Peyvənd əleyhdarlığının arxasındakı yalanlar və həqiqətlər! Risk–fayda qavrayışı niyə pozuldu?

🌍 50 ilin yekunu: 154 milyon həyat və 10,2 milyard sağlam il

1974-cü il dünya səhiyyə tarixində dönüş nöqtəsi idi. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) başlatdığı “Genişləndirilmiş İmmunizasiya Proqramı – Expanded Programme on Immunization (EPI)”, yalnız bir neçə ölkənin deyil, bütün dünyanın uşaqlarını qorumağı hədəfləyirdi. O dövrdə bir çox yoluxucu xəstəlik hələ milyonlarla uşağın həyatına son qoyurdu: qızılca, difteriya, tetanus, göyöskürək və poliomielit ən tanınmış nümunələr idi.

Bəs 50 ildən sonra haradayıq? The Lancet-də dərc edilmiş 2024-cü il geniş təhlili, bu suala nəzərəçarpan cavablar verir. Modellərə görə EPI sayəsində indiyədək 154 milyon həyat qurtarılıb. Bu, yalnız rəqəm deyil; arxasında uşaqlarını itirməyən ailələr, böyüyüb cəmiyyətə töhfə verən insanlar və xəstəlik əvəzinə ümid dolu gələcəklər dayanır.

Rəqəmlərə ətraflı baxaq: Qurtarılanların 146 milyonu 5 yaşdan kiçik uşaqlar, 101 milyonu isə 1 yaşdan kiçik körpələrdir. Yəni ən müdafiəsiz qruplar ən böyük faydanı əldə etdi. Bu da peyvəndlərin birbaşa gələcəyə sərmayə olduğunu aydın göstərir.

Tədqiqatçılar qarşısı alınan hər ölüm üçün orta hesabla 66 il tam sağlam həyat qazanıldığını hesabladılar. Bu da ümumilikdə 10,2 milyard il kimi ağlasığmaz “sağlam həyat vaxtı” qazancına bərabərdir. Başqa sözlə, peyvəndlər yalnız ölüm göstəricilərini azaltmadı, milyonlarla insanın həyatına keyfiyyətli və məhsuldar illər əlavə etdi.

Bu qazanc xüsusilə körpə ölümlərinin kəskin azalmasında özünü göstərir. Qlobal miqyasda körpə ölümlərində azalmanın təxminən %40-ı peyvəndlərlə təmin olunub, Afrika qitəsində isə göstərici %52-yə qədər yüksəlir. Bu, sadə səhiyyə müdaxiləsinin bir qitənin demoqrafik gələcəyini necə dəyişə bildiyini göstərir.

EPI-nin uğuru bizə bunu öyrədir: peyvəndə çıxış yalnız insanların deyil, cəmiyyətlərin taleyini dəyişən bərabərlik məsələsidir. Körpənin sağ qalma şansı doğulduğu ölkənin coğrafi və ya iqtisadi sərhədlərindən asılı olmamalıdır. Ümumi immunizasiya bu qeyri-bərabərliyi azaltmaq üçün əlimizdəki ən güclü vasitədir.

İctimai etimad: Elm və peyvəndlərə münasibət

Tibb elmi ən effektiv həllər hazırlasa da, cəmiyyətin etimadı olmadan uğur qazana bilməz. Məhz bu məqamda Wellcome Trust-ın 2019-cu ildə dərc etdiyi genişmiqyaslı Wellcome Global Monitor hesabatı elmin və peyvəndlərin cəmiyyətin gözündə yerini ölçən ilk qlobal tədqiqat oldu. 140 ölkədə 140.000-dən çox insanla aparılan müsahibələr, elmə etimadın xəritəsini hazırladı.

Nəticələr təəccüblü idi. Dünyada insanların %79-u peyvəndlərin təhlükəsiz olduğunu düşünürdü. Lakin göstərici hər yerdə eyni deyildi. Cənubi Asiyada %95, Şərqi Afrikada %92 kimi yüksək göstəricilər olduğu halda, Qərbi Avropada %59, Şərqi Avropada %50 səviyyəsinə qədər enirdi. Bu mənzərə vacib məqamı göstərir: Xəstəliyi unudan cəmiyyətlərdə peyvəndə etimad azalır.

Məsələn, Afrikada bir çox ana uşağını qızılca peyvəndinə çatdırmaq üçün qızmar istidə kilometrlərlə yeriməyə hazırdır. Çünki ətraflarında qızılcadan ölən uşaqların hekayələri hələ canlıdır. Avropanın bəzi bölgələrində isə qızılca demək olar ki, görünmədiyi üçün cəmiyyət peyvəndlərin niyə lazım olduğunu unudub. Bu, alimlərin “xəstəliyin unudulması” adlandırdığı hadisənin ən aydın nümunəsidir.

