Alimlər süd vəzisi xərçənginə səbəb ola bilən yüksək prioritetli kimyəvi maddələri müəyyən ediblər

Son günlərdə ABŞ-da Ətraf Mühit Sağlamlığı çərçivəsində aparılan yeni bir tədqiqat qadınların süd vəzisi xərçəngi riskini azaltmaq üçün uzaq durmalı olduğu 17 “yüksək prioritetli” kimyəvi maddəni müəyyən edib.

Bu gün ABŞ-da doğulan qadınların təxminən %12.4-ü həyatlarının müəyyən bir mərhələsində süd vəzisi xərçənginə tutulur. Əvvəlki tədqiqatlar bəzi kimyəvi maddələrə məruz qalındıqda süd vəzisi xərçəngi riskinin artdığını göstərib. ABŞ-da Ətraf Mühit Sağlamlığı çərçivəsində aparılan bir tədqiqat qadınların süd vəzisi xərçəngi riskini azaltmaq üçün uzaq durmalı olduğu 17 “yüksək prioritetli” kimyəvi maddəni müəyyən edib.

Tədqiqat qadınların ən çox məruz qaldığı yüksək prioritetli kimyəvi maddələri və məruz qalma səviyyələrini müəyyənləşdirərək süd vəzisi xərçəngindən qorunmaq üçün yol xəritəsi təqdim edir. Bu məlumat süd vəzisi xərçəngi ilə əlaqəli kimyəvi maddələrə məruz qalmanı azaltmağa və qadınların necə təsirləndiyini anlamağa kömək edəcək.

Süd vəzisi xərçənglərinin yalnız % 5-10 qədəri yüksək riskli irsi genlərin nəticəsidir. Bundan əlavə, süd vəzisi xərçəngi diaqnozu qoyulan qadınların təxminən %80-i ailələrində süd vəzisi xərçənginə tutulan ilk şəxslərdir. Həmçinin əlavə amillərin süd vəzisi xərçənginə səbəb olduğuna dair sübutlar var.

Süd vəzisi xərçəngi karsinogenlərinin (xərçəngə səbəb olan maddələrin) müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı daha əvvəl aparılmış bir çox tədqiqat alkoqol və siqaret kimi bəzi kimyəvi maddələrə məruz qalmanın, eləcə də onların hormon əvəzedici terapiya ilə birlikdə istifadəsinin qadınlarda süd vəzisi xərçəngi riskini artırdığını göstərib.

Lakin tədqiqatçılar bir çox digər kimyəvi maddənin heyvanlarda süd vəzisi şişlərinə səbəb olduğuna diqqət çəkmək istəyiblər. Bununla belə, bu kimyəvi maddələrin yalnız çox az hissəsi insanlarda süd vəzisi xərçəngi ilə bağlı tədqiqatlarda araşdırılıb, çünki məruz qalmanı ölçmək üçün indiyədək uyğun texnikalar tam mövcud olmayıb. Buna görə tədqiqat qrupu qadınlarda süd vəzisi xərçəngi riskini ən çox artıran kimyəvi maddələri müəyyənləşdirməyə və bu kimyəvi maddələrə məruz qalma səviyyəsinin necə ölçülə biləcəyini göstərməyə çalışıb.

Tədqiqatçılar qadınların məruz qalma ehtimalının ən yüksək olduğu 102 kimyəvi maddəni müəyyənləşdirməzdən əvvəl gəmiricilərdə süd vəzisi xərçəngi ilə əlaqələndirilmiş 216 kimyəvi maddə müəyyən ediblər. Eyni tədqiqatçılar daha sonra gəmiricilər üzərində aparılan tədqiqatlarda bu cür kimyəvi maddələrə məruz qalmanı qiymətləndirib və insanlarda süd vəzisi xərçəngi ilə bağlı tədqiqatların nəticələri ilə müqayisə ediblər. Beləliklə, gəmiricilər üzərində aparılan tədqiqatların insan tədqiqatlarından əldə edilən nəticələri proqnozlaşdırmaq üçün istifadə edilə bilib-bilməyəcəyi qiymətləndirilib.

Tədqiqatçılar insanların qanında, sidiyində və ya digər nümunələrində hər bir kimyəvi maddənin və ya metabolitin (canlılarda müxtəlif reaksiyalar zamanı yaranan və normal olaraq orqanizmdə toplanmayaraq başqa birləşmələrə çevrilən kimyəvi birləşmələrin) ölçüldüyü tədqiqatları qiymətləndiriblər. Karsinogenlərə məruz qalmanı ölçməyin ən yaxşı yolunun bu olduğu vurğulanıb.

