Məzmuna keç
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · Tibbi onkologiya mütəxəssisi

Döş Xərçəngi Olan Pasiyentlər Konqresi Alimləri Pasiyentlərlə Birləşdirərək Çox Vacib Sosial Məsuliyyət Layihəsinə İmza Atıb! 4

Döş Xərçəngi Olan Pasiyentlər Konqresi Alimləri Pasiyentlərlə Birləşdirərək Çox Vacib Sosial Məsuliyyət Layihəsinə İmza Atıb! 4

Xərçəng xəstəliyi ilə bağlı beynəlxalq aktual məlumatlara pasiyentlərin birbaşa çıxışını təmin etməyi məqsəd qoyan “Döş Xərçəngi Olan Pasiyentlər Konqresi”, 28-29 tarixlərində Antalyada keçirildi.

“Döş Xərçəngi Olan Pasiyentlər Konqresi”ndə dəyərli mütəxəssis həkimlərimiz tərəfindən təqdim olunan məlumatları əhatə edən xəbərlər veb-saytımızda 5 bölmə kimi yayımlanacaq. Yazılarımızı veb-saytımızın “xərçəng xəbərləri” bölməsindən izləyə bilərsiniz.

İndi gəlin, döş xərçənginə qarşı cəmiyyətin məlumatlılığını artırmaq üçün təşkil olunan bu çox dəyərli konqresin yazı silsiləsində ikinci günə damğasını vuran digər məqamların nələr olduğuna birlikdə nəzər salaq..

Üçüncü panelin ilk məruzəçisi kimi kürsüyə gələn Memorial Sağlamlıq Qrupunun Antalya Onkologiya Qrupu və Antalya Döş Xəstəlikləri Assosiasiyasının sədri Prof. Dr. Mustafa Özdoğan döş xərçəngi olan pasiyentlərin diaqnoz və müalicə prosesində yaşadıqları çətinliklərdən danışdı.

Prof. Dr. Özdoğan sözlərinə döş xərçənginin erkən mərhələdə aşkarlandıqda sağalma şansının çox yüksək olduğu bir xəstəlik olduğunu, lakin pasiyentlərin bunu bilmədiyini söyləyərək başladı və “pasiyent görüntüləmə və ya özünü müayinə etdikdən sonra, yaxud heç istəmədiyimiz, döşdə xaricə doğru çıxan, hətta yaraya çevrilən bir kütlə olduğunu aşkar etdikdə həkimə müraciət edir” dedi. Çıxışını belə davam etdirdi: “Bundan sonrakı mərhələdə diaqnostika prosesi başlayır. Bu prosesdə hərtərəfli radioloji qiymətləndirmə və biopsiyadan sonra patoloji nəticə ilə pasiyent xərçənglə üzləşir. Bu proses bəzən pasiyent üçün həqiqətən çox sarsıdıcı ola bilər. Əgər həkim-pasiyent münasibəti kifayət qədər yüksək səviyyədə deyilsə və bu proses addım-addım izah edilməyibsə, pasiyent bu dövrdə sarsılmağa başlayır.”

Xərçəng sözünü işlətməyə başlayaraq xərçəngdən qorxmaqdan əl çəkdiyimizi bildirən Prof. Dr. Özdoğan, “qarşımızda bədən bütövlüyünün pozulması, cinsi kimliyin itirilməsi, sosial statuslu işin itirilməsi, həyat yoldaşının itirilməsi kimi bütün bu qorxularla üzləşən bir qadın görürük. Gündəlik həyatınıza birdən-birə gözlənilməz bir bomba düşür” dedi. Xərçəng diaqnozu qoyulduqdan sonra xərçəngin hansı mərhələdə və nə vəziyyətdə olduğunu öyrənmək üçün aparılan müayinələrin pasiyentdə narahatlıq və təşvişi artırdığını söyləyən Prof. Dr. Özdoğan əlavə etdi: “Bu dövrü xəstəliyi öyrənmə və nələrin baş verdiyini anlama mərhələsi kimi düşünürəm.”

Çıxışını davam etdirən Prof. Dr. Özdoğan, “xüsusilə erkən mərhələli döş xərçəngi diaqnozu qoyulmuş pasiyentlərdə həkim ‘sizin döş xərçənginiz çox erkən mərhələdədir, yaşasın’ demək istəyərkən qarşımızda güclü təşviş və narahatlıq yaşayan bir pasiyentlə qarşılaşa bilirik” deyərək, “halbuki I-II və III-cü mərhələ döş xərçəngini bu gün çox yaxşı idarə edə bilirik” dedi.

Həkimin olmasını istəmədiyi halda qarşılarına çıxan IV-cü mərhələ döş xərçəngi barədə pasiyentlə danışmağın çətin olduğunu, pasiyentin bu prosesi dərk edib uyğunlaşaraq yaxınları ilə birlikdə geridə qoymasının və həyatını buna uyğun davam etdirməsinin asan olmadığını vurğuladı. “Pasiyentlər xərçəng diaqnozu qoyulduqdan sonra həkimlərinə nə soruşmalı olduqlarını bilməlidirlər” dedi.

