Miqren nədir? Əlamətləri, səbəbləri və müalicəsi

Miqren əsasən başın bir tərəfində təkrarlanan və güclü baş ağrısı tutmaları ilə xarakterizə olunan nevroloji xəstəlikdir. Bu tutmalar zamanı döyünən xarakterli ağrı, ürəkbulanma, qusma, işığa və səsə həssaslıq kimi əlamətlər görülə bilər. Miqren insanın gündəlik həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edə və iş və ya sosial həyatında fasilələrə səbəb ola bilər.

Miqren ağrıları adətən bir neçə saatdan bir neçə günə qədər davam edən dövrlər (tutmalar) şəklində olur. Tutmalar xaricində insan özünü adətən normal hiss edir. Miqrenin mexanizmi tam aydınlaşdırılmasa da, beynin elektrik və damar fəaliyyətindəki müvəqqəti dəyişikliklərin üçlü sinir sisteminə təsir edərək ağrını tətiklədiyi düşünülür. Qısaca, beyində sinir siqnallarının anormal işləməsi və qan damarlarının genişlənib daralması miqren ağrısını yaradır. Miqrenə meyillilik genetik olaraq ailədən keçə bilər və müxtəlif ətraf mühit amilləri bu meyilliliyi tətikləyərək tutmalara başlada bilər.

Bu məqalədə miqrenin tərifi və mexanizmi, miqrenin əlamətləri və müddəti, mümkün səbəbləri və tətikləyiciləri, miqrenin müalicə üsulları (dərmanlar, həyat tərzi dəyişiklikləri və alternativ yanaşmalar) ətraflı nəzərdən keçiriləcək. Həmçinin miqren növlərini digər baş ağrısı növləri ilə müqayisə edəcək və miqrenlə beyin şişi arasındakı fərqə toxunacağıq. Yazının sonunda miqrenlə bağlı tez-tez verilən sualların cavablarını tapa bilərsiniz.

Miqren nədir?

Miqren təkrarlanan baş ağrısı tutmaları ilə gedən baş ağrısı pozğunluğudur. Ağrı adətən başın bir tərəfində yerləşir, lakin bəzi tutmalarda hər iki tərəfə təsir edə bilər. Miqren ağrısı orta və ya yüksək şiddətli olur və çox vaxt döyünən (nəbz kimi vuran) xarakter daşıyır. Fiziki fəaliyyətlə pisləşə bilər; məsələn, pilləkən çıxmaq və ya əyilmək ağrını daha da artıra bilər.

Miqren klassik olaraq dörd mərhələdə yaşana bilər: prodrom (tutmadan əvvəlki əlamətlər), aura (bəzi miqrenlərdə görülən nevroloji əlamətlər), baş ağrısı mərhələsi və postdrom (tutmadan sonrakı dövr). Hər miqren xəstəsində bütün mərhələlər görülməyə bilər. Prodrom mərhələsində insan aqressivlik, halsızlıq, həddindən artıq yemək istəyi, əsnəmə, diqqəti cəmləməkdə çətinlik kimi əlamətlər yaşaya bilər. Aura miqren xəstələrinin təxminən üçdə birində görülür və baş ağrısından az əvvəl yaranan müvəqqəti görmə və ya hissiyyat pozğunluqlarını əhatə edir (məsələn, parlaq işıq çaxmaları, görmə sahəsində kor nöqtələr, qol və ya ayaqda keyimə, nitq çətinliyi). Aura əlamətləri adətən 5-60 dəqiqə davam edir və sonra güclü baş ağrısı mərhələsi başlayır. Postdrom dövründə isə ağrı keçdikdən sonra insan özünü əldən düşmüş, halsız və ya zehni bulanıq hiss edə bilər.

Miqren nevroloji hal olduğuna görə sadəcə adi baş ağrısı deyil. Beyində və beyin qişalarında baş verən müvəqqəti dəyişikliklər nəticəsində üçlü sinir adlanan ağrıötürücü yolun tətiklənməsi ilə ağrı siqnalları yaranır. Bu prosesdə beyin kimyəvi maddələrindən xüsusilə serotonin və CGRP (Calcitonin Gene Related Peptide) səviyyələrinin dəyişməsi də rol oynayır. Nəticədə yaranan miqren tutması yalnız ağrı ilə deyil, bütün orqanizmə təsir edən müxtəlif əlamətlərlə özünü göstərir.

Miqrenin əlamətləri və müddəti

Miqren tutmasının ən tipik əlaməti güclü baş ağrısıdır. Bu ağrı adətən başın bir tərəfində cəmləşir; əksər xəstələr ağrının sağ və ya sol gicgah nahiyəsində başladığını və oradan yayıldığını bildirirlər. Ağrı döyünən və dərin təzyiq şəklində ola bilər. Baş ağrısının müddəti uyğun müdaxilə edilməzsə, 4 saatla 72 saat (3 gün) arasında dəyişə bilər. Yəni miqren tutması başladıqda bir neçə gün dalğavari davam edib sonra tam keçə bilər. Bəzi ağır hallarda baş ağrısı bir həftəyə qədər uzansa da, bu, tez-tez görülmür.

Miqren ağrısına adətən bəzi yanaşı əlamətlər qoşulur. Miqren tutması zamanı xəstələr tez-tez:

• Ürəkbulanma hiss edir və bəzən qusma görülə bilər. Xüsusilə ağrı çox güclüdürsə, qusmadan sonra qısamüddətli rahatlama ola bilər.
• İşığa həssaslıq (fotofobiya) yaranır. Parlaq işıq, ekran və ya günəş işığı miqrenli şəxs üçün dözülməz ola bilər. Buna görə bir çox xəstə qaranlıq otaqda dincəlməyi seçir.
• Səsə həssaslıq (fonofobiya) yaranır. Yüksək səslər, səs-küylü mühit miqren ağrısını pisləşdirə bilər. İnsan sakit mühit axtarır.
• Qoxuya həssaslıq (osmofobiya) yarana bilər. Hətta güclü ətir və yemək qoxuları miqren zamanı narahatlıq verə və ya ürəkbulanmanı artıra bilər.
• Görmə və nevroloji əlamətlər: Miqrenin auralı növündə baş ağrısından əvvəl və ya ağrı ilə eyni vaxtda görmə pozğunluqları (məsələn, ziqzaq xətlər, parlayan nöqtələr, bulanıq görmə və ya müvəqqəti görmə itkisi), bədənin bir tərəfində keyimə-iynələnmə, nitq çətinliyi kimi nevroloji əlamətlər ola bilər. Bunlar adətən müvəqqətidir və qalıcı zədələnmə yaratmır.
• Yorğunluq və halsızlıq: Miqren tutmasının həm əvvəlində, həm də sonunda güclü yorğunluq hissi geniş yayılmışdır. İnsan tutmanın yaxınlaşdığını bu halsızlıqdan anlaya, tutmadan sonra isə sanki "döyülmüş" kimi əldən düşmüş hiss edə bilər.
• İştaha dəyişiklikləri və əhvali-ruhiyyə dalğalanmaları: Bəzi xəstələr tutmadan əvvəl həddindən artıq aclıq və ya şirniyyat istəyi yaşasa da, bəziləri iştahasız olur. Həmçinin miqren tutması yaxınlaşarkən və ya zamanı əsəbilik, həssaslıq, depressiv əhvali-ruhiyyə görülə bilər.