Benzin və yanma nəticəsində yaranan kimyəvi maddələr ən böyük “süd vəzisi karsinogenləri” qrupudur. Tədqiqatçılar qadınlarda süd vəzisi xərçənginə səbəb olan 17 yüksək prioritetli kimyəvi maddə qrupunu müəyyən ediblər. Ətrafımızda süd vəzisi xərçənginə səbəb olan ən böyük mənbələrin benzol və butadien kimi yanma nəticəsində yaranan kimyəvi maddələr olduğu müəyyən edilib. Bu cür kimyəvi maddələr nəqliyyat vasitələrinin yanacağında, qazon avadanlıqlarında, tütün tüstüsündə və yanmış və ya kömürləşmiş qidalarda mövcuddur.

Əsasən sənaye yağsökücülərində, xüsusi təmizləyicilərdə və ləkəçıxarıcılarda rast gəlinən metilen xlorid və digər halogenləşdirilmiş üzvi həlledicilər də daxil olmaqla bəzi həlledicilərin süd vəzisi xərçənginə səbəb olan kimyəvi maddələr olduğu müəyyən edilib.

Digər süd vəzisi karsinogenlərinə alovgecikdiricilərdə, ləkə tutmayan tekstil məmulatlarında və hormon əvəzedici terapiyada olan kimyəvi maddələr, eləcə də içməli suyun dezinfeksiyası nəticəsində yaranan əlavə məhsullar daxildir.

Tədqiqat qrupu qadınların məruz qalmasını ölçmək üçün müəyyən edilmiş 102 yüksək prioritetli süd vəzisi xərçəngi karsinogenindən 62-i üçün sidikdə, qanda və digər nümunələrdə biomarkerlər tapıb. Bundan əlavə, gəmiricilərdə istifadə olunan texnikaların insanlarda daha 11 kimyəvi maddəni müəyyənləşdirmək üçün istifadə oluna biləcəyini aşkar ediblər.

Mütəxəssislər kimyəvi maddələrlə süd vəzisi xərçəngi arasındakı əlaqənin bu günə qədər “böyük ölçüdə diqqətdən kənarda qaldığını” bildirirlər. Kimyəvi maddələrə məruz qalmanı azaltmaq bir çox qadında süd vəzisi xərçəngi riskini azalda bilər. Süd vəzisi xərçəngindən qorunma ilə bağlı məlumat verilərkən kimyəvi maddələrə məruz qalmaqdan çox vaxt bəhs edilmir. Zəhərli kimyəvi maddələrə məruz qalmanı hədəf alan tədqiqatlar süd vəzisi xərçəngi üçün xərclənən pulun içində vedrədəki suyun cəmi 1 damlası qədərdir.

Lakin bu son tədqiqat vəziyyəti dəyişə bilər. ABŞ-da tezliklə başlayacaq və 50 mindən çox qadının iştirak edəcəyi bacılar tədqiqatında bu nəticələrdən istifadə edilərək süd vəzisi xərçənginin səbəblərinə daha yaxşı nəzər salınması hədəflənir.

Süd vəzisi karsinogenlərinə məruz qalmanı azaltmaq üçün addımlar

Süd vəzisi karsinogenlərinə məruz qalma riskini azaltmaq üçün artıq indidən edə biləcəyiniz bəzi şeylər var:

• Avtomobillərin və generatorların istifadə etdiyi benzin, dizel yanacağı kimi fosil yanacaq tüstülərinə məruz qalmağı məhdudlaşdırın,
• Qazla və ya elektriklə işləyən qazonbiçənlərdən istifadə edin,
• Yemək bişirərkən ventilyatordan istifadə edin və kömürləşmiş və ya yanmış qida istehlakını azaldın,
• Ləkə tutmayan xalça, parça və ya mebeldən uzaq durun,
• İçməli su filtri üçün bərk karbon blokundan istifadə edin,
• Ev tozundakı kimyəvi maddələrə məruz qalmanı azaltmaq üçün nəm parça və mopla təmizlik aparın.

Bu tədqiqat gündəlik həyatınızda kiçik, lakin eyni dərəcədə vacib bir neçə məqama diqqət yetirməklə süd vəzisi xərçəngi riskini azalda biləcəyinizi təsdiqləyib. Unutmayın, həyat tərzinizə sağlam istiqamət verərək xərçəngin sizin taleyiniz olmadığını sübut edə bilərsiniz. Elə isə daha şüurlu və nəzarətli davranaraq niyə sağlam həyat sürməyəsiniz...