Döş xərçənginin yaşa görə fərqləndiyi kimi, növünə görə də fərqləndiyini söyləyən Prof. Dr. Özdoğan hüceyrənin xüsusiyyətindən asılı olaraq da fərqləndiyini və bu gün müalicə strategiyaları baxımından ən azı 4 növ döş xərçəngi olduğunu bildirdi. Ən çox rast gəlinən ilk üç döş xərçəngi növünü hormonlara həssas şişlər, hormonlara az həssas və HER2 reseptoru daşıyan şişlər, hormonlara həssas olmayan və her2 reseptoru daşıyan şişlər kimi sıralayan Prof. Dr. Özdoğan, “3-lü neqativ” adlandırdığımız, bu gün dünyada üzərində ən çox araşdırma aparılan və digərləri ilə müqayisədə daha aqressiv hüceyrə quruluşuna malik şişlər mərhələsinə gəldikdə yeni bir tapmaca ilə üz-üzə qalırıq” deyə danışdı. Cərrahiyyədən əvvəl aşkar edilə bilən bu şişlərdə növbəti mərhələ kimi cərrahiyyə və ya neoadyuvant müalicələrə qərar verilə bildiyini söyləyən Prof. Dr. Özdoğan, “pasiyent döşün bir hissəsinin və ya hamısının çıxarılması, yaxud plastik cərrahiyyə ilə döşün götürülməsi kimi üsullarla qarşılaşır. Həkim qoltuqaltı limfa düyünlərinin çıxarılması və sentinel limfa düyünü biopsiyasının aparılması barədə pasiyenti ilə danışaraq məlumat verir. Limfödem riskiniz və bunların nə üçün ediləcəyi izah olunur. Pasiyentlərin bütün bunları mənimsəməsi, veriləcək bütün bu qərarlarda iştirak etməsi, onları qəbul etməsi və yol göstərici olması istənilir” dedi.

Cərrahi texnikaların inkişafı ilə limfödemin getdikcə azaldığını bildirən Prof. Dr. Özdoğan, dünyanın ən böyük xərçəng konqresi olan ASCO-da əvvəlki il məruzəçi kimi iştirak edən Pittsburq Universitetinin ümumi cərrahı Prof. Dr. Atilla Soranın limfödemi əvvəlcədən tanıma və reabilitasiya ilə bağlı apardığı araşdırmaları bütün elm ictimaiyyəti ilə paylaşdığını söylədi və göstərdiyi uğura görə onu təbrik etdi. Prof. Dr. Soranın tədqiqatı ilə %10-30 nisbətlərində rast gəlinən limfödemin xüsusi yanaşmalarla %3-lərə qədər azaldığını söyləyən Prof. Dr. Özdoğan bunun həm pasiyentlər, həm də həkimlər üçün çox sevindirici nəticə olduğunu vurğuladı.

Cərrahiyyə zamanı sağalma prosesi və uzanan sağalma dövründə gözlənilməz ağırlaşmalardan danışan Prof. Dr. Özdoğan, “məsələn, dəri qoruyucu mastektomiyada bəzən elə ağırlaşmalarla qarşılaşırıq ki, həkim əlindən gələni etsə də, pasiyent döşünü itirə bilər. Döş qoruyucu cərrahiyyə ilə başlanıb, tətbiq yetərsiz qaldıqda döşün itirilməsinə gedilə bilər. Pasiyent bütün bunlara uyğunlaşmalıdır” dedi. Əlavə etdi: “Cərrahi rekonstruksiya, yəni plastik cərrahiyyə aparılsa belə, pasiyent dəyişmiş bədənini qəbul etməli və bu vəziyyətə uyğunlaşmalıdır. Bundan başqa, erkən və gec dövrdə yaranan ağrılar və limfödem döş xərçəngi olan pasiyentləri gözləyən mühüm problemlərdir.”