Miqren tutmasının müddəti insandan insana və tutmadan tutmaya dəyişə bilər. Tipik miqren ağrısı ən azı 4 saat davam edir; çox vaxt 1 gün sürür və bəzən 2-3 günə qədər uzana bilər. 72 saatı keçən inadlı miqren tutmaları tibbi dildə status migrainosus adlanır və bu halda tibbi müdaxilə lazım ola bilər. Miqren tutmaları arasında isə xəstə adətən tam normaya qayıdır və əlamət olmur. Lakin tez-tez miqren keçirənlərdə tutmalararası dövrdə də yüngül baş ağrısı və ya başda ağırlıq hissi ola bilər.

Miqrenin şiddəti və tezliyi insanlar arasında çox fərqlənir. Biri ayda bir yüngül miqren tutması keçirdiyi halda, digəri həftədə bir neçə dəfə ağır tutmalar yaşaya bilər. Ayda 15 gündən çox miqren ağrınız varsa, bu hal xroniki miqren kimi müəyyən edilir. Xroniki miqren xəstənin həyat keyfiyyətini ciddi azaldan haldır və mütləq mütəxəssis həkim nəzarətində qoruyucu müalicə tələb edir.

Miqrenin səbəbləri və tətikləyiciləri

Miqrenin dəqiq səbəbi tam anlaşılmayıb. Miqren niyə yaranır? sualının cavabı genetik meyilliliklə ətraf mühit amillərinin qarşılıqlı təsiridir. Miqren xəstələrinin beyin quruluşu və funksiyalarının bəzi xüsusiyyətlərinin irsi ola biləcəyi düşünülür. Məsələn, ailəsində (ana, ata və ya bacı-qardaş kimi birinci dərəcəli qohumlarında) miqren olan şəxsin miqren yaşama ehtimalı daha yüksəkdir. Bununla belə, miqreni tətikləyən çoxsaylı xarici amillər var. Yəni insan genetik olaraq miqrenə meyilli olsa belə, adətən bir tətikləyici amil tutmalara başlayır.

Miqrenin səbəbləri (risk amilləri)

Miqrenin yaranma ehtimalını artıran bəzi risk amilləri bunlardır:

• Genetik meyillilik: Ailə anamnezi miqren üçün ən güclü risk amillərindən biridir. Miqrenli xəstələrin əhəmiyyətli hissəsinin ailəsində də miqren xəstəsi var. Ana və ya atadan birində miqren varsa, uşaqlarında miqren görülmə ehtimalı yüksəkdir.
• Cins: Miqren qadınlarda kişilərdən təxminən 2-3 dəfə çox görülür. Əsas səbəb hormonal fərqlərdir. Xüsusilə qadınlarda aybaşı dövrü ilə bağlı hormonal dalğalanmalar miqren riskinə və tutmaların tezliyinə təsir edə bilər.
• Yaş: Miqren hər yaşda başlaya bilsə də, ən çox gənc yetkin yaşlarda (20-30-cu yaşlarda) yaranır. Uşaqlıqda da miqren görülə bilər, hətta uşaqlarda qarın ağrısı və ya dövri qusma tutmaları şəklində əlamətlər verə bilər (uşaqlıq dövrünün periodik sindromları). Miqren tutmaları orta yaşlara qədər davam edə bilər; daha irəli yaşlarda (50-ci yaşlardan sonra) şiddəti və tezliyi azala və ya tam dayana bilər.
• Hormonal hallar: Xüsusilə qadınlarda estrogen hormonundakı dəyişikliklər miqrenə təsir edir. Aybaşı zamanı estrogen səviyyəsi düşdükdə bir çox qadın aybaşı miqreni yaşayır. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklərlə miqren tutmaları bəzi qadınlarda azalır, bəzilərində isə arta bilər. Menopauza ilə miqren adətən yüngülləşməyə meyillidir.
• Digər sağlamlıq problemləri: Miqrenli şəxslərdə bəzi başqa xəstəliklər daha çox görülə və ya bu xəstəliklər miqreni tətikləyə bilər. Məsələn, yuxu pozğunluqları (yuxu apnesi, yuxusuzluq), depressiya və anksiyete pozuntuları, epilepsiya (sara) və ya bipolyar pozuntu kimi nevroloji/psixiatrik hallar miqrenlə birlikdə tez-tez görülür. Bu xəstəlikləri olan şəxslərdə miqren ehtimalı ümumi əhalidən yüksəkdir.

Yuxarıdakı risk amillərinin olması miqreniniz olacağı demək deyil, lakin miqrenə meyilliliyinizi artırır. Miqreni başladan əsas amillər adətən tətikləyici amillərdir. Yəni miqrenli şəxs müəyyən şərtlərin təsirinə məruz qaldıqda beyin kimyası dəyişir və tutma yaranır.

