Dodaq yaraları niyə yaranır? Dodaq xərçənginin əlamətidirmi?

Dodaqlarımız danışıq, qidalanma və mimikada mühüm rol oynayan həssas nahiyələrdir. Buna görə dodaqdakı yaralar həm ağrılı ola, həm də gündəlik həyat keyfiyyətini azalda bilər. Xüsusən dodaq kənarındakı yaralar yemək yeyərkən və ya danışarkən narahatlıq yaradır. Bir çox insan dodaqda yaranan yaranın səbəbi ilə maraqlanır və dərhal “görəsən dodaq xərçənginin əlaməti ola bilərmi?” deyə düşünür. Xoşbəxtlikdən dodaq yaralarının çoxu xoşxassəli səbəblərlə bağlıdır və uyğun qulluqla sağalır. Lakin uzun müddət keçməyən və ya tez-tez təkrarlayan dodaq yaralarına ciddi yanaşmaq, əsas səbəbi araşdırmaq vacibdir. Bu məqalədə dodaq yaralarının niyə yarandığını, hansı mümkün xəstəliklərin dodaq yaralarına səbəb ola biləcəyini və bu yaraların dodaq xərçənginin əlaməti olub-olmadığını nəzərdən keçirəcəyik. Həmçinin dodaq sağlamlığını qorumaq üçün məsləhətlər və tez-tez verilən suallarla mövzunu daha da aydınlaşdıracağıq.

Dodaqda yaranmış kiçik yara və çatlar. Dodaq yaraları adətən quruluq, vitamin çatışmazlığı və infeksiya kimi sadə səbəblərlə yaranır, çox vaxt qısa müddətdə sağalır. Lakin uzun müddət sağalmayan və ya qeyri-adi görünən yaralara diqqət yetirilməlidir.

Dodaq yaraları niyə yaranır?

Dodaq yaralarının yaranmasında birdən çox amil rol oynaya bilər. Ətraf mühit şəraiti, qidalanma vəziyyəti, vərdişlər və ya infeksiyalar dodaq dərisində həssaslıq və yaralar yarada bilər. Bunlar dodaq yaralarının ən çox rast gəlinən səbəbləridir:

• Ətraf mühit amilləri (soyuq, isti, külək və günəş): Soyuq hava, külək və quru mühit dodaqların nəmini azaldaraq çatlara səbəb olur. Xüsusən qışda və ya kondisionerlə quruyan mühitdə dodaq dərisi asanlıqla quruyub yarıla bilər. Eyni şəkildə yayda həddən artıq günəş işığına məruz qalmaq dodaqda yanığabənzər yaralar yarada bilər. Günəşə bağlı xroniki quruluq və qabıqlanma tibbdə “aktinik xeylit” adlanır və irəliləyərsə dodaq xərçəngi riskini artıra bilər.

• Susuzlaşma və vitamin çatışmazlığı: Kifayət qədər su içməmək (dehidratasiya) dodaq quruluğunu ağırlaşdırır. Həmçinin B12 vitamini, dəmir və fol turşusu çatışmazlığı da dodaqda yara və çatların yaranmasına zəmin yaradır. Məsələn, B vitamini və ya dəmir çatışmazlığı olanlarda ağız künclərində yara (anqulyar xeylit) tez-tez görülür. Sağlam və balanslı qidalanma dodaq toxumasının yenilənməsi üçün vacibdir.

• İmmun sisteminin zəifləməsi və stress: Orqanizmin müqavimətinin azalması dodaq sağlamlığına da təsir edir. Güclü stress, yorğunluq və ya xəstəlik zamanı orqanizmin müdafiəsi zəifləyir; bu da herpes virusunun aktivləşməsini və ya aft kimi yaraların çıxmasını asanlaşdırır. Mövsüm dəyişikliklərində immunitetin zəifləməsi də dodaq yaralarını tətikləyə bilər.

• Dodaqları tez-tez yalamaq və ya dişləmək: Quruyan dodaqları dillə islatmaq geniş yayılmış vərdişdir, lakin problemi daha da ağırlaşdıra bilər. Dodaqları davamlı yalamaq tüpürcəyin qıcıqlandırıcı təsiri ilə quruluğu artırır və çatlara səbəb olur. Eyni şəkildə dodaqları dişləmək və ya soyulan dərini qoparmaq da həssas toxumanı zədələyir və kiçik yaralara zəmin yaradır.