“Cərrahiyyədən sonrakı prosesdə pasiyentin əvvəl yaşadığı narahatlıqlara yenidən qayıtdığını görürük. Bu mərhələdə hansı müalicələrin tətbiq olunacağını yenidən, hər şeyi sıfırdan izah edirik və bu çətin prosesi pasiyentlə birlikdə ən yaxşı şəkildə keçirməyə çalışırıq” deyən Prof. Dr. Özdoğan müalicə seçiminin vacib olduğunu, cərrahiyyədən sonra pasiyentlə həkim arasındakı güclü ünsiyyət və düzgün məlumatlandırma ilə problemlərin həll edilə biləcəyini vurğuladı. Bununla yanaşı, kimyaterapiya müalicəsinin yan təsirləri ilə bağlı əhəmiyyətli irəliləyiş əldə edildiyini söyləyən Prof. Dr. Özdoğan, “xüsusilə ürəkbulanma ilə bağlı çox güclü dərmanlar var. Ürəkbulanma əleyhinə dərmanları çox yaxşı kombinə etdik, pasiyentin müalicəyə uyğunlaşmasını da ciddi şəkildə təmin etdik” dedi. Kimyaterapiya müalicəsində ishal, qəbizlik, halsızlıq, infeksiya, qan göstəricilərinin azalmasına bağlı ciddi, həyati təhlükə yarada bilən neytropenik qızdırma, həmçinin saç tökülməsi, çəki artımı, iştahasızlıq və çəki itkisi, psixoloji problemlər, “kemobeyin” adlanan, kimyaterapiyaya bağlı zehni funksiyalarda bəzi dəyişikliklərin də pasiyentə izah edildiyini bildirdi. Həmçinin ürək problemlərini, piylənməni, neyropatiyanı (əl və ayaqlarda keyimələr), ağrıları, az da olsa ikinci xərçəng riskini, zehni və psixoloji təsirləri də kimyaterapiyanın yan təsirləri kimi sadaladı.

Bundan əlavə, hələ evli olmayan və uşağı olmayan xəstələrin reproduktiv qabiliyyətini qorumaq üçün yumurtaların dondurulması barədə də danışılmalı olduğunu vurğulayan Prof. Dr. Özdoğan dedi: “Texnologiya bu məsələdə də yaxşı vəziyyətdədir. Prof. Dr. Kutluk Oktayın uzunmüddətli araşdırmaları bütün dünyada böyük əks-səda doğurub. Bunun sayəsində artıq xərçəng xəstələrində reproduktiv qabiliyyəti necə qoruya biləcəyimizi bilirik”.

“Xərçəngdə əsas problemin xəstənin bədənində yaranan dəyişikliklərdən qaynaqlandığını gördüm!”

Prof. Dr. Özdoğan vurğuladı: “Cəmiyyətdə xoş niyyətlə xərçənglə bağlı ən pis ssenarinin təsvir edilməsi xəstəyə müsbət təsir göstərməyəcək, əksinə, psixoloji sarsıntı yaradacaq. Buna görə də xərçəng xəstələrinə konstruktiv yanaşma çox vacibdir”. Bununla yanaşı, saç tökülməsinin qarşısını alan saç dərisinin soyudulması kimi üsulların xəstəyə müəyyən dərəcədə fayda verdiyini bildirdi və dedi: “Özləri ilə barışıq olan xəstələrə saç görünüşünə malik parik də tövsiyə edirik”.

Prof. Dr. Özdoğan dedi: “Hədəfə yönəlmiş müalicələrdə müxtəlif dərman qrupları mövcuddur. Xərçəngə səbəb olan siqnal yolunu hədəfə ala, onu dayandıra və şişin ölümünə səbəb ola bilirik”. Bu cür müalicə ilə yanaşı fərqli yan təsir profilləri görməyə başladıqlarını bildirən Prof. Dr. Özdoğan iştahasızlıq, halsızlıq, bəzən qızdırma, dəri problemləri, ürək problemləri, ishal və ağız yarası kimi yaranan halların da öhdəsindən gələ bildiklərini qeyd etdi və radioterapiyada dəri yanıqları, ağrı kimi bəzi yan təsirlərin də görüldüyünü bildirdi.

Məmə xərçənginin genetik olaraq ötürülüb-ötürülmədiyinin də araşdırıldığını deyən Prof. Dr. Özdoğan belə danışdı: “Ailədə məmə xərçəngi anamnezi araşdırılır. BRCA-müsbət nəticə ilə üzə çıxan məmə xərçəngi halları ola bilər. Həqiqətən, burada düzgün idarə edilməli olan xəstə üçün son dərəcə çətin vəziyyətlər var”.

Xəstələri müalicə edərkən yan təsirlərin öhdəsindən gəlməyə kömək edən tətbiqlərlə xəstələrin həyat keyfiyyətini artırmağı hədəflədiklərini deyən Prof. Dr. Özdoğan, bununla yanaşı alternativ müalicənin hər zaman müasir təbabətə qarşı çıxmaqda davam edəcəyini vurğuladı. Prof. Dr. Özdoğan dedi: “Alternativ müalicə pullarını həyatları üçün xərcləməyə hazır olan xəstələrdən kommersiya məqsədilə istifadə etməyə çox meyilli bir vəziyyətdir. Məhz buna görə xəstələr diqqətli olmalı və ciblərinə göz dikmiş bu insanlardan uzaq durmalıdırlar”. Digər tərəfdən, həkimlərin də bu məqamda “dərmandan başqa müalicəvi heç nə yoxdur” düşüncəsi ilə tamamlayıcı müalicələri nəzərdən qaçırmamalı olduqlarını vurğulayan Prof. Dr. Özdoğan tamamlayıcı müalicə adlandırdığımız, farmakoloji olmayan, lakin xərçəng müalicəsinə dəstək ola biləcək bir sıra üsulların olduğunu bildirdi.