Miqreni tətikləyən amillər

Miqren tutmanızı nəyin tətiklədiyini anlamaq miqreni idarə etməyin ən mühüm addımlarındandır. Hər xəstədə tətikləyicilər fərqli olsa da, geniş yayılmış miqren tətikləyiciləri arasında bunlar var:

Yuxarıdakı tətikləyicilər hər kəs üçün keçərli olmaya bilər. Miqren tətikləyiciləri insandan insana dəyişir. Miqrenli biri üçün şokolad güclü tətikləyici olduğu halda, başqasına təsir etməyə bilər. Bəzi xəstələrdə isə bir neçə tətikləyici eyni vaxtda olduqda (məsələn, stress+yuxusuzluq+aybaşı dövrü birlikdə) tutma başlayır. Miqreni nəzarətə almaq üçün öz tətikləyicilərinizi tanımaq vacibdir. Bir miqren gündəliyi tutaraq həmin gün nə yediyiniz, necə yatdığınız, stress səviyyəniz, hava kimi təfərrüatlarla birlikdə baş ağrılarınızı qeyd edə bilərsiniz. Beləliklə, zamanla hansı şərtlərin tutmalarınızı sıxlaşdırdığını anlayıb mümkün qədər onlardan uzaq dura bilərsiniz.

Miqren necə keçir? Müalicə üsulları

Miqren xroniki xəstəlik olsa da, düzgün müalicə və tədbirlərlə nəzarətə alına bilər. Miqren müalicəsi iki əsas yanaşmaya ayrılır: tutmanın müalicəsi (kəskin müalicə) və qoruyucu müalicə (profilaktik müalicə). Tutmanın müalicəsində məqsəd başlamış miqren ağrısını və yanaşı əlamətləri mümkün qədər tez aradan qaldırmaqdır. Qoruyucu müalicədə isə məqsəd miqren tutmalarının tezliyini və şiddətini azaltmaq, mümkünsə yaranmasının qarşısını almaqdır. Bunlarla yanaşı, həyat tərzinin tənzimlənməsi və bəzi alternativ üsullar da miqrenin idarə edilməsində mühüm rol oynayır.

Miqrenin təəssüf ki, tam sağaldıcı müalicəsi (qalıcı olaraq tam sağaldan üsul) hələ yoxdur. Lakin uyğun müalicə planı ilə miqren tutmalarının sayı və şiddəti xeyli azaldıla və insan uzun müddət ağrısız həyat sürə bilər. Aşağıda miqren müalicəsində istifadə olunan əsas üsul və dərmanlar ümumiləşdirilmişdir:

Şəkil: Miqren müalicəsində tutma başladıqda istifadə olunan ağrıkəsicilər və xüsusi miqren dərmanları ağrını azaldır. Bununla yanaşı, həyat tərzi tədbirləri və qoruyucu müalicələrlə tutmaların qarşısı alına bilər.

Miqren müalicəsi fərdidir: Hər miqren xəstəsinin tətikləyiciləri, tutma forması və müalicəyə cavabı fərqli ola bilər. Buna görə müalicə planı da fərdi olmalıdır. Bir xəstədə çox effektiv olan dərman başqasında fayda verməyə və ya əlavə təsir yarada bilər. Həkimlər adətən sınaq yolu ilə ən uyğun qoruyucu dərmanı və dozanı müəyyən edirlər. Eyni şəkildə, həyat tərzi tədbirlərində də xəstənin həyatına uyğun dəyişikliklər etmək vacibdir.

Unudulmamalı məqamlardan biri də dərmanların müntəzəm və düzgün istifadəsidir. Miqren xəstələrinin səhvlərindən biri dərmanlarını kifayət qədər uzun müddət və ya müntəzəm istifadə etməməkdir. Məsələn, qoruyucu dərmanın təsirini göstərməsi üçün həftələr lazımdır; xəstə səbir edib davam etməlidir. Tutmanın müalicəsində də dərmanı mümkün olan ən erkən mərhələdə qəbul etmək vacibdir. Ağrı yüngüldən güclüyə çevrilməzdən əvvəl dərman qəbul edilərsə, tutmanı basqılamaq şansı artır.

Nəhayət, miqren müalicəsində xəstə-həkim ünsiyyəti çox vacibdir. Siz də miqreninizi tətikləyən amilləri, qəbul etdiyiniz dərmanların təsirini və varsa əlavə təsirlərini həkiminizlə bölüşərək müalicənin uğuruna kömək edə bilərsiniz. Müntəzəm izləmə ilə zamanla miqren tutmalarınızın nəzarətə alındığını görə bilərsiniz.

Miqren növləri və baş ağrısı növləri

Hər baş ağrısı miqren deyil və miqrenin də müxtəlif alt növləri var. Miqreni daha yaxşı anlamaq üçün miqren növlərinə və digər baş ağrısı tiplərinə baxmaq faydalı olar.

Miqren növləri

Miqren klinik xüsusiyyətlərinə görə bir neçə növə ayrılır. Ən çox görülən miqren növləri bunlardır:

• Aurasız miqren (Common Migraine): Miqren xəstələrinin böyük əksəriyyətində görülən növdür. Klassik aura əlamətləri (görmə pozğunluqları və s.) olmur. Birbaşa baş ağrısı mərhələsi ilə özünü göstərir. 4 ilə 72 saat davam edə bilən, adətən birtərəfli, orta-güclü döyünən ağrı tutmaları yaşanır. Ağrı zamanı işıq/səs həssaslığı, ürəkbulanma ola bilər, lakin əvvəlcədən aydın nevroloji xəbərdarlıq əlamətləri yoxdur.
• Auralı miqren (Classic Migraine): Miqren tutmasından dərhal əvvəl və ya tutmanın başlanğıcında aura mərhələsi yaşanır. Aura müvəqqəti nevroloji əlamətlərlə xarakterizə olunur. Məsələn, xəstə gözünün önündə parlayan ziqzaq xətlər, parlaq nöqtələr görə və ya görməsinin bir hissəsini itirə bilər. Həmçinin bədənin bir tərəfində keyimə, iynələnmə, danışmaqda çətinlik kimi əlamətlər də auraya aid ola bilər. Aura adətən 5-60 dəqiqə davam edir, sonra tipik miqren baş ağrısı başlayır. Auralı miqrendə baş ağrısının xüsusiyyətləri aurasız miqrenlə eynidir. Hər miqren tutmasında aura olması qaydası yoxdur; eyni insanda bəzi tutmalar auralı, bəziləri aurasız ola bilər.
• Səssiz miqren (baş ağrısız miqren): Ağrısız miqren kimi də tanınır. Bu növdə insan miqren aurasını və ürəkbulanma, işıq həssaslığı kimi digər əlamətləri yaşayır, lakin baş ağrısı yaranmır. Məsələn, xəstə 20 dəqiqə gözündə işıq çaxmaları görüb yüngül sərsəmlik yaşaya bilər, sonra hər şey normaya qayıdır, heç ağrı olmur. Səssiz miqren daha nadir alt növdür, tipik miqren ağrısı olmadığı üçün diaqnozu çətin ola bilər.
• Xroniki miqren: Miqrenin xüsusi təsnifatlarından biri də xroniki formasıdır. İnsan 3 ay və ya daha uzun müddət ayın ən azı 15 günü baş ağrısı çəkirsə və bunların ən azı 8 günü miqren xüsusiyyətləri daşıyırsa, xroniki miqren kimi müəyyən edilir. Xroniki miqren adətən əvvəlcə epizodik (arabir olan) miqren olduğu halda, zamanla tutmaların sıxlaşması ilə bu kateqoriyaya keçir. Xroniki miqren xəstələri, demək olar ki, günaşırı ağrı yaşadıqları üçün həyat keyfiyyətləri çox aşağıdır və mütləq qoruyucu müalicə almalıdırlar.
• Digər miqren növləri: Daha nadir miqren növləri də var. Məsələn, Hemiplegik miqren miqren aurası zamanı bədənin bir yarısında gücsüzlük (iflicəbənzər) yarada bilər; bazilyar tipli miqren beyin kötüyünə təsir edərək tarazlıq itkisi, ikili görmə kimi əlamətlər yarada bilər. Menstrual miqren isə aybaşı dövrü ilə əlaqəli tətiklənən və adətən aybaşı ətrafında olan miqrendir. Bu xüsusi növlər ətraflı nevroloji qiymətləndirmə tələb edə bilər, lakin ümumi prinsipləri klassik miqrenə bənzəyir.

