Menopauza nədir? Menopauza dövrünün əlamətləri, təsirləri və idarə edilməsi

Menopauza nədir?

Menopauza qadınlarda yumurtalıqların hormon istehsalını dayandırması ilə aybaşı siklinin həmişəlik bitdiyi təbii prosesdir. Qadına menopauza diaqnozu qoyulması üçün 12 ay heç aybaşı olmaması lazımdır. Dünyada menopauza adətən 45-55 yaşda baş verir, Türkiyədə isə orta yaş 47-49 göstərilir. 40 yaşdan əvvəl aybaşının kəsilməsi erkən menopauza adlandırılır və müxtəlif səbəbləri ola bilər. Menopauza xəstəlik deyil, həyatın təbii mərhələsidir; lakin hormonal dəyişikliklər bəzi əlamət və təsirlər yarada bilər.

Menopauza dövrü və mərhələləri

Menopauza dövrü əslində bir gündən ibarət deyil, illərlə davam edən prosesdir.

Əsasən üç mərhələdən ibarətdir:

Menopauza dövrü adətən perimenopauza ilə başlayıb postmenopauza ilə davam edir. Bu prosesdə qadınlar müxtəlif fiziki və emosional dəyişikliklər yaşayır. Aşağıda geniş yayılmış əlamətlər və orqanizmə təsirlər verilib.

Menopauzanın əlamətləri

Estrogenin azalması ilə menopauza əlamətləri bir çox sistemə təsir edə bilər. Ən çox görülən menopauza əlamətləri bunlardır:

• Aybaşı nizamsızlığı: Aybaşı intervallarının uzanması və ya qısalması, qanaxmanın artması və ya azalması. Menopauza yaxınlaşdıqca aybaşı qeyri-müntəzəm olur.
• İstilik basmaları və gecə tərləməsi: Qəfil bədən temperaturu artımı və tərləmə tutmaları xüsusən gecə yuxunu poza bilər.
• Vaginal və dəri quruluğu: Estrogen azlığından vagina toxuması elastiklik və nəmini itirir, cinsi əlaqədə narahatlıq və ya ağrı yarada bilər. Dəridə də quruluq və nazilmə görülə bilər.
• Cinsi istəyin azalması: Hormonal dəyişikliklər və fiziki narahatlıq libidoya təsir edərək istəksizlik yarada bilər.
• Yuxu problemləri: Gecə tərləməsinin də təsiri ilə yuxuya getməkdə çətinlik, tez-tez oyanma və ya yuxusuzluq çox görülür.
• Əhval dəyişiklikləri: Təşviş, narahatlıq, depressiv hisslər və qəfil əhval dəyişmələri menopauzada tez-tez bildirilir. Qadınlar əvvəlkindən daha həssas və ya əsəbi hiss edə bilər.
• Yorğunluq və unutqanlıq: Hormon dalğalanmaları enerji və koqnitiv funksiyalara təsir edə bilər; bəzilərində davamlı yorğunluq, diqqət çətinliyi və ya yüngül unutqanlıq ola bilər.
• Metabolizmin yavaşıması və çəki artımı: Menopauza ilə bazal metabolizm sürəti azala bilər. Eyni qidalanma ilə belə çəki almaq asanlaşır, xüsusən qarında piy toplana bilər.
• Əzələ-oynaq ağrıları və ürəkdöyünmə: Bəzi qadınlar oynaq və ya ümumi bədən ağrısı hiss edir. Hormon səviyyələrinin dəyişməsi ürəkdöyünmə də yarada bilər.
• Sümük əriməsi (osteoporoz) riski: Estrogen sümük sıxlığını qoruyur; menopauzadan sonra sümük itkisi sürətlənə bilər. Bu, sonrakı illərdə sınıq riskini artıran mühüm təsirdir.

Bu əlamətlərin ağırlığı və müddəti şəxsdən şəxsə dəyişir. Bəzi qadınlar çox yüngül simptomlarla menopauzaya girir, digərlərində həyat keyfiyyətinə təsir edən əlamətlər olur. Əlamətləri tanımaq və lazım gəldikdə tibbi dəstək almaq vacibdir.

