، پدر یا خواهر و برادر) مبتلا، احتمال بیشتری برای میگرن دارد. با این حال، محرک‌های خارجی بسیاری وجود دارند؛ حتی در فرد مستعد ژنتیکی نیز معمولاً یک عامل محرک حمله‌ها را آغاز می‌کند.

علل میگرن (عوامل خطر)

بعضی عوامل افزایش‌دهندهٔ احتمال میگرن عبارت‌اند از:

• استعداد ژنتیکی: سابقهٔ خانوادگی از قوی‌ترین عوامل خطر میگرن است. بخش مهمی از بیماران، عضو خانوادهٔ مبتلا دارند. اگر مادر یا پدر میگرن داشته باشد، احتمال آن در فرزند بیشتر است.
• جنسیت: میگرن در زنان حدود 2-3 برابر مردان شایع‌تر است. مهم‌ترین علت، تفاوت هورمونی است. نوسان‌های هورمونی مرتبط با قاعدگی به‌ویژه بر خطر و دفعات حمله اثر دارند.
• سن: میگرن در هر سنی آغاز می‌شود، اما بیشتر در بزرگسالان جوان (دهه‌های 20 و 30 زندگی) ظاهر می‌شود. در کودکی نیز ممکن است دیده شود و حتی به شکل درد شکم یا استفراغ دوره‌ای بروز کند (نشانگان دوره‌ای کودکی). حمله‌ها ممکن است تا میانسالی ادامه یابند و در سن بالاتر (پس از دههٔ 50) شدت و دفعاتشان کمتر شود یا کاملاً متوقف شوند.
• وضعیت‌های هورمونی: به‌ویژه در زنان، تغییر استروژن بر میگرن اثر دارد. با افت استروژن هنگام قاعدگی، بسیاری از زنان میگرن قاعدگی دارند. تغییر هورمونی بارداری در بعضی حمله را کمتر و در بعضی بیشتر می‌کند. با یائسگی معمولاً میگرن رو به کاهش می‌رود.
• دیگر مشکلات سلامت: بعضی اختلال‌ها در افراد میگرنی بیشتر دیده می‌شوند یا می‌توانند میگرن را تحریک کنند. برای مثال، اختلال خواب (آپنهٔ خواب، بی‌خوابی)، افسردگی و اختلال‌های اضطرابی, صرع یا اختلال دوقطبی از وضعیت‌های عصبی یا روانیِ همراه شایع‌اند. در افراد دارای این بیماری‌ها، میگرن از جمعیت عمومی محتمل‌تر است.

داشتن عوامل بالا لزوماً به معنای ابتلا نیست، اما استعداد را افزایش می‌دهد. آغازکنندهٔ اصلی معمولاً، عوامل محرک هستند؛ یعنی در فرد میگرنی، مواجهه با شرایط خاص شیمی مغز را تغییر می‌دهد و حمله ایجاد می‌کند.

عوامل تحریک‌کنندهٔ میگرن

فهمیدن محرک حمله از مهم‌ترین گام‌های مدیریت میگرن است. هر بیمار محرک‌های متفاوتی دارد، اما محرک‌های شایع میگرن عبارت‌اند از:

محرک‌های بالا ممکن است برای همه صدق نکنند. محرک میگرن در هر فرد متفاوت است. شکلات برای یک نفر محرک بزرگی است و برای دیگری اثری ندارد. در بعضی بیماران، هم‌زمانی چند عامل (مانند استرس+کم‌خوابی+قاعدگی) حمله را آغاز می‌کند. برای کنترل میگرن، شناخت محرک‌های خودتان مهم است. می‌توانید با دفتر ثبت میگرن ، سردرد را همراه با جزئیاتی مانند غذای آن روز، کیفیت خواب، استرس و هوا یادداشت کنید. با گذشت زمان متوجه شرایط افزایش‌دهندهٔ حمله می‌شوید و تا حد امکان از آن‌ها پرهیز می‌کنید.

میگرن چگونه آرام می‌شود؟ روش‌های درمان

میگرن اختلالی مزمن است، اما با درمان و اقدام‌های درست قابل‌کنترل است. درمان میگرن دو رویکرد اصلی دارد: درمان حمله (درمان حاد) و درمان پیشگیرانه (پروفیلاکتیک). هدف درمان حمله، آرام‌کردن هرچه سریع‌تر درد آغازشده و علائم همراه است. هدف پیشگیری، کاهش دفعات و شدت و در صورت امکان جلوگیری از حمله است. تنظیم سبک زندگی و بعضی روش‌های جایگزین نیز در مدیریت نقش مهمی دارند.