Xərçəng xəstələrinin uşaqlarının psixologiyasının da xüsusi diqqət yetirilməli məsələ olduğunu deyən Prof. Dr. Özdoğan dedi: “Xəstələr uşaqları üçün də psixoloji dəstək tələb etməlidirlər”.

Prof. Dr. Özdoğan məmə xərçəngində erkən diaqnoz qoyularsa, bütün bu mümkün problemlərin aradan qalxacağını, daha asan həll ediləcəyini və nəticələrin daha uğurlu olacağını təkrarlayaraq, “Bundan əlavə, müəyyən mərhələni keçmiş şişlər üçün də ümidsiz deyilik. Xəstə və həkim müalicəni birlikdə və düzgün şəkildə apardıqda uğur qazanılacağını düşünürəm” deyərək çıxışını yekunlaşdırdı.

“Qlobal problemlə üz-üzəyik”

Üçüncü panelin ikinci məruzəçisi Uludağ Universitetinin Tibbi Onkologiya şöbəsindən Prof. Dr. Türkkan Evrensel idi. Məmə xərçəngində xəstəlik və müalicə ilə bağlı problemlər və tibbi həll yolları barədə danışan Prof. Dr. Evrensel sözlərinə “Qlobal problemlə üz-üzəyik” deyərək başladı.

Bu gün xərçəngin ictimai səhiyyə problemi olduğunu deyərək bu problemin iki tərəfinin olduğunu bildirən Prof. Dr. Evrensel xəstələnənlər və xəstəliyi müalicə edənlər olmaqla hər iki tərəfin problemi birlikdə həll etməli olduğunu vurğuladı. Həkimlərin özlərini yetişdirmək və dünyada xərçənglə bağlı inkişafları izləmək üçün ciddi səy göstərdiklərini bildirən Prof. Dr. Evrensel dedi: “Xəstələrin də eyni diqqətlə düzgün məlumat alaraq müəyyən şüur səviyyəsinə çatması ilə həm müalicə, həm qorunma, həm də sağlam həyat məsələlərində daha yaxşı nəticələr əldə edəcəyimizi düşünürəm”.

“Xərçənglə bağlı bəzi miflər diaqnostika və müalicə ilə əlaqədar bir sıra konstruktiv inkişafları gecikdirir”

Xərçənglə bağlı bir sıra miflərin olduğunu deyən Prof. Dr. Evrensel bu miflərin diaqnostika və müalicə ilə bağlı bəzi konstruktiv inkişafları gecikdirdiyini bildirdi. Dedi: “Diaqnostika və müalicədəki gecikmələr yaxşı gedişli ola biləcək bir xəstəliyin pisləşməsinə səbəb ola bilər. Ümumdünya Xərçənglə Mübarizə Təşkilatı kimi böyük təşkilatlar iki ildir Ümumdünya Xərçəng Gününü xüsusilə bu xurafatlarla mübarizəyə həsr edərək və məlumatlılıq yaratmağa çalışaraq bu miflər səbəbindən xərçəng xəstələrinin diaqnostika və müalicəsində gecikmələrin yaşanmasının qarşısını almağa çalışırlar. Bununla məqsədləri xərçəngə yoluxma və xərçəngdən ölüm göstəricilərini azaltmaqdır” və əlavə etdi: “Xərçəngə rastgəlmə tezliyi əhaliyə görə dəyişir”.

Prof. Dr. Evrensel çıxışını xərçəng və xərçəng müalicəsi ilə bağlı tez-tez rast gəlinən problemlərdən danışaraq davam etdirdi. Xərçəng xəstəsində tez-tez rast gəlinən ağrının normal qəbul edilməməli olduğunu xüsusi vurğulayaraq bunun həll edilə bilən problem olduğunu bildirdi. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və Ümumdünya Xərçəng Təşkilatının xərçəng ağrısını prioritet mübarizə aparılmalı problemlər sırasına daxil etdiyini qeyd edən Prof. Dr. Evrensel müalicə olunmayan xərçəng ağrısının son dərəcə mürəkkəb bir sıra fəsadlara səbəb ola biləcəyini vurğuladı. Dedi: “Bu da xəstənin müalicəyə uyğunluğunu və həyat keyfiyyətini pozur, mərkəzində ölüm qorxusunun dayandığı zəncirvari şikayətlər silsiləsinə səbəb olur. Ağrını vaxtında müəyyən edib müalicə etmədikdə xəstənin müalicə ilə bağlı bütün uyğunlaşma prosesi pozulur və o, sağlamlığını lüzumsuz yerə itirdiyi bir dövr yaşayır”.

