Probiotiklərin kəşfi və sağlamlıqdakı yeri – Yalan, yoxsa həqiqət?

İnsan bədəni daxilində özü ilə birlikdə yaşayan trilyonlarla mikroorqanizmə ev sahibliyi edir. Bu mikroorqanizmlərin yarısını bakteriya, göbələk, protozoa və virusları əhatə edən mikrobiota təşkil edir. Mikrobiotadakı mikroorqanizmlərin genləri ilə birlikdə nəzərdən keçirilməsinə isə mikrobiom deyilir.

Mikrobiota ilə bağlı tədqiqatlar İnsan Mikrobiom Layihəsinin başlanmasından sonra sürətlə artmışdır və sağlamlığımıza təsirləri nəzərə alınmayacaq qədər kiçik deyil, çox böyükdür.

Mikrobiota insanların barmaq izləri kimi şəxsə məxsusdur

Ana bətnində yaranmağa başlayır və müxtəlifliyi ömür boyu dəyişir. Doğuş üsulu, qidalanma, yaş, cins, antibiotik istifadəsi, genetik meyillilik, coğrafi mövqe və xəstəlik kimi çoxsaylı amillərdən təsirlənir. Bağırsaq mikrobiotasından buraxılan metabolitlər (məsələn, qısa zəncirli yağ turşuları) başda immun sistemi olmaqla insan bədənindəki sistemlərə təsir edən endokrin orqan kimi davranır.

Disbioz: Bağırsaq mikrobiotasındakı bakteriyaların tarazlığının pozulması

Piylənmə, diabet, xərçəng və Alzhemier kimi xəstəliklərdə mikrobiota xəstəliyə görə fərqlənir. Lakin yalnız müəyyən bakteriya növünü günahlandırmaq uyğun deyil, çünki mikroorqanizmlər icma şəklində, mürəkkəb və qarşılıqlı əlaqədə yaşayır.

Mikrobiotanı dəyişdirmək üçün axtarışlar

Mikrobiotanın insan bədənindəki sistemlərlə qarşılıqlı təsirinə görə onun dəyişdirilməsi yolları hazırlanmağa çalışılır. Bunlara nümunə olaraq probiotik və prebiotik istifadəsi, Fekal Mikrob Transplantasiyası (FMT), dərman və gələcəkdə mümkün peyvəndlərin istifadəsi göstərilə bilər. Bu məqalədə probiotiklərin yaranmasından və necə kommersiyalaşdırıldığından danışacağıq.

Probiotiklərin tarixi

19-cu əsrin sonlarına doğru Louis Pasteur süd turşusu bakteriyalarının fermentasiya xüsusiyyətlərini kəşf etmiş və qidaların xarab olmasının qarşısını aldıqları üçün onları faydalı bakteriyalar kimi müəyyən etmişdir. Bütün bakteriyaların zərərli olmadığının kəşfi elm dünyasında dönüş nöqtəsi yaratmışdır. 1908-ci ildə faqositoz üzrə işlərinə görə Nobel Mükafatı alan Élie Metchnikoff makula degenerasiyası (sarı nöqtə xəstəliyi) ilə bağırsaq mikrobiotası arasında əlaqə olduğuna dair fərziyyə irəli sürmüşdür. O, bağırsaqdakı bakteriyaların taleyimizi müəyyən edə biləcəyini düşünürdü. Fərziyyəsi belə idi: fermentasiya zamanı bakteriyaların istehsal etdiyi laktat zərərli bakteriyaların böyüməsini əngəlləyə bilirsə, eyni proses bağırsaqda da baş verə bilər. Nəticədə süd turşusu bakteriyaları bağırsaqda toksin istehsalının qarşısını ala bilər. Bu gün qatıq istehsalı üçün Lactobacillus bulgaricus və Streptococcus thermophilus bakteriyaları istifadə olunur.