متأسفانه برای میگرن، درمان قطعی (روشی برای بهبود کامل و همیشگی) هنوز وجود ندارد. اما با برنامهٔ مناسب می‌توان شمار و شدت حمله‌ها را بسیار کاهش داد و فرد مدت طولانی بی‌درد زندگی کند. روش‌ها و داروهای اصلی در ادامه خلاصه شده‌اند:

تصویر: در درمان میگرن، مسکن‌ها و داروهای اختصاصیِ مصرف‌شده هنگام شروع حمله، درد را آرام می‌کنند. با اقدام‌های سبک زندگی و درمان پیشگیرانه نیز می‌توان از حمله جلوگیری کرد.

درمان میگرن فردی است: محرک، الگوی حمله و پاسخ درمان هر بیمار ممکن است متفاوت باشد. بنابراین، برنامهٔ درمان هم باید فردی باشد. داروی بسیار مؤثر برای یکی ممکن است برای دیگری بی‌اثر یا عارضه‌دار باشد. پزشکان معمولاً با آزمودن گزینه‌ها داروی پیشگیرانه و دوز مناسب را تعیین می‌کنند. تغییر سبک زندگی نیز باید با زندگی بیمار سازگار باشد.

نکته‌ای که نباید فراموش شود، مصرف منظم و درست دارو است. یکی از خطاهای بیماران این است که دارو را به‌مدت کافی یا به‌طور منظم مصرف نمی‌کنند. برای مثال داروی پیشگیرانه برای اثرگذاری به چند هفته نیاز دارد و بیمار باید صبورانه ادامه دهد. در درمان حمله نیز باید دارو را در زودترین مرحلهٔ ممکن گرفت. مصرف پیش از شدیدشدن درد، شانس مهار حمله را بیشتر می‌کند.

در نهایت، ارتباط بیمار و پزشک بسیار مهم است. با در میان گذاشتن محرک‌ها، اثر داروها و عوارض احتمالی می‌توانید به موفقیت درمان کمک کنید. با پیگیری منظم ممکن است به‌مرور کنترل حمله‌ها را ببینید.

انواع میگرن و انواع سردرد

هر سردردی میگرن نیست و میگرن نیز زیرنوع‌های متفاوت دارد. برای شناخت بهتر، بررسی انواع میگرن و دیگر انواع سردرد مفید است.

انواع میگرن

میگرن بر اساس ویژگی بالینی چند نوع دارد. شایع‌ترین‌ها:

• میگرن بدون اورا (میگرن شایع): نوع دیده‌شده در بیشتر بیماران است. علائم کلاسیک اورا (مانند اختلال دید) وجود ندارند و مستقیماً سردرد بروز می‌کند. 4 تا 72 ساعت حملهٔ درد ضربان‌دار، معمولاً یک‌طرفه و متوسط تا شدید طول می‌کشد. هنگام درد حساسیت به نور و صدا و تهوع ممکن است باشد، اما هشدار عصبی آشکار پیش از آن نیست.
• میگرن همراه اورا (میگرن کلاسیک): کمی پیش از حمله یا در آغاز آن، مرحلهٔ اورا رخ می‌دهد. اورا علائم عصبی گذرا دارد؛ برای مثال خطوط زیگزاگ درخشان یا نقاط روشن دیده می‌شوند یا بخشی از دید از دست می‌رود. بی‌حسی و گزگز یک‌طرفه و دشواری گفتار نیز ممکن‌اند. اورا معمولاً 5-60 دقیقه طول می‌کشد و سپس سردرد معمول شروع می‌شود. ویژگی سردرد همان نوع بدون اوراست. لزوماً هر حمله اورا ندارد؛ در یک فرد بعضی حمله‌ها با اورا و بعضی بدون آن‌اند.
• میگرن خاموش (بدون سردرد): میگرن بی‌درد نیز نامیده می‌شود. فرد اورا و علائم دیگر مانند تهوع و حساسیت به نور دارد، اما سردرد رخ نمی‌دهد. برای مثال ممکن است 20 دقیقه جرقه‌های نور ببیند و کمی گیج باشد، سپس همه‌چیز بدون هیچ دردی طبیعی شود. این زیرنوع نادرتر است و تشخیص دشوار دارد، چون درد معمول میگرن وجود ندارد.
• میگرن مزمن: شکل ویژه‌ای از میگرن، نوع مزمن آن است. اگر فرد برای 3 ماه یا بیشتر، در هر ماه دست‌کم 15 روز سردرد داشته باشد و دست‌کم 8 روز ویژگی میگرنی داشته باشند، میگرن مزمن نامیده می‌شود. معمولاً ابتدا میگرن دوره‌ای است و با بیشترشدن حمله‌ها مزمن می‌شود. چون بیماران تقریباً یک‌روزدرمیان درد دارند، کیفیت زندگی بسیار پایین است و حتماً درمان پیشگیرانه لازم دارند.
• انواع دیگر میگرن: انواع نادرتر هم وجود دارند؛ برای مثال، میگرن همی‌پلژیک، هنگام اورا می‌تواند ضعف یک نیمهٔ بدن (شبیه فلج) ایجاد کند؛ میگرن نوع بازیلار با درگیری ساقهٔ مغز ممکن است اختلال تعادل و دوبینی بدهد. میگرن قاعدگی با قاعدگی تحریک می‌شود و معمولاً حوالی آن است. این انواع ویژه ممکن است ارزیابی دقیق عصبی بخواهند، اما اصول کلی مشابه نوع کلاسیک است.