Ağrının yalnız xərçənglə bağlı səbəblərdən deyil, xərçəng müalicəsi ilə bağlı səbəblərdən də qarşımıza çıxan problem olduğunu deyən Prof. Dr. Evrensel müalicə ilə bağlı ağrının yaranacağını bilən xəstənin ağrı ilə qarşılaşdıqda qorxuya düşmədiyini bildirdi. Bəzi xəstələrin sırf ağrıdan qorxduqları üçün müalicəni yarımçıq qoyduqlarını deyərək əlavə etdi: “Təəssüf ki, ağrı səbəbindən müalicənin özünün onlara ciddi zərər verdiyini düşünən xəstələr var”. Ağrını aradan qaldırmaq üçün tamamlayıcı müalicə ilə bağlı tövsiyəsi olan xəstələrin bunu mütləq həkimləri ilə müzakirə etməli olduqlarını, əks halda xəstənin ağrıya səbəb ola biləcək müəyyən nəticələrə məruz qala biləcəyini deyən Prof. Dr. Evrensel verilən müalicələrdə istifadə olunan dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girdiyi təqdirdə tamamlayıcı müalicələrin də mənfi təsir göstərə biləcəyini, bu səbəbdən onların həkim nəzarəti altında istifadə edilməli olduğunu vurğuladı.

Xərçəngdə istifadə olunan ən qədim dərmanın morfin olduğunu deyən Prof. Dr. Evrensel, “morfindən istifadə ilə bağlı məlumat çatışmazlığından doğan tərəddüdlər olur. Bu da xəstəyə ağrı prosesinin uzanması şəklində əks olunur” dedi. Morfin kimi bəzi dərmanların asılılıq riski yarada bilən dərmanlar olduğu üçün istifadəsinin asan olmadığını da qeyd edən Prof. Dr. Evrensel, “əczaçılar morfindən qorxaraq onu gətirməyə bilirlər. Bəzi xəstələr bütün dərmanlara çata bilmədiklərini də bildirirlər. Lakin bu sistemin başında duran şəxslərlə xoş niyyətlə danışaraq və ya dərmanı tələb edərək problemi həll etmək mümkündür” deyə danışdı.

Başqa bir çatışmazlığın tövsiyə olunan dərmanların istifadəsi ilə bağlı olduğunu deyən Prof. Dr. Evrensel, “hər xəstə özünəməxsusdur. Xərçəng müalicəsinin belə fərdiləşməyə getdiyi günümüzdə xəstənin müxtəlif ağırlaşmaları ola bilər, qaraciyər və böyrək funksiyaları, ürək funksiyaları fərqli ola bilər. Buna görə də həkim xəstə üçün ən az zərərli müalicəni seçməyə borcludur” dedi.

“İnsanımız ağrısı olduqda dərhal ağrıkəsici istifadə etməyə meyillidir”

“Başqa bir problem insanımızın ağrısı olduqda ağrıkəsici istifadə etməyə meyilli olmasıdır” deyərək çıxışını davam etdirən Prof. Dr. Evrensel, həkim nəzarəti olmadan qəbul edilən ağrıkəsicinin həm həddindən artıq dozada ağrıkəsici qəbul edilməsinə, həm də ağrı probleminin aradan qaldırılmamasına səbəb olduğunu söylədi.

Xəstələr şikayətlərini bildirmədikləri təqdirdə həkimin mövcud vəziyyəti davam etdirəcəyini və eyni dərman tətbiqlərini həyata keçirəcəyini deyən Prof. Dr. Evrensel, müalicə müddətində və sonrasında həkimlə əlaqə saxlamağın vacibliyini vurğuladı və “morfinin də istifadə edilə biləcək ən təsirli vasitələrdən biri olduğunu yenidən vurğulamaq lazımdır. Bu, son dərəcə təsirli bir dərmandır. Uyğun yerdə və dozada istifadə edildikdə asılılıq yaratmadığını bilmək vacibdir” deyə əlavə etdi.

Prof. Dr. Evrensel, bütün bu dərman müalicələrinə baxmayaraq aradan qaldırıla bilməyən ağrını kəsmək üçün edilən bəzi müdaxilələrlə ağrını yaradan amillər mövcud olmasa belə ağrını aradan qaldırmağın mümkün olduğunu qeyd etdi və bunun sayəsində ağrı dərmanlarının da azaldıla bildiyini söylədi. “Bu dərmanların istifadəsi ilə bağlı qəbizlik, ağız quruluğu, iştahasızlıq kimi bəzi yan təsirlər də keçir. Bu sayədə xəstə həyat keyfiyyətini artıracaq həllər tapa bilir. Buna görə də həkiminizlə əməkdaşlıq edərək şikayətləriniz barədə danışmağınız vacibdir” dedi.