• Ağızdan nəfəs almaq: Burun tutulmasına görə davamlı ağızdan nəfəs almaq dodaqları qurudur. Xüsusən gecə yuxuda ağızdan nəfəs alanlarda dodaq kənarlarında quruluq və çatlar daha çox görülür. Bu, uzun müddətdə ağız künclərində iltihab və yaraya çevrilə bilər.

• İsti qida və içkilər / travma: Çox isti çay və ya şorba içərkən dodaqların yanması tez-tez görülür. İsti qida və içkilər dodaq toxumasında yanıq yaraları yarada bilər. Bu yaralar adətən ağrılıdır, dodaqda qızartı və şişkinlik yaradır. Həmçinin dodağa zərbə, təsadüfən dişləmə və ya diş fırçası/diş sapı ilə qıcıqlanma da kiçik yaralara səbəb ola bilər.

• Allergik reaksiyalar və kimyəvi qıcıqlandırıcılar: Bəzi kosmetik məhsullar (pomada, dodaq nəmləndiricisi və s.), diş məcunu və ağız yaxalama məhlulları dodaq dərisində allergiya yarada bilər. Allergiyaya meylli şəxslərdə bu maddələrlə təmas qızartı, suluq və ya yaraya səbəb ola bilər. Həmçinin siqaret tüstüsü və alkoqol dodaq selikli qişasını kimyəvi qıcıqlandıraraq yara riskini artırır.

• Diş protezləri və ya ortodontik tellər: Ağızda istifadə olunan çıxarılan diş protezləri və ya ortodontik tellər dodağın içi və kənarlarına davamlı sürtünə bilər. Düzgün oturmayan protezlər dodaqla diş ətinin birləşdiyi yerdə yara yarada bilər. Ortodontik müalicə alanlarda dodağın daxili səthində aftabənzər yaralar tez-tez görülür.

Yuxarıdakı amillərin birləşməsi də dodaq yarası ehtimalını artırır. Məsələn, soyuq havada küləyə məruz qalan və eyni zamanda vitamin çatışmazlığı olan şəxs dodaq yaraları ilə daha çox qarşılaşa bilər. İnfeksiya mənşəli dodaq yaraları da (məsələn, herpes) bu tətikləyici amillər varsa daha ağır keçə bilər. Buna görə dodaqları müntəzəm nəmləndirmək, bol su içmək və sağlam qidalanmaq ətraf mühit təsirlərini azaldaraq dodaq yaralarının qarşısını almağa kömək edir.

Dodaq yaralarına səbəb ola bilən xəstəliklər

Bəzi hallarda dodaqdakı yaralar əsasda duran xəstəliyin əlaməti kimi yaranır. Tez-tez təkrarlayan və ya davamlı dodaq yaralarında aşağıdakı mümkün sağlamlıq problemləri düşünülməlidir:

• Uçuq (herpes simpleks virusu infeksiyası): Dodaqlarda ən çox görülən infeksion yaralardan biri uçuqdur. Uçuğa herpes simpleks tip-1 virusu səbəb olur; virus bir dəfə orqanizmə daxil olduqda sinir köklərində gizli qalıb uyğun vaxtda yenidən aktivləşə bilər. Adətən dodaq kənarında və ya ətrafında içi maye dolu kiçik suluqlar kimi başlayır, sonra partlayıb qabıqlanaraq yara yaradır. Uçuq çıxdıqda yoluxucudur, yaxın təmasla başqalarına keçə bilər. İmmunitet zəifləyəndə və ya stress, qızdırmalı xəstəlik və aybaşı kimi tətikləyici amillərlə təkrarlana bilər. Uçuq yaraları adətən 7-10 günə öz-özünə sağalır.

• Aftoz xora (aft): Aft adlanan ağız yaraları əsasən ağız daxilində görülsə də, dodaqların iç hissəsində də yarana bilər. Aftlar adətən ağ və ya sarı mərkəzli, qırmızı haşiyəli səthi xoralardır. Səbəbi tam bilinmir, lakin stress, turş qidalar, travma və ya vitamin çatışmazlığının tətiklədiyi düşünülür. Dodaqdakı aft danışarkən və yemək yeyərkən çox ağrılı ola bilər. Adətən 1-2 həftədə izsiz sağalır. Lakin çox tez-tez aft çıxması Behçet xəstəliyi kimi problemin xəbərçisi ola bildiyindən diqqətsiz buraxılmamalıdır.

