Xərçəng müalicəsində QƏFİL GÜCSÜZLÜK: fiziki yükə dözümlülük nədir?

Fiziki yükə dözümlülük insanın yorğunluq, təngnəfəslik və ya sinə ağrısı yaranana qədər fiziki fəaliyyəti nə qədər davam etdirə bildiyini göstərir. Sağlam insanlarda pilləkən qalxmaq, alış-verişə piyada getmək və yüngül məşqlər adətən çətinlik yaratmır; çünki ürək, ağciyərlər, əzələlər və enerji sistemləri bu yükü rahat qarşılaya biləcək ehtiyata malikdir.

Xərçəng müalicəsi alan insanda isə eyni fəaliyyət qısa müddətdə:

• “Nəfəsim kəsilir”
• “Ayaqlarım taqətdən düşür”
• “Ürəyim çox sürətlə döyünür”

kimi şikayətlərə çevrilə bilər. Bu, çox vaxt xəstənin “zəifliyindən” deyil, xəstəliyin və müalicənin fiziki yükə dözümlülüyü azaltmasından irəli gəlir.

Fiziki yükə dözümlülüyün azalması tək bir səbəbdən qaynaqlanmır. Adətən xərçəngin özü + müalicənin əlavə təsirləri + qidalanma və yuxu pozuntuları + psixoloji yük birlikdə rol oynayır. Əsas bioloji mexanizmlər bunlardır:

• İltihab (sitokin yükü): Xərçəng və kimyaterapiya IL-6 və TNF-α kimi sitokinləri artıraraq əzələ gücünü azaldır, iştahanı kəsir və yuxunun keyfiyyətini pozur. Bu vəziyyət xərçənglə əlaqəli yorğunluq (CRF) adlanır.
• Əzələ itkisi (sarkopeniya): İştahanın azalması, zülal çatışmazlığı, hərəkətsizlik və kimyaterapiyanın əzələ toxumasını birbaşa zədələməsi hətta bir neçə həftə ərzində nəzərəçarpan əzələ itkisinə səbəb ola bilər. Əzələ azaldıqda ən sadə hərəkət belə daha çox güc tələb edir.
• Anemiya (qanazlığı): Sümük iliyinin basdırılması, qan itkisi və ya qida çatışmazlıqları hemoqlobini azaldır. Hemoqlobin azaldıqda toxumalara oksigen daşınması pozulur; xəstə “nəfəssiz qalıram” hissini yaşayır.
• Ürək funksiyasının azalması: Bəzi kimyaterapiya və hədəflənmiş dərmanlar ürək əzələsinə təsir edə bilər. Ürək qanı əvvəlki güclə vura bilmədikdə fiziki yükə davam gətirmə qabiliyyəti sürətlə azalır.
• Yuxu pozuntuları və kortizol tarazlığının pozulması: Gecə tez-tez oyanmaq və kortizol ritminin pozulması səbəbindən gecə dincələ bilməyən orqanizm gündüz daha tez tükənir.

Xərçəng müalicəsi zamanı fiziki yükə dözümlülük çox vaxt düz xətt üzrə deyil, dalğalarla dəyişir. Bəzi günlər sitokin səviyyələri nisbətən aşağı olur, yuxu bir qədər yaxşı keçir, hemoqlobin sərhəd səviyyədə olsa da, yetir; xəstə özünü “nisbətən yaxşı” hiss edir.

Bir neçə gün sonra infeksiyanın qoşulması, yuxusuz gecə, az maye qəbulu və ya yeni kimyaterapiya kursundan sonra eyni insan:

• Hətta otaqdan mətbəxə gedərkən daha çox çətinlik çəkə bilər,
• Pilləkənlə bir mərtəbə qalxarkən dayanmalı ola bilər,
• “Qəfil taqətdən düşdüm” hissini yaşaya bilər.

Bu vəziyyət çox vaxt orqanizmin öz imkanlarının həddinə çatması və kiçik səviyyələrdə yığılan yorğunluğun müəyyən anda üzə çıxması ilə əlaqəlidir; bunu yalnız “əhvalın pis olması” ilə izah etmək olmaz.

Fiziki yükə dözümlülüyü artıran tək bir möcüzəvi üsul yoxdur; lakin çoxsaylı kiçik, amma təsirli müdaxilələr bir araya gəldikdə gündəlik həyat keyfiyyətində nəzərəçarpan yaxşılaşma təmin edilə bilər.

• Qısa və yavaş gəzintilər: Gündə 2–3 dəfə 5–10 dəqiqəlik yüngül gəzintilər və ya ev daxilində hərəkət əzələ itkisini ləngidir, ürək-damar sistemini dəstəkləyir.
• Yetərli zülal qəbulu: Qidalanmada yumurta, qatıq, balıq və paxlalılar kimi keyfiyyətli zülal mənbələrinə yer vermək əzələlərin bərpası və yaranması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
• Dəmir, B12, folat və D vitamini səviyyələrinin izlənməsi: Çatışmazlıqlar aradan qaldırılmadan fiziki yükə dözümlülüyün nəzərəçarpan yaxşılaşması gözlənilmir.
• Yuxu və stressin idarə edilməsi: Sabit yuxu saatları, rahatlama hərəkətləri, nəfəs məşqləri və lazım olduqda psixo-onkoloji dəstək kortizol tarazlığına və hiss edilən yorğunluğa müsbət təsir göstərir.