Digər tez-tez rast gəlinən problem olan yorğunluğun mürəkkəb bir əlamət olduğunu bildirən Prof. Dr. Evrensel, onun xərçəng və xərçəng müalicəsi ilə əlaqəli olduğu sübut edildikdən sonra yalnız bundan sonra yorğunluqla bağlı müalicələrə keçmək lazım olduğunu vurğuladı. “Hətta ağrı da bu sindromu tətikləyən bir vəziyyət yaradır. Ağrı keçdikdən sonra bu şikayətin aradan qalxdığını müşahidə edə bilərsiniz. Yorğunluq depressiya, qanazlığı kimi vəziyyətlərə və aparılan müalicələrə bağlı olaraq ortaya çıxa bilər. Bunu uyğun zamanda düzəltdikdə yorğunluq əlaməti də yenidən aradan qalxa bilər. Kalsium, natrium kimi bəzi elementlərin pozulması, dərmanların yan təsirləri — morfin də bunlardan biridir — yorğunluğa səbəb ola bilər” dedi və əlavə etdi: “Xəstələnməzdən əvvəlki performansımızı qorumaq üçün özümüzü məcbur etməməliyik. Sağlamlıq vəziyyətinizə uyğun məşq edə bilərsiniz; bəzi hədəfə yönəlmiş dərmanlarla qarşılıqlı təsir göstərə bildiyi üçün həkiminizlə məsləhətləşmək şərtilə tamamlayıcı müalicələrdən biri olan jenşendən istifadə etməyiniz faydalı ola bilər.”

Prof. Dr. Evrensel, “xurafat adlandıra biləcəyimiz qədər geniş və qorxuducu şöhrətə malik olan xərçəng müalicəsi ilə əlaqəli şikayətlərdən biri də ürəkbulanmadır. Artıq %100-ə yaxın ürəkbulanmanın qarşısını almağımız mümkündür” deyərək çıxışını davam etdirdi. Ürəkbulanma dərmanlarının həkimin tövsiyə etdiyi qaydada istifadə edilməli olduğunu deyən Prof. Dr. Evrensel, “onları necə və hansı dozada istifadə edəcəyimizlə bağlı tövsiyələrə diqqət etmək lazımdır” dedi. Bundan əlavə, gözləntiyə bağlı ürəkbulanmanın, xüsusilə bir dəfə kimyaterapiya müalicəsi alıb tamamladıqdan sonra ikinci kimyaterapiya müalicəsi alacaq, ürəkbulanma və qusma ilə qarşılaşmış xəstələrdə yarandığını qeyd edən Prof. Dr. Evrensel, xəstəyə ürəkbulanma müalicəsi tətbiq etdiklərini, müalicəyə dəstək məqsədilə akupunktur üsulundan istifadə edilə biləcəyini bildirdi və iştirakçıları “ən sağlamı onkoloqunuzun yönləndirdiyi, bu sahədə təlim keçmiş, kommersiya məqsədi güdməyən mərkəzlərə getməyinizdir” deyə xəbərdar etdi.

Tez-tez rast gəlinməsə də müşahidə olunan problemlərdən birinin ağız yaraları olduğunu deyən Prof. Dr. Evrensel, bəzi dərmanların bu təsirə daha çox səbəb olduğunu bildiklərini söylədi. Xüsusilə baş-boyun nahiyəsinə kimyaterapiya ilə birlikdə radioterapiya tətbiq edildikdə bu yan təsirin daha çox görüldüyünü bildirərək, “belə hallarda müalicədən əvvəl ağız və diş sağlamlığına diqqət yetirmək vacibdir. Diş həkiminizlə danışaraq yumşaq diş fırçası və qıcıqlandırıcı olmayan diş məcunundan istifadə edə bilərsiniz. Bəzi müalicələrdə ağız boşluğunun soyudulması və qoruyucu qarqara dərmanlarından istifadə etməklə bu təsirdən xilas olmaq və ya onu azaltmaq mümkündür” dedi. Bunun müvəqqəti yan təsir olduğunu deyən Prof. Dr. Evrensel, çox çətin vəziyyətlərdə ağızdan qidalanmanın dayandırılaraq bir neçə gün venadaxili qidalanma ilə bu şikayətdən xilas olmağın mümkün olduğunu bildirdi.

“İnfeksiya kimyaterapiyanın növü ilə yaxından əlaqəlidir”

İmmunitet sisteminin çökəcəyini düşünən xərçəng xəstələrinin qorxduğu digər yan təsirin infeksiya olduğunu bildirən Prof. Dr. Evrensel, infeksiyanın kimyaterapiyanın növü ilə yaxından əlaqəli olduğunu, ilk kimyaterapiya tətbiq edilərkən ilk 7-10 gün ərzində xəstəyə aparılacaq sadə qan analizi ilə bu problemdən qorunmağın mümkün olduğunu söylədi. “Əgər xəstənin qan göstəriciləri aşağıdırsa, bəzi qan iynələri ilə xəstənin qan göstəricilərini yüksəltmək mümkündür. Prof. Dr. Evrensel, “əgər müəyyən səviyyədən aşağı düşübsə və qanaxma, qızdırma kimi digər şikayətlərlə birlikdədirsə, o zaman bu vəziyyət təcili xəstəxana müalicəsi tələb edə bilər” dedi və infeksiya riskinə qarşı şəxsi və qida gigiyenasına da diqqət yetirilməli olduğunu bildirdi.