دیگر انواع سردرد و مقایسه با میگرن

همهٔ سردردهای شایع جامعه میگرن نیستند. انواع سردرد به‌طور کلی دو گروه دارند: سردردهای اولیه (خود سردرد بیماری است، بدون بیماری زمینه‌ای دیگر) و سردردهای ثانویه (ناشی از اختلالی دیگر مانند سینوزیت، تومور مغزی یا فشار خون بالا). میگرن، سردرد تنشی و خوشه‌ای از انواع اولیه و شایع‌ترین سردردها هستند.

دو نوع مهم اولیه که با میگرن اشتباه می‌شوند یا باید تفکیک شوند، سردرد تنشی و سردرد خوشه‌ای هستند. جدول زیر ویژگی‌های اصلی این سه را مقایسه می‌کند:

جدول نشان می‌دهد میگرن تفاوت روشنی با سردرد تنشی و خوشه‌ای دارد. سردرد تنشی دردی خفیف‌تر و کنترل‌پذیرتر است که بیشتر مردم دست‌کم یک بار تجربه می‌کنند؛ معمولاً با استرس و تنش عضله مرتبط است و با مسکن ساده رفع می‌شود. سردرد خوشه‌ای ، گرچه به شیوع میگرن نیست، از شدیدترین دردهای شناخته‌شده است و «سردرد خودکشی» هم نامیده می‌شود؛ حمله چنان شدید است که فرد درمانده می‌شود و بعضی از شدت درد حتی به خودکشی فکر می‌کنند. درمان آن با میگرن فرق دارد و از اکسیژن و داروهای متفاوت استفاده می‌شود.

دانستن تفاوت‌ها برای تشخیص و درمان درست مهم است. برای مثال، سردرد مکررِ خفیف تا متوسط و دوطرفه که زندگی را چندان متوقف نمی‌کند، احتمالاً تنشی است، نه میگرن. در مقابل، درد تحمل‌ناپذیر اطراف چشم و قرمزی آن ممکن است خوشه‌ای باشد. در این موارد باید متخصص مغز و اعصاب تشخیص درست بدهد.

سردردهای ثانویه را هم نباید فراموش کرد. سینوزیت، مشکل دندان، خستگی چشم و فشار خون بالا نیز می‌توانند علت باشند. با درمان علت زمینه‌ای، درد بهتر می‌شود. پیش از تشخیص میگرن، پزشک معمولاً برای رد این علل معاینه و در صورت نیاز آزمایش خون، تصویربرداری و غیره انجام می‌دهد.

تفاوت میگرن و تومور مغزی

بسیاری از افراد با سردرد شدید گاهی نگران می‌شوند: «نکند این درد از تومور مغزی باشد؟» درد شدید حملهٔ میگرن گرچه به ترسناکی این نام نیست، کیفیت زندگی را بسیار کاهش می‌دهد. علائم میگرن و تومور مغزی از بعضی نظرها شبیه‌اند، اما تفاوت‌های مهمی دارند. چگونه می‌توان میگرن را از تومور مغزی تشخیص داد؟

نخست، هر سردردی نشانهٔ تومور مغزی نیست. تومور مغزی هم می‌تواند سردرد ایجاد کند، اما به شیوع میگرن نیست. درد تومور معمولاً ویژگی متفاوت دارد. تفاوت‌ها عبارت‌اند از:

• سیر درد: درد میگرن حمله‌ای است و فرد بین حمله‌ها معمولاً کاملاً طبیعی می‌شود. یعنی درد، گذرا است؛ مثلاً یک روز شدید و روز بعد کاملاً غایب. درد ناشی از تومور مغزی اغلب، مداوم یا پیشرونده (رو به بدترشدن) است. دردی خفیف ممکن است روزبه‌روز شدیدتر و هرروزه شود.