• Behçet xəstəliyi: Behçet sindromu ağız yaraları, genital yaralar və göz problemləri ilə gedən autoimmun xəstəlikdir. Behçet xəstələrində demək olar ki, həmişə təkrarlayan və çoxsaylı ağrılı ağız yaraları görülür; bunlar dodaqları da tuta bilər. Hətta halların 75-90%-də ilk əlamət ağızda (dodaq, dil, yanaq selikli qişası kimi nahiyələrdə) aftabənzər yaralardır. Behçet yaraları adi aftlardan daha böyük və ağrılı olmağa meyllidir. Təkrarlayan dodaq yarası olan, xüsusən bulanıq görmə və ya genital nahiyədə yara kimi əlavə şikayətləri olan şəxslər Behçet xəstəliyi baxımından qiymətləndirilməlidir.

• Göbələk və bakterial infeksiyalar: Dodaq künclərindəki xroniki yaralar bəzən göbələk infeksiyası (Candida albicans) nəticəsində yaranan anqulyar xeylit (perlèche) ola bilər. Bu halda ağız kənarında çatabənzər yaralar və ağımtıl görünüş yaranır. Adətən dildə və ya ağız daxilində kandidozla birlikdə görülür, göbələk əleyhinə müalicə ilə düzəlir. Həmçinin çatlamış dodaqlara ikincili bakterial infeksiya qoşulduqda sarımtıl qabıqlı yaralar (məsələn, impetiqoya bənzər) yarana bilər. Belə infeksiyalarda həkimlə məsləhətləşmək, uyğun krem və ya məlhəmdən istifadə etmək lazımdır.

Bu xəstəliklərdən başqa Crohn xəstəliyi, yastı dəmrov və lupus kimi sistemik xəstəliklər də dodaq yaraları yarada bilər. Daha nadir hallarda sifilis kimi cinsi yolla keçən xəstəliyin ilk lezyonu dodaqdakı ağrısız yara ola bilər. Buna görə dodaq yarası xronikləşibsə və ya başqa əlamətlər də varsa, əsas xəstəliyin müalicəsi üçün həkimə müraciət vacibdir.

Dodaq yaraları dodaq xərçənginin əlamətidirmi?

Dodaqda hər yara əlbəttə ki, xərçəng demək deyil. Dodaq yaralarının çoxu yuxarıda göstərdiyimiz kimi xoşxassəli səbəblərdən yaranır, öz-özünə və ya sadə müalicə ilə sağalır. Lakin bəzi hallarda dodaqdakı inadkar yara dodaq xərçənginin ilk əlaməti ola bilər. Xüsusən risk faktorları olanlarda dodaqda fərqli və sağalmayan yara olduqda onu erkən fərq etmək həyat qurtara bilər.

Dodaq və ağız nahiyəsindəki şübhəli yaradan tibb mütəxəssisləri müayinə zamanı nümunə götürə bilər. Mütəxəssislər 2-3 həftədən uzun müddət keçməyən dodaq yaralarında biopsiya ilə mümkün xərçəng hüceyrələrini mikroskop altında araşdırmağı tövsiyə edir.

Dodaq xərçəngi ağız xərçənglərinin alt növüdür və adətən dodaqda uzun müddət sağalmayan yara və ya lezyonla özünü göstərir. Ən çox alt dodaqda yaranır və halların böyük hissəsi dodaq dərisindəki yastı hüceyrələrdən inkişaf edən yastıhüceyrəli karsinomadır. İllərlə günəş şüalarına məruz qalmaq, siqaret və ya tütün borusu çəkmək və həddən artıq alkoqol istifadəsi əsas risk amilləridir. Açıq dərili və yaşlı kişilərdə daha çox görülür; məsələn, günəş altında işləyən fermerlər və dənizçilər risk qruplarındandır.

Bəs dodaqdakı yaranın xərçəng ola biləcəyini düşündürən xüsusiyyətlər hansılardır? Aşağıdakı cədvəldə adi dodaq yaraları ilə dodaq xərçənginə bağlı ola bilən yaraların fərqləri xülasə olunur:

Bu fərqlər istiqamət versə də, dəqiq diaqnoz üçün yeganə yol şübhəli dodaq yarasının həkim müayinəsi və lazım gəldikdə biopsiya ilə araşdırılmasıdır. Xüsusən dodaqda 2-3 həftədə sağalmayan və ya getdikcə böyüyən, qabıqlanan, sərtləşən yaralar görsəniz dermatoloqa və ya qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinə müraciət tövsiyə olunur. Prof. Dr. Mustafa Özdoğan kimi mütəxəssislər ağızda və ya dodaqda 3 həftədən uzun çəkən qırmızı/ağ yaraların baş-boyun xərçənglərinin xəbərçisi ola biləcəyini və erkən diaqnozda müalicə uğurunun 90%-dən yüksək olduğunu vurğulayırlar.