Menopauzanın fiziki və psixoloji təsirləri

Menopauzanın təsiri yalnız ani əlamətlərlə məhdudlaşmır, bəzi uzunmüddətli dəyişikliklər də yaranır. Fiziki təsirlərin ən mühümlərindən biri estrogen azlığına bağlı sümük sıxlığı itkisidir. Postmenopauzada osteoporoz riski xeyli yüksəlir. Həmçinin estrogenin ürək-damar sisteminə qoruyucu təsiri azaldığından ürək xəstəliyi riski də arta bilər. Metabolizmin yavaşıması səbəbindən çəkiyə nəzarət çətinləşə bilər və piy paylanması dəyişərək qarında piylənmə arta bilər.

Psixoloji təsirlər baxımından menopauzada hormon dalğalanmaları əhval dəyişikliklərinə səbəb ola bilər. Bir çox qadın özünü daha gərgin, təşvişli və ya bədbin hiss etdiyini bildirir. Yuxu pozğunluğu və tərləmə də həyat keyfiyyətinə təsir edərək səbirsizlik və əsəbilik yarada bilər. Həyatın sonrakı mərhələsinə keçidlə bağlı hisslər (məsələn, reproduktiv qabiliyyətin bitməsi düşüncəsi) bəzi qadınlarda kədər və ya depressiya əlamətləri yarada bilər. Həmçinin vaginal quruluq və digər fiziki dəyişikliklər cinsi həyata təsir etdiyindən özünəinam itkisi və ya münasibət problemləri də psixososial təsirlərə nümunədir.

Müsbət tərəfdən, aybaşının bitməsi ilə onun yaratdığı çətinliklərin və hamiləlik narahatlığının aradan qalxması rahatlıq verə bilər. Hər qadın bu prosesi fərqli yaşayır; fiziki-psixoloji təsirlər şəxsi, ailəvi və ətraf mühit amillərindən asılıdır. Dəyişiklikləri tanımaq, lazım gəldikdə həyat tərzini uyğunlaşdırmaq və peşəkar dəstəkdən çəkinməmək vacibdir.

Menopauza dövründə müalicə və idarəetmə strategiyaları

Menopauza təbii proses olsa da, ağır əlamətlər gündəlik həyatı çətinləşdirə bilər. Xoşbəxtlikdən menopauza dövrünün idarə edilməsi üçün müxtəlif strategiya və müalicələr var. Uyğun üsul hər qadında fərqli ola bildiyindən həkimlə qiymətləndirmək vacibdir. Sağlam və rahat menopauza üçün əsas yanaşmalar bunlardır:

Hormon əvəzedici müalicə (HRT)

Hormon əvəzedici müalicə menopauzada azalan estrogen və progesteronun dərmanlarla əvəz edilməsini hədəfləyir. HRT istilik basması, gecə tərləməsi, vaginal quruluq, yuxu pozğunluğu və əhval dəyişmələri kimi bir çox əlaməti yüngülləşdirməkdə çox effektivdir. Sümük sıxlığını qoruyaraq osteoporoz riskini də azaldır. HRT həb, dəri plastırı, gel və ya burun spreyi kimi müxtəlif formalarda verilə bilər. Lakin hər müalicə kimi riskləri də var: xüsusən laxtalanma pozğunluğu və ya bəzi xərçəng tarixçəsi olan qadınlara hormon müalicəsi tövsiyə edilmir. Hormon müalicəsinin təhlükəsizliyi şəxsin sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır; buna görə başlamazdan əvvəl həkim qiymətləndirməsi, müddət ərzində isə müntəzəm yoxlanış lazımdır. Düzgün xəstə qrupunda uyğun müddətdə istifadə edilərsə simptomları nəzarətə alıb həyat keyfiyyətini xeyli yüksəldə bilər.

Təbii və bitki mənşəli üsullar

Hormon müalicəsi istəməyən və ya ala bilməyən qadınlar üçün təbii və bitki mənşəli üsullar da alternativ ola bilər. Bəzi bitki əlavələrinin menopauza simptomlarını azaltmağa kömək edə biləcəyi irəli sürülüb. Məsələn, soya məhsullarındakı fitoestrogenlər orqanizmdə estrogenəbənzər təsirlə istilik basmalarını azaltmağa töhfə verə bilər. Qara kohoş (Black cohosh) və qırmızı yonca kimi bitkilər ənənəvi olaraq da şikayətləri yüngülləşdirmək üçün istifadə olunub. Bundan əlavə, adaçayı, kətan toxumu, jenşen və axşam novruzgülü yağı kimi təbii məhsulların da bəzi qadınlara faydası bildirilir. Alternativ terapiyalar arasında akupunktur və yoqa stressi azaldaraq xüsusən vazomotor (istilik basması, tərləmə) simptomları yüngülləşdirə bilər.