• زمان روز: میگرن هر ساعتی ممکن است آغاز شود، اما بیشتر با محرک‌های طول روز مرتبط است (مانند عصرِ روز پراسترس). درد تومور به‌طور کلاسیک ممکن است صبح فرد را از خواب بیدار کند . به دلیل افزایش فشار داخل جمجمه در شب، صبح ممکن است سردرد و تهوع شدید باشد. با برخاستن، راه‌رفتن و گذشت روز ممکن است درد کمتر شود، اما صبح بعد برگردد.

• شدت و ویژگی: با وجود درد شدید میگرن، بیمار معمولاً با استراحت در تاریکی و سکوت تا حدی آن را مدیریت می‌کند. درد تومور ممکن است مقاوم و دارای ماهیتی متفاوت باشد؛ بعضی آن را «متفاوت با سردرد همیشگی‌ام» توصیف می‌کنند. تغییر نوع درد، شدت غیرمعمول یا ویژگی تازه (مثلاً درد فشاریِ مداوم و رفع‌نشدنی به‌جای میگرن ضربان‌دار همیشگی) ممکن است هشدار باشد.

• یافته‌های همراه دیگر: اورای میگرن علائم عصبی گذرا ایجاد می‌کند، اما مشکل عصبی پایدار ایجاد نمی‌کند. تومور بر اساس محل، علائم عصبی مختلفی می‌دهد که معمولاً بدتر می‌شوند. برای مثال فشار بر عصب بینایی ممکن است باعث ازدست‌رفتن پایدار دید یا تاری آن شود؛ نزدیکی تومور به مرکز حرکت ممکن است کاهش قدرت دست یا پا و دست‌وپاچلفتی‌شدن ایجاد کند؛ تومور بخش جلویی مغز ممکن است تغییر شخصیت و اختلال رفتار بدهد. چنین یافته‌های مداوم و پیشرونده‌ای در حملهٔ میگرن انتظار نمی‌رود.

• تهوع/استفراغ: تهوع در میگرن شایع است، اما استفراغ معمولاً در حملهٔ شدید، به‌ویژه اوج درد رخ می‌دهد. در تومور مغزی، استفراغ شدید ممکن است حتی بدون سردرد بسیار شدید رخ دهد. استفراغ ناگهانی صبحگاهی با معدهٔ خالی به‌ویژه جلب توجه می‌کند.

• معاینه و آزمایش: معاینهٔ عصبی بیمار میگرنی معمولاً بیرون از حمله طبیعی است. در تومور ممکن است اختلال میدان دید، بازتاب‌ها یا قدرت دیده شود. برای تفکیک قطعی در صورت نیاز، تصویربرداری مغز انجام می‌شود: رزونانس مغناطیسی (MR) یا توموگرافی رایانه‌ای (BT) برای بررسی تومور به کار می‌روند. پزشک پیش از تشخیص میگرن، به‌ویژه با علائم غیرمعمول، ممکن است برای رد تومور تصویربرداری بخواهد.

خلاصه اینکه، تفاوت میگرن و تومور مغزی اساساً با الگوی سردرد و علائم همراه تفکیک می‌شود. میگرن نشانگان سردردی بسیار شایع و خوش‌خیم (بدون تهدید زندگی) است و تومور، نسبتاً نادر اما جدی. خطر تومور مغزی در فرد میگرنی از جمعیت عمومی بالاتر نیست، اما در موارد زیر مشورت با پزشک مهم است:

• تغییر آشکار ویژگی سردرد (مثلاً میگرن چندین‌ساله با شکل درد متفاوت در اواخر)،

• بیشتر یا طولانی‌ترشدن زیاد سردرد نسبت به گذشته و بی‌پاسخی به درمان،

• بیدارشدن با سردرد بسیار شدید و استفراغ صبحگاهی،

• همراهی سردرد با تب، سفتی گردن (ناتوانی در خم‌کردن سر به جلو)، دوبینی، اختلال گفتار، بی‌حسی یا ضعف اندام، بی‌تعادلی، کاهش هوشیاری یا تغییر شخصیت،

این وضعیت‌ها می‌توانند، علائم هشدار باشند. پزشک در صورت نیاز برای تأیید میگرن و رد علت دیگر تصویربرداری انجام می‌دهد.