Dodaq xərçəngi diaqnozu adətən lezyonun fiziki müayinəsi və şübhəli sahədən götürülmüş kiçik toxuma nümunəsinin (biopsiyanın) patoloji araşdırılması ilə qoyulur. Erkən mərhələdə aşkarlananda müalicənin uğur şansı yüksəkdir. Müalicə çox vaxt şiş toxumasının cərrahi çıxarılmasını əhatə edir; lazım gəldikdə radioterapiya və kimyaterapiya kimi əlavə üsullar tətbiq olunur. Unutmayın, dodaq yaralarının çoxu xərçəng deyil. Lakin “şübhələndikdə yoxlatmaq” prinsipi ilə davranmaq mümkün xərçəngi erkən aşkarlamaq üçün ən doğru yanaşmadır.

Dodaq yaralarının qarşısını alma üsulları

Dodaq yaralarını tam önləmək həmişə mümkün olmasa da, sadə tədbirlərlə riski azaltmaq olar:

• Dodaqları nəm saxlayın: Quruyan dodaqlar çatlayıb asanlıqla yaraya çevrilə bildiyindən müntəzəm nəmləndirici balzam və ya vazelin istifadə edin. Xüsusən quru və soyuq havada dodaqlarınıza qoruyucu sürtməyi unutmayın. Bol su içməklə orqanizmi və dodaqları daxildən nəmləndirin.

• Günəşdən qorunun: Açıq havada uzun qalacaqsınızsa SPF (günəşdən qoruma faktoru) olan dodaq kremi istifadə edin. Geniş kənarlı şlyapa da dodaqları zərərli UV şüalarından qorumağa kömək edir. Güclü günəş təsirinin dodaq xərçəngi riskini artırdığı unudulmamalıdır.

• Zərərli vərdişlərdən uzaq durun: Siqaret, tütün borusu və qəlyan kimi tütün məhsulları dodaqları qıcıqlandırıb zədələyir, yaralara zəmin yaradır və uzun müddətdə xərçəng riskini yüksəldir. Həddən artıq alkoqol da ağız selikli qişasını zəiflədərək zərər verir. Bu vərdişləri tərgitmək dodaq sağlamlığını qorumağa kömək edir.

• Dodaqları yalamamağa çalışın: Dodaqlarınızı tez-tez yalayırsınızsa bu vərdişi azaltmağa çalışın. Tüpürcək onları qısa müddət islatsa da, uzun müddətdə daha çox qurudur. Nəmləndirici ilə dodaqlarınızı rahatladın ki, yalama ehtiyacı hiss etməyəsiniz.

• Balanslı qidalanın və vitamin qəbul edin: Vitamin və mineral çatışmazlığı dodaq yaralarını tətikləyə bildiyindən qidalanmanıza diqqət edin. B12 vitamini və dəmir kimi çatışmazlıqlarınız varsa həkim tövsiyəsi ilə əlavə qəbul edin. Sağlam qidalanma və güclü immun sistemi uçuq və aft kimi problemlərin təkrarını azaldır.

• Allergen və qıcıqlandırıcılardan uzaq durun: Müəyyən məhsuldan sonra dodağınızda yara yaranırsa (məsələn, hansısa pomada, diş məcunu və s.), onu istifadə etməyin, lazım gəldikdə allergiya testi etdirin. Turş və çox ədviyyatlı qidalar da mövcud yaraları qıcıqlandıra bilər; sağalanadək onları azaldın.

• Müntəzəm müayinə: Dodağınızda tez-tez yara çıxırsa müntəzəm həkim müayinəsi ilə əsasda problem olub-olmadığını öyrənin. Xüsusən risk qrupundasınızsa (güclü günəş altında işləyən, siqaret çəkən, ailəsində dodaq xərçəngi olan və s.), müntəzəm dermatoloji müayinə erkən diaqnoza kömək edə bilər.

Bu tədbirlərlə dodaq dərinizi mümkün qədər sağlam saxlayıb yaraların yaranmasını xeyli önləyə bilərsiniz. Lakin bütün diqqət və qulluğa baxmayaraq dodaqlarınızda keçməyən dəyişiklik görsəniz vaxt itirmədən mütəxəssisə müraciət edin.