Digər baş ağrısı növləri və miqrenlə müqayisə

Cəmiyyətdə tez-tez görülən bütün baş ağrıları miqren deyil. Baş ağrısı növləri ümumən iki yerə ayrılır: Birincili baş ağrıları (əsasda başqa xəstəlik olmadan baş ağrısının özünün xəstəlik olduğu hallar) və ikincili baş ağrıları (başqa xəstəliklə bağlı yaranan baş ağrıları, məsələn, sinusit, beyin şişi, yüksək qan təzyiqi kimi səbəblərlə yaranan ağrılar). Miqren, gərginlik tipli və klaster baş ağrısı birincili baş ağrısı qrupundadır və ən geniş yayılmış baş ağrısı növləridir.

Miqrenlə qarışa bilən və ya ondan ayırd edilməli iki mühüm birincili baş ağrısı növü gərginlik tipli baş ağrısı və klaster baş ağrısıdır. Aşağıdakı cədvəldə miqren, gərginlik və klaster tipli baş ağrılarının əsas xüsusiyyətləri müqayisəli verilib:

Yuxarıdakı cədvəl miqrenin gərginlik və klaster tipli baş ağrılarından aydın fərqləndiyini göstərir. Gərginlik baş ağrısı əksər insanların həyatında ən azı bir dəfə yaşadığı, daha yüngül və idarə edilə bilən ağrı növüdür; adətən stress və əzələ gərginliyi ilə bağlıdır və sadə ağrıkəsicilərlə keçir. Klaster baş ağrısı isə miqren qədər geniş yayılmasa da, məlum olan ən güclü ağrılardandır və "intihar baş ağrısı" da adlanır; çünki tutmalar o qədər güclüdür ki, xəstə nə edəcəyini bilmir, bəzi xəstələr ağrıya görə intiharı düşünəcək qədər çarəsiz hiss edə bilər. Klaster baş ağrısının müalicəsi miqrendən fərqlidir (oksigen müalicəsi, fərqli dərmanlar və s. istifadə olunur).

Miqrenlə digər baş ağrısı növləri arasındakı fərqləri bilmək düzgün diaqnoz və müalicə baxımından vacibdir. Məsələn, tez-tez yüngül-orta şiddətli, ikitərəfli baş ağrılarınız varsa və həyatınızı ciddi pozmursa, ehtimal ki, miqren deyil, gərginlik tipli baş ağrısı yaşayırsınız. Digər tərəfdən, göz ətrafında dözülməz ağrı və gözdə qızartı varsa, bu, miqren deyil, klaster baş ağrısı ola bilər. Belə hallarda nevroloqa müraciət edib düzgün diaqnoz almaq lazımdır.

İkincili baş ağrılarını da unutmaq olmaz. Xüsusilə sinusit (sinus iltihabı), diş problemləri, göz yorğunluğu, yüksək qan təzyiqi kimi səbəblər də baş ağrısı yarada bilər. Bu ağrılar əsas səbəb müalicə edildikdə düzəlir. Miqren diaqnozundan əvvəl həkiminiz adətən bu ikincili səbəbləri istisna etmək üçün müayinə və lazım gəlsə bəzi analizlər (qan analizləri, görüntüləmə və s.) aparacaq.

Miqrenlə beyin şişinin fərqi

Güclü baş ağrısı yaşayan bir çox insan bəzən "Bəs başımdakı bu ağrı beyin şişindən qaynaqlanırsa?" deyə narahat ola bilər. Miqren tutmasında hiss edilən güclü ağrı adı qədər qorxulu olmasa da, həyat keyfiyyətini çox azaldan haldır. Miqren və beyin şişinin əlamətləri bəzi cəhətlərdən oxşar ola bilər, lakin əslində mühüm fərqlər var. Bəs miqrenlə beyin şişinin fərqini necə anlamaq olar?

Əvvəlcə, hər baş ağrısı beyin şişinin əlaməti deyil. Beyin şişləri də baş ağrısına səbəb ola bilər, lakin beyin şişi ilə bağlı ağrılar cəmiyyətdə miqren qədər yayılmayıb. Beyin şişlərində ağrı adətən miqren ağrısından fərqli xarakter daşıyır. Miqrenlə beyin şişindən qaynaqlanan baş ağrılarının fərqləri bunlardır:

• Ağrının gedişi: Miqren ağrıları tutmalar şəklində olur və arada insan adətən tam normaya qayıdır. Yəni miqren ağrısı gəlib-keçicidir; məsələn, bir gün güclü ağrı olub ertəsi gün heç ağrı olmaya bilər. Beyin şişi ilə bağlı ağrı isə çox vaxt davamlı və ya proqressiv (getdikcə pisləşən) gediş göstərir. Əvvəlcə yüngül ağrı günbəgün güclənə və hər gün hiss edilə bilər.

