უეცარი სისუსტე კიბოს მკურნალობისას: რა არის დატვირთვის ამტანობა?

დატვირთვის ამტანობა აჩვენებს, რამდენ ხანს შეუძლია ადამიანს ფიზიკური აქტივობის გაგრძელება დაღლილობის, ქოშინის ან გულმკერდის ტკივილის დაწყებამდე. ჯანმრთელ ადამიანებში კიბეზე ასვლა, მაღაზიამდე ფეხით მისვლა და მსუბუქი ვარჯიში ხშირად პრობლემას არ ქმნის, რადგან გულს, ფილტვებს, კუნთებსა და ენერგეტიკულ სისტემებს ამ დატვირთვის თავისუფლად ასატანად საკმარისი რეზერვი აქვს.

კიბოს მკურნალობისას იგივე აქტივობა მალე შეიძლება ასეთ ჩივილებად იქცეს:

• „სუნთქვა მეკვრება“;
• „ფეხები მეკეცება“;
• „გული ძალიან სწრაფად მიცემს“

— ასე აღწერს პაციენტი მდგომარეობას. ხშირად ეს მისი „სისუსტის“ კი არა, დაავადებითა და მკურნალობით დატვირთვის ამტანობის შემცირების შედეგია.

ამტანობის შემცირებას ერთი მიზეზი არ აქვს. ჩვეულებრივ თავად კიბო + მკურნალობის გვერდითი მოვლენები + კვებისა და ძილის დარღვევები + ფსიქოლოგიური ტვირთი ერთად მოქმედებს. მთავარი ბიოლოგიური მექანიზმებია:

• ანთება — ციტოკინური დატვირთვა: კიბო და ქიმიოთერაპია IL-6-ისა და TNF-α-ის მსგავსი ციტოკინების ზრდით კუნთის ძალას ამცირებს, მადას აქვეითებს და ძილის ხარისხს არღვევს. ამ მდგომარეობას კიბოსთან დაკავშირებული დაღლილობა (CRF) ეწოდება.
• კუნთის დაკარგვა — სარკოპენია: მადის დაქვეითებამ, ცილის ნაკლებობამ, უმოძრაობამ და ქიმიოთერაპიის პირდაპირ კუნთზე ზემოქმედებამ შეიძლება რამდენიმე კვირაშიც კი მნიშვნელოვანი დანაკარგი გამოიწვიოს. კუნთის შემცირებისას ყველაზე მარტივ მოძრაობასაც მეტი ძალისხმევა სჭირდება.
• ანემია — სისხლნაკლებობა: ძვლის ტვინის დათრგუნვა, სისხლის დაკარგვა ან კვების ნაკლებობა ჰემოგლობინს ამცირებს. მისი დაქვეითებისას ქსოვილებს ჟანგბადი ვერ მიეწოდება და პაციენტი გრძნობს: „ჰაერი არ მყოფნის“.
• გულის ფუნქციის დაქვეითება: ზოგმა ქიმიოთერაპიულმა და სამიზნე წამალმა შეიძლება გულის კუნთზე იმოქმედოს. როცა გული სისხლს ძველებური ძალით ვეღარ ტუმბავს, დატვირთვის შესაძლებლობა სწრაფად მცირდება.
• ძილის დარღვევა და კორტიზოლის დისბალანსი: ღამით ხშირი გაღვიძება და კორტიზოლის რიტმის დარღვევა ხელს უშლის დასვენებას და ორგანიზმი დღისით უფრო სწრაფად იფიტება.

კიბოს მკურნალობისას დატვირთვის ამტანობა ხშირად სწორხაზოვნად კი არა, ტალღისებურად იცვლება. ზოგ დღეს ციტოკინები შედარებით დაბალია, ძილი ოდნავ უკეთესია, ჰემოგლობინი კი, თუნდაც ზღვარზე, საჭიროებას აკმაყოფილებს და პაციენტი თავს „შედარებით კარგად“ გრძნობს.

რამდენიმე დღის შემდეგ დამატებითი ინფექციის, უძილო ღამის, სითხის ნაკლები მიღების ან ახალი ქიმიოთერაპიის ციკლის ფონზე იმავე ადამიანს შეიძლება:

• ოთახიდან სამზარეულომდე მისვლაც გაუჭირდეს;
• კიბეზე ერთი სართულის ასვლისას გაჩერება დასჭირდეს;
• გაუჩნდეს განცდა — „უეცრად ჩამოვიშალე“.

ხშირად ეს ორგანიზმის შესაძლებლობების ზღვარზე მუშაობასა და მიკროდონეზე დაგროვილი დაღლილობის ერთ მომენტში გამოვლენას უკავშირდება; მხოლოდ „ცუდი განწყობით“ ვერ აიხსნება.

ამტანობის გასაზრდელად ერთი სასწაულმოქმედი მეთოდი არ არსებობს, თუმცა მრავალი მცირე, მაგრამ ეფექტიანი ჩარევის ერთობლიობამ ყოველდღიური ცხოვრების ხარისხი შეიძლება მნიშვნელოვნად გააუმჯობესოს.

• ხანმოკლე, ნელი სიარული: დღეში 2–3-ჯერ 5–10-წუთიანი მსუბუქი სიარული ან სახლში მოძრაობა კუნთის დაკარგვას ანელებს და გულ-სისხლძარღვთა სისტემას ეხმარება.
• ცილის საკმარისი მიღება: რაციონში ხარისხიანი ცილის წყაროები — კვერცხი, იოგურტი, თევზი, პარკოსნები — კუნთის აღდგენისა და შენებისთვის მეტად მნიშვნელოვანია.
• რკინის, B12-ის, ფოლატისა და D ვიტამინის დონის კონტროლი: დეფიციტების აღმოფხვრის გარეშე ამტანობის მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება მოსალოდნელი არ არის.
• ძილისა და სტრესის მართვა: ძილის რეგულარული დრო, მოდუნების ვარჯიში, სუნთქვითი ტექნიკები და საჭიროებისას ფსიქოონკოლოგიური მხარდაჭერა კორტიზოლის ბალანსსა და დაღლილობის აღქმაზე დადებითად მოქმედებს.