Dodaq yaraları barədə tez-tez verilən suallar

Dodaq yarası adətən neçə günə sağalır?
Səbəbdən asılı olsa da, adi dodaq yaraları (məsələn, uçuq və ya kiçik çatlar) adətən 1 həftə ilə 10 gün ərzində sağalır. Aft kimi yaralar da çox vaxt iki həftə tamam olmadan itir. Dodaq yarası 2 həftəni keçməsinə baxmayaraq hələ sağalmayıbsa bunu normal saymamaq lazımdır. Uzun müddət keçməyən yaralarda həkimə görünməlisiniz, çünki bu, başqa problemin əlaməti ola bilər.

Dodaqda yaranan hər yara dodaq xərçəngidirmi?
Xeyr, dodaqdakı hər yara qətiyyən dodaq xərçəngi demək deyil. Çox vaxt səbəb sadədir: uçuq, aft, çat və ya allergiya olur, yara qısa müddətdə keçir. Dodaq xərçəngi nadir görülür və adətən sağalmayan, 2-3 həftədən uzun qalan qeyri-adi yara ilə özünü göstərir. Yara ilə yanaşı ağımtıl/qırmızı ləkə, sərt kütlə və ya davamlı qanaxma varsa şübhələnmək lazımdır. Belə şübhəli hallar xaricində narahatlığa ehtiyac yoxdur, lakin öz-özünə sağalmayan hər yaranı həkimin qiymətləndirməsi yenə də ən doğru yoldur.

Dodaq yarası üçün evdə nə etmək olar?
Sadə dodaq yaralarını evdə yüngülləşdirmək üçün bir neçə üsul var. Əvvəlcə dodaqlarınızı nəm saxlayın: vazelin və ya nəmləndirici balzam çatların sağalmasına kömək edir. Bal sürtmək də faydalı ola bilər; bal təbii antiseptikdir, yaranı infeksiyadan qoruyarkən nəmləndirir. Aloe vera geli tətbiq etmək tərkibindəki sakitləşdirici və iltihabəleyhinə maddələrlə ağrını azaldıb sağalmanı sürətləndirə bilər. Qida sodasını su ilə qarışdırıb dodaqları masaj etmək xalq arasında bilinən üsuldur və bəzilərində yaranı qurudaraq keçməsini asanlaşdıra bilər. Həmçinin kokos yağı, avokado yağı kimi təbii yağlar dodaq dərisini yumşaldıb quruluğu azaldaraq sağalmanı dəstəkləyə bilər. Bu üsulları sınayarkən heç birinə allergiyanız olmadığından əmin olun; yara pisləşərsə evdə müdaxilə etmək əvəzinə həkimlə məsləhətləşin.

Dodaq yarası üçün hansı həkimə getməliyəm?
Dodaq yaraları ilə ilk növbədə məşğul olan sahə dermatologiya şöbəsidir. Dermatoloqlar xüsusən dəri və dodaq lezyonlarında diaqnostika və müalicəyə yönləndirə bilər. Yara ağızla da əlaqəlidirsə qulaq-burun-boğaz (QBB) mütəxəssisi və ya ağız və diş sağlamlığı mütəxəssisi (stomatoloq) də qiymətləndirə bilər. Şübhəli hallarda bu həkimlər lazım gələrsə biopsiya götürüb patoloji araşdırma aparacaq. Yaranın Behçet xəstəliyi kimi sistemik səbəbdən yarandığı düşünülürsə revmatologiya mütəxəssisinə yönləndirmə edilə bilər. Əvvəlcə dermatoloqa görünmək adətən düzgün başlanğıcdır.

Dodaq xərçəngindən qorunmaq üçün nə edə bilərəm?
Dodaq xərçəngindən qorunmağın ən vacib yolu risk faktorlarından uzaq olmaq və dodaqları qorumaqdır. Bunun üçün:

• Günəş altında uzun qalarkən dodaq qoruyucu krem sürtün və şlyapa taxın.

• Siqaret və tütün məhsullarından istifadə etməyin, alkoqol qəbulunu məhdudlaşdırın.

• Dodaqlarınızı nəmləndirin və xroniki quruluğa imkan verməyin.

• Şübhəli yara görsəniz aylarla gözləmədən həkimə göstərin. Erkən aşkarlanmış dodaq xərçəngi müalicə ilə tam sağala bilər.

Unutmayın, ümumi sağlam həyat vərdişləri (balanslı qidalanma, yaxşı yuxu, stressdən uzaq olmaq) həm immuniteti güclü saxlayır, həm də bütün orqanizm kimi dodaq sağlamlığına müsbət təsir edir. Dodaqdakı dəyişikliklərə diqqətli olmaq və lazım gəldikdə peşəkar yardım almaqdan çəkinməmək həm yaraları idarə etmək, həm də mümkün ciddi problemlərin qarşısını almaq üçün ən effektiv yoldur.