• Günün vaxtı: Miqren tutmaları günün istənilən saatında başlaya bilsə də, çox vaxt gün ərzindəki tətikləyicilərlə əlaqəlidir (stressli günün axşamı kimi). Beyin şişi ağrıları isə klassik olaraq səhərlər yuxudan oyadan xarakterdə ola bilər. Gecə boyu kəllədaxili təzyiq artdığı üçün şiş ağrısı səhər çox güclü ola, insan oyananda güclü baş ağrısı və ürəkbulanma hiss edə bilər. Qalxıb bir qədər gəzdikdə və gün irəlilədikcə ağrı azala bilər, lakin ertəsi səhər yenə gəlir.

• Şiddət və xarakter: Miqren ağrıları güclü olsa da, xəstələr adətən qaranlıq otaqda dincələrək, sakitlik yaradaraq müəyyən qədər özləri öhdəsindən gələ bilirlər. Şiş ağrıları isə inadlı və fərqli xarakterli ola bilər; bəzi xəstələr bunu “öyrəşdiyim baş ağrılarından fərqlidir” kimi təsvir edir. Baş ağrınızın növü dəyişibsə, qeyri-adi dərəcədə güclüdürsə və sizin üçün yeni xüsusiyyət daşıyırsa (məsələn, həmişə döyünən miqren əvəzinə indi davamlı təzyiq şəklində keçməyən ağrı başlayıbsa), bu, xəbərdarlıq əlaməti ola bilər.

• Digər yanaşı əlamətlər: Miqren aurası müvəqqəti nevroloji əlamətlər yarada bilər, lakin qalıcı nevroloji problemlər yaratmır. Beyin şişi isə yerləşdiyi yerə görə müxtəlif nevroloji əlamətlər verə bilər və bunlar adətən zamanla pisləşir. Məsələn, şiş görmə sinirinə təzyiq edirsə, qalıcı görmə itkisi və ya bulanıq görmə yarana bilər; şiş beynin hərəkət mərkəzinə yaxındırsa, qol və ya ayaqda güc itkisi, bacarıqsızlıq yarana bilər; beynin ön nahiyəsindəki şişlər şəxsiyyət dəyişiklikləri, davranış pozğunluqları yarada bilər. Miqren tutmalarında belə davamlı irəliləyən əlamətlər gözlənilmir.

• Ürəkbulanma/qusma: Miqren tutmalarında ürəkbulanma geniş yayılsa da, qusma adətən çox güclü tutmalarda və xüsusilə ağrı ən yüksək həddə çatdıqda olur. Beyin şişlərində isə güclü qusma görülə bilər və maraqlıdır ki, bəzən baş ağrısı çox güclü olmasa belə qusma refleksi yarana bilər. Xüsusilə səhər acqarına qəfil qusma diqqətçəkəndir.

• Fiziki müayinə və testlər: Miqren xəstələrinin nevroloji müayinəsi adətən normaldır (tutma xaricində). Beyin şişində isə nevroloji müayinədə anormal əlamətlər aşkarlana bilər (məsələn, görmə sahəsi itkisi, refleks dəyişiklikləri, güc itkisi və s.). Dəqiq ayırd etmək üçün lazım olduqda beyin görüntüləməsi üsulları istifadə edilir: maqnit rezonans (MR) və ya kompüter tomoqrafiyası (BT) ilə beyin şişinin olub-olmadığı araşdırılır. Miqren diaqnozundan əvvəl, xüsusilə atipik əlamətləri olan xəstələrdə, həkimlər şişi istisna etmək üçün görüntüləmə istəyə bilərlər.

Qısaca, miqrenlə beyin şişinin fərqi əsasən baş ağrısının forması və yanaşı əlamətləri ilə ayırd edilir. Miqren çox yayılmış və xoşxassəli (həyati təhlükə yaratmayan) baş ağrısı sindromudur, beyin şişi isə nisbətən nadir, lakin ciddi haldır. Miqrenli şəxsdə beyin şişi yaranma riski ümumi əhalidən yüksək deyil, lakin aşağıdakı hallarda baş ağrınız barədə həkimlə məsləhətləşməyiniz vacibdir:

• Baş ağrınızın xarakterində aydın dəyişiklik olubsa (məsələn, illərdir miqreniniz var və son vaxtlar ağrının forması fərqlənibsə),

• Baş ağrılarınız əvvəlkindən çox sıx və ya uzunmüddətli olubsa, müalicəyə cavab vermirsə,

• Səhərlər çox güclü baş ağrısı ilə oyanıb qusursunuzsa,

• Baş ağrısına qızdırma, ənsə sərtliyi (başı önə əyə bilməmək), ikili görmə, nitq pozğunluğu, qol və ayaqlarda keyimə/gücsüzlük, tarazlıq pozğunluğu, şüur bulanıqlığı və ya şəxsiyyət dəyişikliyi kimi qeyri-adi əlamətlər qoşulursa,

bu hallar həyəcan əlamətləri ola bilər. Həkiminiz lazım bilsə, miqren diaqnozunu təsdiqləmək və digər səbəbləri istisna etmək üçün görüntüləmə müayinələri aparacaq.

Nəticə olaraq, miqrenlə beyin şişindən qaynaqlanan baş ağrıları arasında mühüm fərqlər var. Miqren narahat etsə də, xoşxassəlidir və uyğun müalicə ilə idarə edilə bilər. Beyin şişi isə irəliləyən xüsusiyyət daşıyır və adətən başqa əlamətlər də yaradır. Şübhələrinizi aradan qaldırmaq üçün həkiminizlə məsləhətləşməkdən çəkinməyin.

Tez-tez verilən suallar

Miqrenlə yaşamaq üçün nə edə bilərəm?

Miqrenlə yaşamaq tutmaların gətirdiyi çətinliklərin öhdəsindən gəlməyi öyrənməkdir. Miqren xəstəsinizsə, gündəlik həyatınızı tənzimləyib bəzi tədbirlər görərək həyat keyfiyyətinizi artıra bilərsiniz. Miqrenlə daha rahat yaşamaq üçün bəzi tövsiyələr:

• Müntəzəm gündəlik rejim qurun: Hər gün oxşar saatlarda yatıb oyanmağa, öyün buraxmamağa və kifayət qədər su içməyə diqqət edin. Orqanizmi müəyyən rejimə salmaq miqren tutmalarını azalda bilər.