Lakin təbii olsa belə, bu əlavələr hər kəs üçün təhlükəsiz deyil. Bitki məhsulları başqa dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə və ya yan təsir yarada bilər. Buna görə hər hansı bitki əlavəsi və ya çaydan əvvəl həkimlə danışmaq vacibdir. Təbii üsullar yüngül-orta əlamətlərə təkbaşına kifayət edə bilsə də, ağır əlamətlərdə tibbi müalicəni əvəz etməyə bilər. Ən doğru yanaşma elmi məlumatlar əsasında sübut edilmiş üsulları seçib bitki dəstəyindən tamamlayıcı kimi istifadə etməkdir.

Həyat tərzi dəyişiklikləri (qidalanma və fiziki hərəkət)

Menopauzanı sağlam keçirmək üçün həyat tərzində bəzi düzəlişlər çox effektivdir. Qidalanma bu dövrdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xüsusən sümükləri qorumaq üçün kalsium və D vitamini ilə zəngin qidalar tövsiyə olunur. Süd məhsulları, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, badam və küncüt kalsium mənbəyidir. D vitamini üçün günəşdən yararlanmaq və lazım gəldikdə əlavə qəbul etmək lazım ola bilər. Estrogen azalması ilə ürək-damar riski artdığından Aralıq dənizi tipli qidalanma (bol tərəvəz-meyvə, tam taxıl, sağlam yağlar və omeqa-3 mənbəyi balıq) ürəyə faydalıdır. Emal olunmuş qida, artıq şəkər və duzu azaltmaq ideal çəkinin qorunmasına kömək edir. Metabolizmin yavaşıması ilə artan çəki meylinə qarşı balanslı və ölçülü qidalanma əhəmiyyət qazanır. Bol su, ölçülü kofein və alkoqol, istilik basmasını tətikləyən ədviyyatlı qidaları məhdudlaşdırmaq da faydalıdır.

Menopauza dövründə müntəzəm fiziki hərəkət həm fiziki, həm psixoloji çox fayda verir. Bədən çəkisini daşıyan məşqlər (gəzinti, yüngül qaçış, rəqs) və müntəzəm fiziki aktivlik sümük sıxlığını qoruyaraq osteoporoz riskini azaltmağa kömək edir. Hərəkət metabolizmi canlandırıb çəkiyə nəzarəti asanlaşdırır və ürəyi dəstəkləyir. Dartınma və yoqa kimi fəaliyyətlər elastikliyi artırır, əzələləri gücləndirir və stressi azaldır. Müntəzəm məşq edən qadınlar yuxu keyfiyyətinin və enerjinin artdığını bildirirlər. Həftədə ən azı 3-4 gün 30 dəqiqə orta intensivlikli məşq tövsiyə olunur. Siqaret çəkilirsə dayandırılması həm damar, həm sümük sağlamlığı üçün mühümdür. Unutmayın, belə müsbət dəyişikliklər simptomları azaltmaqla yanaşı uzunmüddətli sağlamlığınızı da qoruyacaq.

Menopauzada müntəzəm yoqa və fiziki hərəkət bədən elastikliyini artıraraq sümük-oynaq sağlamlığını dəstəkləyir, psixoloji rahatlıqla stressin idarə edilməsinə töhfə verir.

Psixoloji dəstək və məsləhət

Menopauzada qadınların yaşadığı psixoloji dalğalanmalar üçün lazım gəldikdə peşəkar dəstək çox dəyərlidir. Hormon dəyişiklikləri ilə yanaşı uşaqların evdən ayrılması, yaşlanma düşüncələri və başqa həyat dəyişiklikləri emosional yük yarada bilər. Bu dövrdə depressiv hisslər, həddən artıq təşviş və ya qəzəb kimi idarəsi çətin əhval dəyişikliklərində psixoloq və ya psixiatr dəstəyi faydalı ola bilər. Fərdi terapiya və ya lazım gələrsə qısamüddətli dərmanlar bu dövrü daha rahat keçirməyə kömək edə bilər. Həmçinin oxşar təcrübəli qadınların birləşdiyi dəstək qrupları və ya qrup terapiyası emosional dəstək verib tənhalıq hissini azaldır.