Etimad yalnız peyvəndlərin deyil, səhiyyə mütəxəssislərinin də rolunu göstərir. Dünyada insanların %84-ü həkim və tibb bacılarının məsləhətlərinə güvənir. Eyni məsləhəti hökumət verdikdə etimad %76-ya enir. Yəni ağ xalat, bir çox cəmiyyətdə ən etibarlı nüfuz mənbəyi olaraq qalır.

Bundan əlavə, hesabat elmə marağın da güclü olduğunu göstərir: İnsanların təxminən %62-si elm haqqında daha çox öyrənmək istəyir. Aşağıgəlirli ölkələrdə bu göstərici %72-yə qədər yüksəlir. Yəni məlumata çıxış çətinləşdikcə maraq və öyrənmək istəyi artır.

Nəticədə peyvəndlərin gələcəyi yalnız laboratoriyalarda deyil, cəmiyyətlərin qəlbində formalaşır. Elmə etimad yüksək olan bölgələrdə peyvəndin qəbulu da yüksəkdir. Lakin etimad azaldıqda yanlış məlumatlara yol açılır. Buna görə peyvənd barədə ünsiyyət yalnız məlumat paylaşmaq deyil, ictimai etimadı möhkəmləndirən “etimad arxitekturası” qurmaq deməkdir.

🧪 Qeyri-adi hal: 217 doza COVID-19 peyvəndi

2024-cü ildə The Lancet Infectious Diseases jurnalında dərc edilmiş qeyri-adi hal hesabatı dünyada böyük maraq doğurdu. Almaniyanın Maqdeburq şəhərində yaşayan 62 yaşlı kişi 29 ay ərzində düz 217 doza COVID-19 peyvəndi almışdı. Bu müddətdə heç bir ciddi yan təsir yaşamamış, rutin müayinələrdə də qeyri-adi nəticə aşkarlanmamışdı.

Niyə bu qədər peyvənd? Tədqiqatçılara görə xəstənin immun sistemi autoimmun xəstəlik səbəbindən zəif idi. İlk dozalar səhiyyə işçilərinin nəzarəti altında vurulmuşdu, lakin sonra şəxs öz təşəbbüsü ilə davam etmişdi. Qeydlərdə 130-dan çoxu rəsmi təsdiqlənən bu tətbiq elmi ictimaiyyət üçün “hiperpeyvəndləmə” adlanan bənzərsiz nümunəyə çevrildi.

Alimlər bu şəxsin qan nümunələrini araşdıraraq immun cavabı qiymətləndirdilər. Nəticələr maraqlı idi: Anticisim səviyyələri yalnız bir neçə doza peyvənd almış insanlardan xeyli yüksək idi. Bundan əlavə, Omicron variantına qarşı neytrallaşdırma qabiliyyəti nəzarət qrupundan 5–11 dəfə güclü oldu. CD8+ T hüceyrə cavabı da gözləniləndən yüksək idi. Yəni immunoloji baxımdan orqanizm bu həddən artıq dozalamaya mənfi deyil, əksinə güclü cavab vermiş görünürdü.

Bəs bu nə deməkdir? Əvvəlcə vurğulamaq lazımdır: Bu, yalnız tək bir haldır. Nəticələr peyvəndlərin ümumi təhlükəsizliyini dəstəkləsə də, heç bir şəkildə “hər kəs 200 doza peyvənd ala bilər” nəticəsinə gətirmir. Klinik tədqiqatlar və randomizə edilmiş nəzarətli sınaqlar hələ də elmi sübut piramidasının zirvəsindədir. Ayrı-ayrı nümunələr yalnız fikir verə bilər.

Bu hekayənin digər tərəfi ictimaiyyətə mesajdır. Peyvənd əleyhinə çıxışlar çox vaxt nadir yan təsirlərə fokuslanaraq ümumi mənzərəni unutdurur. Halbuki bu kişinin hekayəsi təkrarlanan yüksək dozalı peyvəndləmədə belə ciddi təhlükəsizlik siqnalı müşahidə olunmadığını göstərməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bu, peyvəndlərə dözümlülüyün nə qədər yüksək olduğunu bir daha xatırladır.