• Tətikləyicilərinizi tanıyın və onlardan uzaq durun: Yuxarıda göstərilən tətikləyicilərdən sizə aid olanları müəyyən edin. Məsələn, şokolad hər dəfə miqreninizi tətikləyirsə, yeməyin və ya stress tətikləyirsə, stressi idarə etmə üsullarını öyrənin. Miqren gündəliyi tutmaq tətikləyiciləri anlamağa kömək edir.

• İş və sosial həyatı planlaşdırın: Ətrafınızdakılara miqreniniz olduğunu və tutma zamanı nələr yaşadığınızı izah edin. İş yerində çox zəruri olmadıqca nahar fasiləsi əvəzinə günorta yuxusu kimi kiçik fasilələr planlaşdırın. Mühüm görüş və tədbirləri tətikləyicilərinizə görə planlaşdırmağa çalışın (məsələn, yuxu rejiminizi pozacaq gecə tədbirlərindən əvvəl özünüzü yaxşı hazırlayın).

• Dəstək alın: Miqren xroniki xəstəlik olduğu üçün psixoloji təsirləri də ola bilər. Vəziyyətinizi ailə və dostlarınızla bölüşün, onların dəstəyini istəyin. Lazım olduqda dəstək qrupuna və ya psixoloji məsləhətçiyə müraciət edib öhdəsindən gəlmə strategiyaları öyrənə bilərsiniz.

• Həmişə hazırlıqlı olun: Çantanızda həkimin tövsiyə etdiyi miqren dərmanını, bir şüşə su və bəlkə də göz bağı/qulaq tıxacı kimi işıq-səsin qarşısını alan vasitələri daşıyın. Tutma hissi başladıqda bu hazırlıq sayəsində dərhal tədbir görə bilərsiniz.

• Özünüzü məlumatlandırın: Miqren haqqında mümkün qədər çox məlumat əldə edin. Nə qədər çox bilsəniz, bir o qədər yaxşı idarə edə bilərsiniz. Yeni müalicələr, aktual tövsiyələr barədə həkiminizə sual verin və ya etibarlı mənbələri izləyin.

Miqrenlə yaşamaq bəzən çətin olsa da, düzgün yanaşma və dəstəklə mümkündür. Unutmayın ki, miqren tutmaları gəldiyi kimi keçəcək; arada özünüzə yaxşı baxıb tutmasız dövrlərdən zövq alın, tutma zamanı isə günahkarlıq hiss etmədən dincəlin. Bu tarazlığı qurmaq zamanla asanlaşacaq.

Miqren üçün nə vaxt həkimə getməliyəm?

Miqren xəstələrinin çoxu məlum tətikləyicilərini və ağrıkəsicilərini nəzərə alaraq tutmalarını evdə idarə edə bilər. Lakin bəzi hallarda tibbi yardım lazımdır. Aşağıdakı hallarda həkimə müraciət etməlisiniz:

• İlk dəfə çox güclü baş ağrısı yaşayırsınızsa: Həyatınızın ən pis baş ağrısı kimi təsvir edəcəyiniz, qəfil başlayan, partlayışabənzər ağrı varsa, bu, miqren olmaya bilər və təcili qiymətləndirmə tələb edir (məsələn, beyin qanaması riski səbəbilə).

• Miqren diaqnozunuz yoxdursa və təkrarlanan baş ağrıları başlayıbsa: Əvvəllər miqren və ya başqa baş ağrısı diaqnozu qoyulmayıb, lakin son vaxtlar başınız tez-tez ağrıyırsa, düzgün diaqnoz üçün həkimə gedin. Xüsusilə ağrılar bir neçə aydır müntəzəm hal alıbsa, laqeyd qalmayın.

• Miqren diaqnozlu xəstələrdə ağrıların xarakteri dəyişibsə: İllərdir tanıdığınız miqren ağrıları son vaxtlar fərqlənibsə (şiddəti, müddəti və ya yanaşı əlamətləri dəyişibsə), bunu həkiminizlə bölüşün. Yeni müayinə və ya müalicə dəyişikliyi lazım ola bilər.

• Tutmalar çox sıxlaşıb və ya ağırlaşıbsa: Əvvəllər ildə bir neçə miqren tutması olduğu halda, indi demək olar hər həftə miqren olursa və ya ağrılar əvvəlkindən uzun çəkib çətin keçirsə, bu, qoruyucu müalicəyə ehtiyacı göstərir. Nevroloqa müraciət edib müntəzəm dərman müalicəsinə başlamaq nəzərdən keçirilə bilər.

• Nevroloji xəbərdarlıq əlamətləri varsa: Baş ağrısı ilə birlikdə ikili görmə, nitq pozğunluğu, qol və ya ayaqda keyimə/güc itkisi, tarazlıq itkisi, huşunu itirmə, yaddaş problemləri kimi qeyri-adi əlamətlər hiss etsəniz, dərhal həkimə gedin. Bunlar miqren aurasından başqa problemə işarə edə bilər.

• Səhərlər güclü ağrı və qusma varsa: Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, səhər oyananda güclü baş ağrısı və qusma beyindaxili təzyiqi artıran halı (şiş, hidrosefaliya və s.) düşündürə bilər. Belə vəziyyət yaranıbsa, həkim yoxlaması şərtdir.

• Ağrıkəsicilər fayda vermirsə və ya çox dərman qəbuluna ehtiyac yaranırsa: Miqren tutmalarınız artıq adi ağrıkəsicilərlə nəzarətə alınmırsa və ya ağrıkəsici qəbulundan yorulmusunuzsa (məsələn, həftədə 3-4 dəfə dərman qəbul edirsinizsə), həkiminizlə məsləhətləşin. Həm daha effektiv müalicələr lazım ola bilər, həm də çox dərman istifadəsinin yaratdığı problemlərdən (mədə problemləri, rebound baş ağrısı kimi) qorunmaq üçün strategiya dəyişilə bilər.

Qısaca, miqren ağrılarınız qeyri-adi gediş göstərirsə, sıxlaşırsa və ya sizi narahat edən əlavə əlamətlər yaranırsa, həkimə görünmək vaxtıdır. Nevroloq lazım olduqda müayinələrlə əsasda ciddi problem olmadığını təsdiqləyəcək və uyğun müalicə planı quracaq.

Miqren tam sağalırmı?