Bundan əlavə, stressin idarə edilməsi üsullarını öyrənmək psixoloji təsirləri azalda bilər. Meditasiya, nəfəs və rahatlama məşqləri təşviş və yuxusuzluqda effektivdir. Hobbilər və sosial fəaliyyətlər də zehni məşğul edib müsbət əhvalı dəstəkləyir. Həyat yoldaşı və ailənin dəstəyi, açıq ünsiyyət çox dəyərlidir. Unutmayın ki, menopauza təbii mərhələdir; bu prosesi məlumatlı və dəstək alaraq keçirmək mümkün psixoloji çətinlikləri minimuma endirəcək.

Menopauzadan sonrakı dövr

Menopauza baş verdikdən və aybaşı tam dayandıqdan sonra başlayan menopauzadan sonrakı dövr (postmenopauza) qadın həyatının yeni mərhələsidir. Sağlamlığı qorumaq və yaşın gətirdiyi risklərə qarşı tədbir görmək vacibdir. Əsas diqqət məqamları bunlardır:

• Sümük sağlamlığının qorunması: Estrogen azlığından sümük itkisi sürətlənə bildiyindən kalsium və D vitamini qəbuluna davam edilməli, lazım gəldikdə əlavələr istifadə olunmalıdır. Həmçinin həkim tövsiyəsi ilə müəyyən intervallarla sümük sıxlığı ölçülərək (DEXA skrininqi) osteoporoz riski izlənməlidir.
• Ürək-damar sağlamlığı: Menopauza ilə artan ürək xəstəliyi riskinə qarşı balanslı və sağlam qidalanma davam etdirilməlidir. Təzyiq və xolesterin göstəricilərini müntəzəm yoxlatmaq tövsiyə olunur. Siqaret və həddən artıq alkoqoldan uzaq olmaq, hərəkəti davam etdirmək ürək sağlamlığını dəstəkləyəcək.
• Müntəzəm ginekoloji müayinələr: Menopauzadan sonra da ginekoloq müayinələrinə davam edilməlidir. Xüsusən anormal vaginal qanaxma olarsa vaxt itirmədən həkimə müraciət edilməlidir (postmenopauzada yenidən qanaxma normal deyil və əsasda problemin əlaməti ola bilər). İllik ginekoloji müayinə, Pap-smear testi və lazım gəldikdə transvaginal ultrasəs uşaqlıq, yumurtalıq və süd vəzi sağlamlığını izləmək üçün vacibdir.
• Ümumi sağlamlıq skrininqləri: Menopauzadan sonra da diabet, yoğun bağırsaq xərçəngi (kolonoskopiya kimi) və göz yoxlanışları kimi yaşa uyğun ümumi skrininqləri unutmayın. Bununla problemlər erkən aşkar edilərək tədbir görülə bilər.

Postmenopauza ömürboyu davam edir; uyğun tədbirlərlə qadınlar sağlam və aktiv qala bilər. Həkimin tövsiyə etdiyi yoxlanışlara əməl etmək, lazım olan əlavə və müalicələri istifadə etmək, sağlam vərdişləri davam etdirmək bu dövrü problemsiz keçirməyə kömək edəcək.

Tez-tez verilən suallar

Menopauza hansı yaşda başlayır?
Yaş qadından qadına dəyişsə də, əksəriyyət 45-55 yaş arasında menopauzaya girir. Türkiyədə orta yaş ~48 sayılır. 40 yaşdan əvvəl menopauza erkən menopauza adlanır və olduqca nadirdir.

Erkən menopauza niyə yaranır?
Erkən menopauza 40 yaşdan əvvəl aybaşının həmişəlik dayanmasıdır. Genetik meyllilik, autoimmun xəstəlik, qalxanabənzər vəzi pozğunluğu, xərçəng üçün kimyaterapiya və yumurtalıqların çıxarılması səbəb ola bilər. Erkən menopauzada gənc yaşda estrogen azlığının təsirləri yaranacağından mütləq həkim nəzarəti lazımdır.