Piylənmənin, yəni artıq çəkiyə malik olmağın müalicənin əvvəlində və müalicə müddətində işləri çətinləşdirdiyini deyən Prof. Dr. Evrensel, “əgər süd vəzi xərçəngi olan xəstə müalicədən sonra ideal çəkisini qoruya bilməzsə, xəstəliyin gedişinə mənfi təsir edən bir amillə qarşılaşır” dedi. Prof. Dr. Evrensel, “hormon müalicələrində olduğu kimi, hormon dərmanımızı xəstəliyin gələcəyi üçün necə istifadə etməliyiksə, ideal bədən çəkimizi qorumağı da öz sağlamlığımız üçün ciddi qəbul etməliyik” deyə əlavə etdi.

Prof. Dr. Evrensel dedi: “Nəticə etibarilə xəstəliyin diaqnozundan qorxmamalıyıq. Erkən diaqnoz sizə hər zaman daha az müalicə tələb edən yanaşma kimi fayda verəcək. Xəstəliyə və xəstəliyin müalicəsinə bağlı yan təsirlər müəyyən müalicələrlə düzəldilə bilər. Öz-özünə düzələcəyini və sonra müalicəyə davam edilə biləcəyini düşünmək kimi yanlış fikrə qapılmaq olmaz. Xəstəliyin müalicəsindən qorxub onları əfsanələşdirməkdənsə, bu reallıqların müalicənin bir hissəsi olduğunu bilərək, bunu həkiminizlə paylaşaraq və qoruyucu tədbirlərimizi görərək onlardan xilas ola bilərik”. Bitki mənşəli məhsulların kimyaterapiya dərmanları ilə qarşılıqlı təsiri nəticəsində xəstənin mənfi təsirlənə biləcəyini bir daha vurğulayan Prof. Dr. Evrensel, həkimin məlumatı və razılığı olmayan heç bir məhsuldan xəstələrin istifadə etməməli olduğunu bildirərək çıxışını başa çatdırdı.

“Xərçəng xəstələrinin ailələrinin yaşadığı ən mühüm çətinlik tükənmişlikdir”

Döş xərçəngi xəstələri konqresində növbəti məruzəçi kimi iştirak edən İstanbul Universitetinin Tibb fakültəsinin Psixososial əsas elm sahəsindən psixiatriya mütəxəssisi Prof. Dr. Sedat Özkan, döş xərçəngi olan xəstələrdə pozulmuş psixoloji vəziyyətin necə bərpa edilə biləcəyi barədə iştirakçılara məlumat verdi.

Çıxışına xərçəng xəstələrinin ailələrinin yaşadığı ən mühüm çətinliyin tükənmişlik olduğunu vurğulayaraq başlayan Prof. Dr. Özkan dedi: “Xərçənglə mübarizə bədənin, ruhun, beynin, ailənin və cəmiyyətin ümumi mübarizəsidir. Əgər mübarizə birlikdə və ortaq şəkildə aparılarsa, tükənmişlik də bir o qədər az olacaq. Bu isə psixoloji dəstək, komanda və təhsil tələb edir”.

Xərçəng xəstəsinin həyat yoldaşına və uşaqlarına da müalicə proqramına daxil edilərək dəstək göstərilməsinin vacib olduğunu bildirən Prof. Dr. Özkan, xərçəng diaqnozundan əvvəl həyat yoldaşları arasındakı münasibət yaxşıdırsa, xəstənin və ailəsinin bu böhrandan asanlıqla çıxacağını söylədi.

“Xərçənglə mübarizə bədənin və beynin ümumi mübarizəsidir”

Psixo-onkologiyanın xərçəng xəstələrinə psixiatrik müalicə və psixoloji dəstək göstərmək məqsədilə yaradılmış elm sahəsi olduğunu söyləyən Prof. Dr. Özkan, xərçəng müalicəsinin onkoloq, psixiatr, psixoloq, xəstə və yaxınlarının birlikdə çalışdığı komanda işi olduğunu bildirdi. “Xərçənglə mübarizə bədənin və beynin ümumi mübarizəsidir” deyən Prof. Dr. Özkan, “insan bədən, beyin və ruh bütövlüyündən ibarətdir. Bədənimizdəki hər hüceyrənin ruhu var. Ruhumuz da əslində bədənimizdəki hər hüceyrəyə təsir edir. Bədəndəki dəyişikliklər beyinə və ruha, ruhun iztirabı isə beyinə təsir edir. Buna görə də insan nə qədər mübariz olsa, nəticələr bir o qədər müsbət olacaq. Ruhun çökməsi isə bədənin çökməsini sürətləndirir” dedi.

Prof. Dr. Özkan beynin və ruhun bütün bədəni idarə etdiyini söylədi və əlavə etdi: “İnsana xərçəng diaqnozu qoyulduğu andan etibarən onun müalicəsi ilə psixoloji müalicə eyni vaxtda aparılmalıdır”.