Miqren xroniki gedişli xəstəlikdir və hazırda tam sağaldan müalicə hələ tapılmayıb. Yəni bir həb qəbul edib miqreni ömürlük yox etmək indi mümkün olmasa da, miqren zamanla öz-özünə yüngülləşə bilər. Bir çox miqren xəstəsi yaş artdıqca tutmalarının azaldığını bildirir. Xüsusilə qadınlarda menopauzadan sonra hormonal dalğalanmaların azalması ilə tutmalar çox vaxt azalır və ya daha yüngül keçir.

Bəzi şəxslərdə miqren illər ərzində yox ola bilər, lakin bu, hamıda olmur. Miqren adətən dövri kəskinləşən, sonra sakitləşən gediş göstərir. Məsələn, stressli dövrdə artıb sakit dövrdə demək olar yox ola bilər. Bu dövrilik miqreni “gəldiyi kimi keçən” xəstəliyə çevirir.

Miqreni tam keçirmək vədi ilə satılan bəzi bitki və ya alternativ məhsullara qarşı diqqətli olmaq lazımdır; elmi sübut olunmuş qalıcı həll yoxdur. Lakin tibbi inkişaf davam edir. Xüsusilə genetik və immunoloji müalicələr araşdırılır. Bəlkə gələcəkdə miqreni kökündən həll edən üsullar tapılacaq.

Hazırda ən real yanaşma miqreni nəzarətdə saxlamaq və tutmaları minimuma endirməkdir. Yaxşı müalicə və həyat tərzinin tənzimlənməsi ilə miqren tutması olmadan uzun aylar, hətta illər keçirmək mümkündür. Bunu praktik olaraq xəstəliyin sağalması kimi düşünmək olar. Miqreniniz müalicə ilə basqılanıb nadirən yaranırsa, həyatınızı sərbəst yaşaya bilərsiniz. Tam sağalma olmasa da, tam nəzarətə alınmış miqren hədəfimiz olmalıdır.

Miqreni tətikləyən qidalar varmı?

Bəli, bəzi qida və içkilərin miqren tutmalarını tətikləyə bildiyi məlumdur. Lakin bunlar insandan insana dəyişir. Miqrenli şəxslərin bir hissəsi müəyyən qidaları qəbul etdikdən sonra baş ağrılarının başladığını hiss edib. Ən çox səbəb kimi göstərilən qida və içkilər bunlardır:

• Şokolad: Xüsusilə kakao miqdarı yüksək tünd şokolad bəzi şəxslərdə miqreni tətikləyə bilər. Tərkibindəki feniletilamin və kofeinəbənzər maddələrin damarlara təsir edə biləcəyi düşünülür.

• Yetişmiş pendirlər: Köhnə kaşar, rokfor, brie, cheddar kimi saxlanmış/fermentləşdirilmiş pendirlər tiramin adlı maddəni yüksək miqdarda ehtiva edir. Tiramin miqren tətikləyicisi kimi tanınır.

• Emal edilmiş ət və şarküteri məhsulları: Salam, sosis, sucuq, basdırma kimi emal edilmiş ətlər konservant kimi nitrit/nitrat ehtiva edir. Bu əlavələr bəzi həssas şəxslərdə baş ağrısına başlada bilər.

• Mononatrium qlutamat (MSG): Dadlandırıcı kimi hazır şorbalarda, çipslərdə, Çin yeməklərində ola bilən MSG, xüsusilə Asiya restoranı sindromu kimi tanınan baş ağrısı və üzdə qızarma reaksiyalarına səbəb ola bilər. Miqrenli şəxslərdə MSG tətikləyici ola bilər.

• Süni şirinləşdiricilər: Aspartam başda olmaqla şəkərin süni əvəzediciləri bəzi şəxslərdə miqreni tətikləyir. Pəhriz içkiləri və light məhsullar bu baxımdan riskli ola bilər.

• Sitrus meyvələri: Portağal, naringi, qreypfrut kimi sitrus meyvələri bəzi miqren xəstələri tərəfindən tətikləyici kimi bildirilib. Niyə tətiklədikləri aydın olmasa da, tərkibdəki müəyyən amin turşularının rol oynaya biləcəyi düşünülür.

• Kofeinli içkilər: Maraqlıdır ki, kofein həm tətikləyici, həm də müalicəvi ola bilər. Az miqdarda qəhvə miqren ağrısını kəsə bildiyi halda, həddindən artıq qəhvə qəbulu və ya hər gün yüksək dozada kofein qəbul edib sonra qəfil kəsmək (kofein çatışmazlığı) baş ağrısı yarada bilər. Miqren xəstələri gündə 1-2 fincandan çox qəhvə içməməyə və müntəzəm qəbul etməyə diqqət etməlidirlər.

• Alkoqol: Xüsusilə qırmızı şərab və pivə miqrenli şəxslərdə tez-tez bildirilən tətikləyicilərdir. Qırmızı şərabdakı taninlər və bəzi alkoqollardakı histaminlər səbəb sayılır. Alkoqol ümumən orqanizmdə su itkisinə səbəb olub damarlara təsir edərək də miqreni tətikləyə bilər.

• Fermentləşdirilmiş və mayalı qidalar: Turşu, soya sousu, kefir, hətta turş mayalı çörək kimi fermentləşdirilmiş məhsullar tiramin və oxşar birləşmələr ehtiva edib bəzi həssas şəxslərdə tutma başlada bilər.

• Çərəzlər: Fındıq, badam, yerfındığı kimi çərəzlər də bəzi miqrenli şəxslərdə tətikləyici kimi bildirilib (tərkibdəki tiramin və ya sulfitlər səbəbilə).

• Soyuq qidalar: Çox soyuq dondurma və ya buzlu içkilər qəfil qəbul edildikdə “beyin donması” adlanan qısa baş ağrısı yarada bilər; miqrenli şəxslərdə bu, bəzən həqiqi tutmaya çevrilə bilər.

Bu siyahını oxuyan bütün miqren xəstələrində həmin qidalar problem yaratmır. Hər miqrenli şəxsin tətikləyici qidaları fərqli ola bilər. Buna görə ən doğrusu özünüzdə qida-içki ilə baş ağrısının əlaqəsini müşahidə etməkdir. Müəyyən qidanı yedikdən 6-12 saat sonra miqreniniz başlayırsa, onu pəhrizdən çıxarmağı sınayın. Miqren pəhrizində ümumi tövsiyə əlavəli, çox emal edilmiş qidalardan uzaq durub təzə və təbii qidalanmaqdır. Müntəzəm və sağlam qidalanma miqren tutmalarına nəzarətdə mühüm dəstəkləyici amildir.