در نتیجه، میان سردرد میگرنی و ناشی از تومور تفاوت مهمی وجود دارد. میگرن با وجود آزاردهندگی خوش‌خیم و با درمان مناسب قابل‌مدیریت است. تومور پیشرونده است و معمولاً علائم دیگر نیز می‌دهد. برای رفع ابهام از مشورت با پزشک نترسید.

پرسش‌های متداول

برای زندگی با میگرن چه کار کنم؟

زندگی با میگرن، یعنی یادگیری مقابله با دشواری حمله‌ها. با تنظیم زندگی روزانه و بعضی اقدام‌ها می‌توان کیفیت زندگی را بهتر کرد. چند پیشنهاد:

• برنامهٔ روزانهٔ منظم بسازید: هر روز تقریباً در ساعت ثابت بخوابید و بیدار شوید، وعده را حذف نکنید و آب کافی بنوشید. نظم بدن ممکن است حمله‌ها را کم کند.

• محرک‌ها را بشناسید و از آن‌ها دوری کنید: مشخص کنید کدام محرک بالا برای شما صدق می‌کند. اگر شکلات هر بار محرک است نخورید؛ اگر استرس است، فنون مدیریت آن را یاد بگیرید. دفتر میگرن کمک می‌کند.

• برای کار و زندگی اجتماعی برنامه‌ریزی کنید: به اطرافیان بگویید میگرن دارید و هنگام حمله چه می‌گذرد. در محل کار، جز در موارد بسیار ضروری، وقفه‌های کوچکی مانند خواب نیمروزی را به‌جای زمان استراحت ناهار برنامه‌ریزی کنید. جلسه و رویداد مهم را با توجه به محرک‌ها تنظیم کنید؛ مثلاً پیش از برنامهٔ شبانهٔ مختل‌کنندهٔ خواب آماده شوید.

• حمایت بگیرید: میگرن مزمن ممکن است اثر روانی داشته باشد. وضعیت را با خانواده و دوستان در میان بگذارید و حمایت بخواهید. در صورت نیاز، گروه حمایتی یا مشاور روان‌شناختی می‌تواند راهبرد مقابله بدهد.

• همیشه آماده باشید: داروی توصیه‌شدهٔ پزشک، بطری آب و شاید چشم‌بند یا گوش‌گیر برای مهار نور و صدا همراه ببرید. با شروع احساس حمله، می‌توانید فوراً اقدام کنید.

• خودتان را آموزش دهید: تا می‌توانید دربارهٔ میگرن بدانید؛ هرچه بیشتر بدانید بهتر مدیریت می‌کنید. دربارهٔ درمان تازه و توصیهٔ روز از پزشک بپرسید یا منابع معتبر را دنبال کنید.

زندگی با میگرن گاهی دشوار است، اما با رویکرد درست و حمایت ممکن است. حمله‌ها همان‌طور که می‌آیند می‌روند؛ با مراقبت از خود از فاصلهٔ بین آن‌ها لذت ببرید و هنگام حمله بدون احساس گناه استراحت کنید. این تعادل به‌مرور آسان‌تر می‌شود.

چه زمانی برای میگرن به پزشک مراجعه کنم؟

بیشتر بیماران با شناخت محرک و مسکن، حمله را در خانه مدیریت می‌کنند. اما در بعضی وضعیت‌ها کمک پزشکی لازم است. در موارد زیر مراجعه کنید:

• نخستین سردرد بسیار شدید: بدترین سردرد زندگی اگر ناگهانی و انفجاری شروع شده و چنین توصیفی دارد، ممکن است میگرن نباشد و ارزیابی اورژانسی لازم دارد (مثلاً به دلیل خطر خون‌ریزی مغزی).

• سردرد مکررِ تازه بدون تشخیص میگرن: اگر قبلاً میگرن یا سردرد دیگری تشخیص داده نشده، اما اخیراً مکرر شده است، برای تشخیص درست مراجعه کنید. به‌ویژه اگر چند ماه منظم ادامه دارد، نادیده نگیرید.

• تغییر ویژگی درد در بیمار میگرنی: اگر درد آشنای چندین‌ساله اخیراً از نظر شدت، مدت یا علائم همراه تغییر کرده، به پزشک بگویید. ممکن است بررسی یا تنظیم درمان لازم باشد.