Menopauza dövründə hamilə qalmaq mümkündürmü?
Menopauzadan əvvəlki perimenopauzada nizamsız olsa da ovulyasiya davam edə bilər. Buna görə aybaşı tam bitənədək aşağı da olsa hamiləlik ehtimalı var. Xüsusən 40-lı yaşların ilk yarısında qorunmasız cinsi əlaqə ilə hamiləlik mümkün olduğu unudulmamalı, arzuolunmaz hamiləlikdən qorunmaq üçün kontrasepsiya üsulları istifadə edilməlidir. Lakin menopauza baş verdikdən (12 ay aybaşı olmadıqdan) sonra təbii yolla hamilə qalmaq mümkün deyil.

Menopauza çəki artırırmı?
Menopauzanın özü birbaşa çəki artırmasa da, hormonal dəyişikliklər metabolizmi yavaşıda və piy paylanmasını dəyişdirə bilər. Qadınlar xüsusən qarından çəki almağa meyllidir. Həmçinin əzələ kütləsi azala bildiyindən kalori yandırma qabiliyyəti düşür. Nəticədə eyni miqdarda yemək daha çox çəki artıra bilər. Balanslı qidalanma və müntəzəm fiziki hərəkət ilə menopauzada çəkiyə nəzarət mümkündür və tövsiyə olunur.

Menopauzada cinsi həyat bitirmi?
Xeyr, menopauza cinsi həyatın sonu deyil. Vaginal quruluq və toxuma elastikliyinin azalması əlaqədə narahatlıq və ya ağrı yarada bilər. Lakin indi effektiv həllər var. Quruluqda estrogenli yerli kremlər və ya nəmləndiricilər ilə toxumalar nəmləndirilə bilər. Cütlüyün ünsiyyətdə olması və lazım gələrsə mütəxəssisə müraciəti də vacibdir. Cinsi istək bir qədər azalsa da, tərəfdaşların anlayışlı münasibəti və lazım olduqda həkim tövsiyəli müalicə ilə sağlam, qənaətbəxş cinsi həyat davam edə bilər. Menopauzadan sonra hamiləlik riski olmadığından bəzi cütlüklər cinsəlliyi daha sərbəst və stresssiz yaşaya bilər.

Menopauzada hansı həkimə müraciət edilməlidir?
İzləmə və müalicə üçün əvvəlcə qadın xəstəlikləri və doğuş mütəxəssisinə (ginekoloqa) müraciət edilməlidir. Ginekoloq hormon testləri ilə menopauzanı təsdiqləyib lazım olan müalicəni (hormon əvəzedici müalicə və s.) təyin edə bilər. Sümük və ürək təsirləri üçün daxili xəstəliklər və ya endokrinologiya mütəxəssisləri ilə əməkdaşlıq da lazım ola bilər. Məsələn, osteoporozu izləmək üçün endokrinologiya və ya fizioterapiya mütəxəssisləri, ürək-damar sağlamlığı üçün kardiologiya mütəxəssisi qoşula bilər. Bir çox xəstəxanada “Menopauza poliklinikası” adı ilə multidissiplinar xidmət var; lazım gəldikdə dəstək almaq olar. Ümumən ginekoloqunuz prosesi əlaqələndirərək sizi ehtiyac duyulan digər mütəxəssislərə yönləndirəcək.

Menopauzadan sonra yenidən aybaşı normaldırmı?
Menopauza diaqnozundan (yəni 1 il aybaşı olmadıqdan) sonra yenidən vaginal qanaxma normal deyil. Uşaqlıq və ya yumurtalıqlarla bağlı problemin əlaməti ola bilər, mütləq araşdırılmalıdır. Vaxt itirmədən həkimə müraciət vacibdir. Sadə infeksiyadan polip adlanan xoşxassəli törəmələrə və ya uşaqlıq qalınlaşmasına qədər müxtəlif səbəblər qanaxma yarada bilər. Ginekoloji müayinə və ultrasəslə səbəb müəyyənləşdirilməli, lazımi müalicə aparılmalıdır. Postmenopauzada hər cür qanaxmada erkən yoxlanma ciddi problemi erkən aşkarlamaq imkanı verər.

Nəticə

Menopauza hər qadının yaşadığı təbii prosesdir və bu dövrü məlumatlı şəkildə idarə etmək mümkündür. Düzgün məlumat, sağlam vərdişlər və tibbi dəstəklə əlamətləri minimuma endirib həyatın yeni mərhələsindən zövq almaq əlinizdədir. Unutmayın, özünüzü dinləmək, lazım gəldikdə yardımdan çəkinməmək və bədəninizə dəstək olmaq menopauzanı sağlam və xoşbəxt keçirməyin açarıdır.