Digər tərəfdən, etik və tibbi baxımdan belə tətbiq qəti tövsiyə edilmir. Çünki peyvənd proqramlarının məqsədi fərdi təcrübələr deyil, ictimai sağlamlığı təhlükəsiz və tarazlı qorumaqdır. Buna görə bu hal “peyvəndlərin təhlükəsizliyi” barədə nəzərəçarpan anekdot təqdim etsə də, əsas dərs budur: Elm qeyri-adi nümunələrdən deyil, güclü və sistematik tədqiqatlardan qidalanır.

⚖️ Nəticələr və gələcəyə baxış

Peyvənd müzakirələri arasında istiqaməti itirməmək üçün mövcud məlumatlara baxmaq kifayətdir. Tarix bizə aydın dərs verdi: Peyvəndlər təhlükəsizdir və həyat qurtarır. Çiçək xəstəliyinin tam yox edilməsi, poliomielitin dünyada demək olar ki, aradan qalxması və qızılcadan ölümlərin kəskin azalması bunun ən güclü sübutlarıdır.

COVID-19 pandemiyası, bu həqiqəti yenidən xatırlatdı. Təkcə ilk ildə təxminən 20 milyon ölümün qarşısı alındı. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının müəyyən etdiyi kimi, 2021-ci ilin sonuna qədər bütün ölkələr əhalisinin ən azı %40-nı peyvəndləyə bilsəydi, əlavə olaraq 600.000 həyat da qurtarıla bilərdi. Bu rəqəmlər peyvənd qeyri-bərabərliyinin nə qədər ciddi problem olduğunu göstərir.

Digər tərəfdən, cəmiyyətlərin xəstəlik yaddaşı zəifləyir. Qızılca və ya göyöskürək görməyən nəsillər bu xəstəliklərin nə qədər ölümcül olduğunu unutduqca peyvənd ehtiyacı da şübhə altına alınır. Halbuki Afrikada bir ananın uşağını peyvəndə çatdırmaq üçün saatlarla yeridiyini xatırlamaq bu unutqanlığın nə qədər aldadıcı olduğunu göstərir.

Bundan əlavə, yeni nəsil texnologiyalarımız da var. mRNT peyvəndləri, tarixdə ilk dəfə epidemiyaya bu qədər sürətli cavab verməyimizə imkan yaratdı. Bu texnologiya gələcək yeni patogenlərə qarşı ən güclü vasitəmizdir. Onu kiçiltmək və ya tərk etmək əvəzinə inkişaf etdirmək və geniş yaymaq lazımdır.

Nəticədə qarşıdakı illərdə peyvənd siyasəti yalnız bioloji deyil, sosial, iqtisadi və mədəni tərəfləri ilə də nəzərdən keçirilməlidir. Çünki peyvənd yalnız inyeksiya deyil; bərabərlik, etimad və elmi sağlam düşüncə məsələsidir.

🌟 Son söz

Bu gün həm fərdi səviyyədə (klinik tədqiqatlar, hal hesabatları), həm də ictimai səviyyədə (50 illik qlobal təhlillər, etimad sorğuları) güclü sübutlarımız var. Peyvəndlər milyonlarla həyatı qurtarır, milyardlarla sağlam il qazandırır və cəmiyyətlərin gələcəyini formalaşdırır.

Onkoloji xəstələr kimi həssas qruplarda bu həqiqət daha aydındır: Peyvənd yalnız qorunma üsulu deyil, müalicə imkanı axtaran xəstə üçün həyatın davamını təmin edən görünməz qalxandır.

Gələcək epidemiyalara hazır olmaq, yeni patogenlərə sürətli cavab vermək və ictimai etimadı qorumaq üçün risk–fayda barədə sağlam düşüncəmizi itirməməliyik. Elmə qulaq verən cəmiyyətlər yalnız xəstəlikdən deyil, qorxudan da qorunur. Peyvəndlər bu etimadın və elmin ən konkret rəmzidir.

📚 İstinadlar

• Rubin EJ. Risk and Benefit: Common Sense and the Value of Vaccines. The New England Journal of Medicine. 24 sentyabr 2025. NEJM
• Shattock AJ, Johnson HC, Sim SY, Carter A, Lambach P, Hutubessy RC, et al. Contribution of vaccination to improved survival and health: modelling 50 years of the Expanded Programme on Immunization. The Lancet. 2 may 2024. The Lancet
• Wellcome Trust. Wellcome Global Monitor 2018. Hesabatın nəşri: 2019. Hesabat səhifəsi
• Schober K, Kocher K, et al. (Almaniya, Maqdeburq halı). Immunological and clinical observations in an individual receiving 217 SARS-CoV-2 vaccine doses. The Lancet Infectious Diseases. 2024. Lancet Infect Dis