• بیشتر یا شدیدترشدن حمله‌ها: اگر قبلاً سالی چند بار بود و اکنون تقریباً هفتگی شده، یا طولانی‌تر و سخت‌تر رفع می‌شود، ممکن است نیاز به پیشگیری را نشان دهد. مراجعه به متخصص و آغاز داروی منظم قابل بررسی است.

• وجود هشدار عصبی: اگر همراه سردرد دوبینی، اختلال گفتار، بی‌حسی یا ضعف دست‌وپا، بی‌تعادلی، غش یا مشکل حافظه دارید، فوراً مراجعه کنید. این‌ها ممکن است فراتر از اورا، نشانهٔ مشکلی دیگر باشند.

• درد شدید و استفراغ صبحگاهی: همان‌طور که گفته شد، سردرد و استفراغ شدید هنگام بیداری ممکن است وضعیتی افزایندهٔ فشار مغز (تومور، هیدروسفالی و غیره) را مطرح کند. ارزیابی پزشک ضروری است.

• بی‌اثری مسکن یا نیاز به داروی بسیار زیاد: اگر مسکن معمول دیگر کنترل نمی‌کند یا از مصرفش خسته شده‌اید (مثلاً 3-4 بار در هفته)، با پزشک مشورت کنید. شاید درمان مؤثرتر و تغییر راهبرد برای جلوگیری از مشکل معده یا سردرد بازگشتی لازم باشد.

خلاصه اینکه اگر درد میگرن، غیرمعمول شده، بیشتر می‌شود یا علامت اضافهٔ نگران‌کننده دارید، زمان مراجعه به پزشک است. متخصص مغز و اعصاب در صورت نیاز با بررسی‌ها نبود علت جدی را تأیید و برنامهٔ مناسب تنظیم می‌کند.

آیا میگرن کاملاً خوب می‌شود؟

میگرن بیماری مزمن است و هنوز، درمانی برای بهبود کامل پیدا نشده است. یعنی یک قرص برای حذف مادام‌العمر فعلاً ممکن نیست، اما میگرن ممکن است به‌مرور خودبه‌خود کمتر شود. بسیاری کاهش حمله با سن را گزارش می‌کنند. به‌ویژه در زنان پس از یائسگی، با آرام‌شدن نوسان هورمونی، حمله‌ها اغلب کمتر یا خفیف‌تر می‌شوند.

در بعضی افراد میگرن طی سال‌ها ناپدید می‌شود، اما نه در همه. معمولاً دوره‌ای شعله‌ور و سپس آرام می‌شود؛ مثلاً در استرس بیشتر و در آرامش تقریباً غایب است. این چرخه آن را اختلالی می‌کند که «همان‌طور که می‌آید می‌رود».

رفع کامل میگرن و وعدهٔ آن در بعضی محصولات گیاهی یا جایگزین باید با احتیاط دیده شود؛ راه‌حل پایدارِ اثبات‌شده نیست. اما پیشرفت پزشکی ادامه دارد و به‌ویژه درمان ژنتیکی و ایمنی‌شناختی بررسی می‌شود. شاید آینده روش ریشه‌ای بدهد.

فعلاً واقع‌بینانه‌ترین رویکرد، کنترل میگرن و به‌حداقل‌رساندن حمله‌هاست. با درمان و سبک زندگی مناسب، ماه‌ها و حتی سال‌ها بدون حمله ممکن است و در عمل می‌توان آن را مانند بهبود بیماری دید. اگر با درمان مهار و نادر شده، می‌توانید آزادانه زندگی کنید. حتی بدون بهبود کامل، میگرن کاملاً تحت کنترل باید هدف باشد.

آیا خوراکی‌هایی محرک میگرن هستند؟

بله، بعضی غذا و نوشیدنی‌ها می‌توانند حمله ایجاد کنند، اما محرک در افراد فرق دارد. بعضی بیماران پس از غذای مشخص شروع درد را می‌بینند. رایج‌ترین موارد مطرح‌شده:

• شکلات: به‌ویژه شکلات تلخِ پرکاکائو ممکن است در بعضی محرک باشد. گمان می‌رود فنیل‌اتیل‌آمین و مواد مشابه کافئین آن بر عروق اثر داشته باشند.

• پنیرهای رسیده: کاشار کهنه، روکفور، بری و چدار و پنیرهای مانده یا تخمیری، ماده‌ای به نام تیرامین را فراوان دارند که محرک شناخته‌شدهٔ میگرن است.