Miqren tutması zamanı nə etməliyəm?

Bir miqren tutması zamanı edə biləcəkləriniz ağrınızı azaltmağa və tutmanın daha tez keçməsinə kömək edə bilər. Tutmanın yaxınlaşdığını hiss etdikdə və ya ilk əlamətlər başladıqda bu addımları ata bilərsiniz:

• Sakit və zəif işıqlı yerə keçin: İlk fürsətdə olduğunuz yeri mümkün qədər qaraldın və ya işıqları söndürün. Səs-küydən uzaq sakit otağa keçin. Hissi qıcıqlandırıcıları azaltmaq ağrının pisləşməsinin qarşısını alacaq.

• Uzanıb dincəlin və ya yatmağa çalışın: Miqren tutmalarının istirahətlə yüngülləşdiyi məlumdur. Mümkünsə yatağa uzanıb gözlərinizi bağlayın. Qısa yuxu, xüsusilə aura dövründəsinizsə, tutmanın güclənməsinin qarşısını ala və ya ağrını azalda bilər.

• Soyuq və ya isti kompres qoyun: Başınıza, xüsusilə ağrının güclü olduğu yerə (gicgah, alın və ya ənsəyə) soyuq kompres (buz torbası, soyudulmuş gel lent) qoymaq bir çox insanda ağrını azalda bilər. Soyuq damarları daraldıb iltihabi prosesi yavaşladaraq təsir edir. Bəziləri isə isti tətbiqdən rahatlıq hiss edir (məsələn, ənsəyə isti dəsmal). Hansının sizə yaxşı təsir etdiyini sınayaraq tapa bilərsiniz.

• Yüngül masaj edin: Barmaq ucları ilə gicgah, alın və ənsəyə yüngül dairəvi masaj gərginliyi azalda bilər. Yanınızda kimsə varsa, boyun və çiyinlərinizi ovuşduraraq masaj etməsini istəyin. Masaj əzələləri boşaldıb stressi azaltmaqla ağrı hissini zəiflədə bilər.

• Dərin nəfəs və rahatlama məşqləri edin: Tutma zamanı artan narahatlıq və ağrının öhdəsindən gəlmək üçün sakit və dərin nəfəs alıb-vermə məşqləri edin. Burnunuzdan dərindən nəfəs alıb ağzınızdan yavaş verin, bir neçə dəqiqə təkrarlayın. Hər nəfəsdə alnınızdakı ağrının azaldığını təsəvvür etmək kimi sadə vizuallaşdırma da faydalı ola bilər.

• Bir şey yeyin və su için: Ürəkbulanmanız çox deyilsə və uzun müddətdir acsınızsa, bir az yemək yaxşı təsir edə bilər. Qan şəkərini artırmaq ağrını azalda bilər. Qatıq, banan kimi asan yeyilən qidalar seçilə bilər. Həmçinin bol su için; miqren tutması zamanı yüngül susuzlaşma belə ağrını pisləşdirə bilər. Suyu qurtum-qurtum içmək həm bədəni rahatladır, həm də ürəkbulanmanı basqılamağa kömək edir.

• Zəncəfil və ya bitki çaylarını sınayın: Zəncəfil təbii iltihabəleyhinə və antiemetikdir (ürəkbulanmanı azaldır). Bir fincan təzə zəncəfil çayı həm ürəkbulanmanı sakitləşdirə, həm də bəzi tədqiqatlara görə miqren ağrısını azaltmağa kömək edə bilər. Cökə və ya çobanyastığı kimi sakitləşdirici bitki çayları da seçilə bilər.

• Kofeinli içki qəbul edin (lakin ölçülü): Miqren tutmasının erkən dövründə bir fincan qəhvə və ya tünd çay ağrını azalda bilər. Kofein bir çox miqren dərmanında da olan və təsirini artıran maddədir. Lakin diqqət: onsuz da gündəlik çox kofein qəbul edirsinizsə, əlavə qəhvə əks təsir göstərə və ya çox gec içdikdə fayda verməyə bilər. Kofeini miqren üçün dərman kimi düşünün; arabir və düzgün vaxtda qəbul ediləndə faydalı ola bilər.

• Həkiminizin verdiyi dərmanı erkən qəbul edin: Yanınızda daşıdığınız miqren dərmanını (ağrıkəsici, triptan və s.) dərhal qəbul edin. Nə qədər tez olsa, bir o qədər yaxşıdır. Qusma başlamazdan əvvəl qəbul etsəniz, dərman mədədə qalıb təsirini göstərər. Qusma varsa, dərmanı şam formasında istifadə etməyi nəzərdən keçirə və ya qusma əleyhinə dərmandan sonra ağrıkəsicini içə bilərsiniz.

• Qusma istəyiniz varsa, ona müqavimət göstərməyin: Bəzi miqrenli xəstələr qusduqdan sonra aydın rahatlama hiss edirlər. Çox ürəkbulanmanız varsa və qusacaq kimisinizsə, təmiz əlüzyuyana yaxın olun və qusmalısınızsa, rahat edin. Qusduqdan sonra ağrınızın bir qədər azaldığını görə bilərsiniz, çünki orqanizm bəzən bu yolla rahatlayır.

Miqren tutması zamanı edə biləcəklərinizdə öz təcrübəniz də vacibdir. Zamanla nəyin sizə yaxşı təsir etdiyini öyrənəcəksiniz. Biri qaranlıq otaqda tək qalmaq istəyir, başqası ilıq duşdan fayda görür. Öz rahatladıcı üsullarınızı tapıb tətbiq edin. Bunlara baxmayaraq ağrı dözülməzdirsə və ya 72 saatı keçibsə, tibbi yardım üçün səhiyyə müəssisəsinə müraciət etmək lazım ola bilər. Tutma zamanı tədbirlər və vaxtında qəbul edilən dərmanlar çox vaxt miqren tutmasını daha asan keçirməyinizi təmin edir.

Miqren çətin təcrübə olsa da, məlumat və düzgün strategiyalarla idarə edilə bilər. Bu bələdçidəki tədbir və müalicələrlə miqreni nəzarətdə saxlayıb ona baxmayaraq həyatınızı dolğun yaşamağa davam edə bilərsiniz. Unutmayın, miqren geniş yayılmış haldır və tək deyilsiniz; lazım olduqda həkiminizdən və ətrafınızdakılardan dəstək istəməkdən çəkinməyin.