“Artıq xərçəng haqqında danışmalı və onu düzgün qavramalıyıq, natamam və yanlış məlumatlardan qaynaqlanan narahatlıqları aradan qaldırmalıyıq” deyən Prof. Dr. Özkan, xəstələrin həm müalicəni, həm də həyatı laqeyd qoymamalı olduğunu söylədi. O əlavə etdi: “Xərçəng ölüm deməkdir kimi ön mühakimə ilə düşünməyəcəyik. İnkar etməyəcəyik, başqa sözlə, həqiqəti rədd etməyəcəyik, amma həmin həqiqəti fəlakət kimi şərh etməyəcəyik. Realist və mübariz olacağıq. Həmin həqiqətlə bütün bədənimizlə, ruhumuzla və ailəmizlə birlikdə mübarizə aparacağıq”.

Psixoloji problemi yaradan ən mühüm amilin cərrahi müdaxilə nəticəsində orqan itkisinə məruz qalmaqdan duyulan narahatlıq olduğunu söyləyən Prof. Dr. Özkan dedi: “Xərçəngə bağlı ölüm qorxusu, başqasından asılı olmaq və bədəndə yaranacaq dəyişikliklər narahatlıq və təşviş yaradır. Bundan əlavə, xərçəngin təkrarlanması ilə bağlı narahatlıq da xəstələrin keçirdiyi ən böyük təşvişlərdən biridir”.

“Ən mühüm məsələ isə, məncə, xəstənin öz xəstəliyini necə qavraması və necə adlandırmasıdır. Xəstə düzgün qavrayır və problemlərin öhdəsindən düzgün gəlirsə, bu prosesi asan keçirir, lakin düzgün qavramır və düzgün öhdəsindən gələ bilmirsə, narahatlıq, təşviş və depressiya yaranır” deyən Prof. Dr. Özkan, mütəxəssis həkimlərdən ibarət multidissiplinar komanda işi ilə xəstəyə kömək etdiklərini bildirdi.

Onkoloji xəstələrdə depressiyanın zehində başladığını söyləyən Prof. Dr. Özkan, problemləri ilk növbədə xəstənin zehnində həll etmək lazım olduğunu ifadə etdi. Xəstəni müalicə edərkən onun vəziyyəti necə qavradığını və problemi necə yaşadığını anlamaq üçün empatik yanaşma tətbiq etdiklərini bildirən Prof. Dr. Özkan dedi: “Xəstə həkimin nə söylədiyindən çox, nə söyləmədiyindən də narahat olur. Buna görə həkimlər nəyi söyləmədiklərinə diqqət etməlidirlər. Duyğuların basdırılması depressiyaya düşməyi tətikləyir. Buna görə insanın ünsiyyətini gücləndirmək vacibdir”.

Bədəni dəyişdirməyin ruhu, qavrayışı, öhdəsindən gəlməyi və duyğuları dəyişdirməkdən daha asan olduğunu vurğulayan Prof. Dr. Özkan, psixiatriyanın olduqca çətin, lakin bir o qədər də zövqlü olduğunu söylədi. Xəstəni müalicə edərkən bədənlə yanaşı, ruhu və beyni də bütöv şəkildə görmək lazım olduğunu bildirən Prof. Dr. Özkan, xərçəngin beyində, ruhda və münasibətlərdə yaratdığı təsirlərin də nəzərə alınmalı olduğunu qeyd etdi.

Hər panelin sonunda olduğu kimi, sual-cavab bölməsinə keçildi. İştirakçılar məruzəçilərə ünvanladıqları sualların cavablarını bir-bir aldılar.

Görüş sorğusu

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Bu məqaləni birlikdə araşdıraq

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Drozdogan Köməkçisi

Döş Xərçəngi Olan Pasiyentlər Konqresi Alimləri Pasiyentlərlə Birləşdirərək Çox Vacib Sosial Məsuliyyət Layihəsinə İmza Atıb! 4

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

Söhbət və məxfilik məlumatı

Bu söhbətə Drozdogan Köməkçisi cavab verir. Səlahiyyətli sayt idarəçiləri onu keyfiyyət üçün nəzərdən keçirə bilər. Şəxsi məlumat paylaşmayın.

Cavablar OpenAI infrastrukturu ilə hazırlanır. Suallar və cavablar həmin xidmət tərəfindən işlənir; söhbət qeydləri saytımızda saxlanılır. Şəxsiyyət, əlaqə və ya şəxsi sağlamlıq məlumatlarını paylaşmayın.

0 / 1000

Yalnız məlumat üçündür; fərdi diaqnoz və ya müalicə məsləhəti verilmir.

Əlaqəli məqalələr

Bu mövzuda digər məqalələrə baxın.

Yeniliklərdən xəbərdar olun

Yeni məqalələri və elmi yenilikləri e-poçtla alın.

Google Analytics ümumi səhifələrdə bu pəncərədən asılı olmadan işləyir və analitik kukilərdən istifadə edə bilər. Buradakı seçiminiz yalnız xarici xidmətləri idarə edir.