• گوشت و فرآورده‌های فرآوری‌شده: کالباس، سوسیس، سوجوک و پاستیرما به‌عنوان نگهدارنده، نیتریت/نیترات دارند. این افزودنی‌ها در بعضی افراد حساس می‌توانند سردرد آغاز کنند.

• مونوسدیم گلوتامات (MSG): MSG به‌عنوان طعم‌دهنده در سوپ آماده، چیپس و غذاهای چینی ممکن است وجود داشته باشد و واکنش سردرد و قرمزی صورتِ موسوم به نشانگان رستوران آسیایی ایجاد کند. در فرد میگرنی ممکن است محرک باشد.

• شیرین‌کننده‌های مصنوعی: آسپارتام و دیگر جایگزین‌های مصنوعی شکر در بعضی افراد میگرن را تحریک می‌کنند. نوشیدنی رژیمی و محصولات سبک از این نظر ممکن است خطر داشته باشند.

• مرکبات: پرتقال، نارنگی و گریپ‌فروت از سوی بعضی بیماران محرک گزارش شده‌اند. علت روشن نیست، اما احتمال نقش بعضی اسیدهای آمینه مطرح است.

• نوشیدنی کافئین‌دار: کافئین هم می‌تواند محرک و هم درمان‌کننده باشد. مقدار کم قهوه ممکن است درد را آرام کند، اما مصرف زیاد قهوه یا مصرف روزانهٔ دوز بالای کافئین و قطع ناگهانی (محرومیت از کافئین)، سردرد ایجاد می‌کند. بیماران باید بیش از 1-2 فنجان در روز ننوشند و مصرف منظم داشته باشند.

• الکل: به‌ویژه شراب قرمز و آبجو، محرک‌های مکرراً گزارش‌شده‌اند. تانن شراب قرمز و هیستامین بعضی نوشیدنی‌ها مسئول دانسته می‌شوند. الکل همچنین با کم‌آبی و اثر عروقی ممکن است میگرن ایجاد کند.

• غذاهای تخمیری و مخمری: ترشی، سس سویا، کفیر و حتی نان خمیرترش ممکن است تیرامین و مواد مشابه داشته باشند و در بعضی افراد حساس حمله را آغاز کنند.

• آجیل: فندق، بادام و بادام‌زمینی نیز در بعضی بیماران محرک گزارش شده‌اند (به دلیل تیرامین یا سولفیت).

• خوراکی‌های سرد: مصرف ناگهانی بستنی بسیار سرد یا نوشیدنی یخی می‌تواند سردرد کوتاهِ موسوم به «یخ‌زدگی مغز» ایجاد کند که در فرد میگرنی گاهی به حملهٔ واقعی تبدیل می‌شود.

این غذاها برای همهٔ بیمارانِ خوانندهٔ فهرست مشکل ایجاد نمی‌کنند. محرک غذایی هر فرد ممکن است متفاوت باشد. بنابراین بهترین کار، مشاهدهٔ ارتباط خوردنی و نوشیدنی با سردرد خودتان است. اگر ظرف 6-12 ساعت پس از خوراکی مشخص میگرن می‌گیرید، حذف آزمایشی آن را امتحان کنید. توصیهٔ کلی، دوری از غذاهای بسیار فرآوری‌شده و افزودنی‌دار و تغذیهٔ تازه و طبیعی است. غذای سالم و منظم عامل حمایتی مهمی در کنترل حمله‌هاست.

هنگام حملهٔ میگرن چه کنم؟

در یک حملهٔ میگرن ، کارهایی می‌توانید انجام دهید که درد کمتر و حمله زودتر تمام شود. به‌محض احساس نزدیک‌شدن حمله یا نخستین علائم، این گام‌ها را انجام دهید:

• به محیط آرام و کم‌نور بروید: در اولین فرصت محل را تا حد امکان تاریک یا چراغ‌ها را خاموش کنید و به اتاق آرام دور از صدا بروید. کاهش محرک حسی از بدترشدن درد جلوگیری می‌کند.

• دراز بکشید و استراحت یا خواب را امتحان کنید: می‌دانیم استراحت حمله را آرام می‌کند. در صورت امکان در تخت دراز بکشید و چشم‌ها را ببندید. خواب کوتاه، به‌ویژه هنگام اورا، ممکن است از شدت‌گرفتن جلوگیری کند یا درد را کمتر کند.

• کمپرس سرد یا گرم بگذارید: روی سر، به‌ویژه محل درد شدید (شقیقه، پیشانی یا پس گردن)، کمپرس سرد (کیسهٔ یخ یا نوار ژل سرد) در بسیاری درد را آرام می‌کند. سرما عروق را منقبض و روند التهابی را کند می‌کند. بعضی از گرما (مثل حولهٔ گرم پشت گردن) آرامش می‌گیرند. با امتحان‌کردن می‌توانید بفهمید کدام برایتان بهتر است.

• ماساژ ملایم بدهید: با نوک انگشت، شقیقه، پیشانی و پس گردن را آرام و دایره‌ای ماساژ دهید تا تنش کم شود. اگر کسی نزدیک شماست، از او ماساژ مالشی گردن و شانه بخواهید. شل‌شدن عضلات و کاهش استرس ممکن است ادراک درد را کمتر کند.

• تنفس عمیق و آرام‌سازی انجام دهید: برای مقابله با نگرانی و درد حمله، آرام و عمیق نفس بکشید؛ از بینی بگیرید و آهسته از دهان بیرون بدهید و چند دقیقه تکرار کنید. تصویرسازی ساده، مانند تصور کاهش درد پیشانی با هر نفس، هم ممکن است مفید باشد.

• چیزی بخورید و آب بنوشید: اگر تهوع زیاد ندارید و مدت طولانی گرسنه بوده‌اید، خوراک مختصر ممکن است خوب باشد. بالابردن قند خون شاید درد را کمتر کند. خوراک آسان مانند ماست یا موز را انتخاب کنید. همچنین، آب فراوان بنوشید؛ حتی کم‌آبی خفیف هنگام حمله درد را بدتر می‌کند. نوشیدن جرعه‌ای هم بدن را آرام می‌کند و هم به مهار تهوع کمک می‌کند.

• چای زنجبیل یا دمنوش را امتحان کنید: زنجبیل، ضدالتهاب و ضدتهوع طبیعی است. فنجانی چای زنجبیل تازه ممکن است تهوع را آرام و بر اساس بعضی مطالعات به کاهش درد کمک کند. دمنوش آرام‌کننده مانند زیرفون یا بابونه هم قابل انتخاب است.

• نوشیدنی کافئین‌دار، اما به‌اندازه، بنوشید: یک فنجان قهوه یا چای پررنگ در اوایل حمله ممکن است درد را کمتر کند. کافئین در بسیاری از داروهای میگرن هم هست و اثرشان را بیشتر می‌کند. اما اگر مصرف روزانهٔ بالایی دارید، قهوهٔ اضافه ممکن است اثر معکوس داشته باشد یا در مرحلهٔ خیلی دیر بی‌اثر باشد. آن را مانند دارویی ببینید که گاهی و به‌موقع سودمند است.

• داروی پزشک را زود مصرف کنید: داروی همراهتان (مسکن، تریپتان و غیره) را فوراً بگیرید؛ هرچه زودتر بهتر. پیش از استفراغ در معده می‌ماند و اثر می‌کند. در صورت استفراغ می‌توانید شکل شیاف را در نظر بگیرید یا ابتدا ضدتهوع و سپس مسکن مصرف کنید.

• اگر میل به استفراغ دارید، مقاومت نکنید: بعضی بیماران پس از استفراغ بسیار آرام‌تر می‌شوند. اگر تهوع شدید و احساس استفراغ دارید، نزدیک دستشویی تمیز باشید و در صورت نیاز راحت استفراغ کنید. پس از آن ممکن است درد کمتر شود، چون بدن گاهی از این راه آرام می‌شود.

تجربهٔ خودتان هم مهم است؛ به‌مرور روش مفید را می‌شناسید. یکی تاریکی و تنهایی و دیگری دوش ولرم می‌خواهد. روش آرام‌کنندهٔ شخصی را کشف و اجرا کنید. اگر با وجود آن‌ها درد تحمل‌ناپذیر است یا بیش از 72 ساعت طول کشیده، ممکن است مراجعه برای کمک پزشکی لازم باشد. اقدام‌های هنگام حمله و داروی به‌موقع اغلب کمک می‌کنند حمله را آسان‌تر پشت سر بگذارید.

میگرن تجربه‌ای دشوار اما با آگاهی و راهبرد درست قابل‌مدیریت است. با اقدام‌ها و درمان‌های این راهنما می‌توانید آن را کنترل کنید و با وجودش پربار زندگی کنید. میگرن شایع است و تنها نیستید؛ در صورت نیاز از پزشک و اطرافیان حمایت بخواهید.