Metchnikoff bu bakteriyaların da olduğu bolqar fermentləşdirilmiş süd nümunəsindən təmiz kulturları təcrid etmək üçün işləmişdir. Beləliklə probiotik bakteriyaları və onların əhəmiyyətini kəşf etmişdir.

Yunan mənşəli iş adamı Isaac Carasso 1-ci Dünya Müharibəsinin ispan uşaqlarında qidalanma çatışmazlığı və xəstəliklər baxımından yaratdığı təsiri görərək çox təsirlənmişdir. Bunun əsasında tam 102 il əvvəl Metchnikoffun süd mayaları üzərindəki işlərindən ilham alaraq indiki Danone qatıqlarını istehsal etmək üçün sınaq və yanılma yolu ilə Pasteur İnstitutunda təcrid edilmiş fermentasiya edə bilən bakteriyaları təzə südlə qarışdırmışdır. Beləliklə kommersiya hazır qatığı yaranmışdır.

İlk qatığına oğlu Danielin adı ilə “Balaca Daniel” ləqəbini vermişdir. Bu hazır qatıq əvvəlcə şəhərdəki apteklərdə çini qablarda sağlamlığı yaxşılaşdırıcı təsiri ilə satılmağa başlanmışdır (aşağıdakı fotoya baxın). Bundan 5 il sonra Barselona Həkimlər Kolleci tərəfindən ziyarət edilərək məhsul tərif qazanmış və apteklərdən sonra daha çox istehlakçıya çatmaq üçün əsas marketinq kanalları genişləndirilmişdir. On il sonra Daniel ailə şirkətinə qoşulmuş və şirkət indiki Danone adını almışdır. Danone Fransada uğurla genişlənərkən 2-ci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə ABŞ-a köçmüşdür.

Bu illərdə qatıq sağlam qida kimi istehlak edilməyə davam etmişdir. Fermentasiya prosesinə görə B2, B6 və B12 vitaminləri, kalsium, kalium, sink və maqnezium tərkibi digər süd məhsullarından yüksəkdir. Qatıqdakı laktozanın L. bulgaricus və S. thermophilus-da olan fermentlərlə parçalanması laktoza səviyyəsini azaldır və laktozaya dözümsüz fərdlər üçün süd məhsullarının istehlakını asanlaşdırır. 20-ci əsrdə Pasteurun mirasına əsaslanaraq alimlər Escherichia coli, Lactobacillus acidophilus LB və Lactobacillus casei Shirota kimi sağlamlığı yaxşılaşdıran başqa ştammları təcrid etmişlər.

Probiotikə tərif verilir

1974-cü ildə Richard B. Parker probiotiklərin “bağırsağın mikrob tarazlığına töhfə verən orqanizmlər və maddələr” kimi müəyyən edilməsini təklif etmişdir. 2001-ci ildə isə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (DSÖ) tərəfindən “yetərli miqdarda tətbiq edildikdə insanın sağlamlığına fayda verən canlı mikroorqanizmlər” tərifi nəşr edilmişdir. Lactobacillus, Bifidobacterium, Streptococcus, Bacillus bakteriyaları və Saccharomyces, Aspergillus, Candida mayaları probiotik kimi tanınır.

Danone 1987-ci ildə Bifidobacterium lactis (BFMP) tərkibli Activia® və 1994-cü ildə L. casei (LFMP) tərkibli Actimel® ilə iki probiotikli fermentləşdirilmiş süd məhsulunun istehsalına başlamışdır.

Probiotiklərin potensial sağlamlıq faydaları araşdırılır

1990-cı illərdə probiotiklərin faydalarını sübut etmək üçün tədqiqat proqramı başlanmış və 40-dan çox elmi nəşr ortaya çıxmışdır. Probiotik məhsulların faydaları həzm narahatlığının tezliyini və ya müddətini, bağırsaq keçidini, ümumi infeksiya və xəstəlikləri, tənəffüs və mədə-bağırsaq infeksiyasını azaltmağa və antibiotik istifadəsi nəticəsində ishalın qarşısının alınmasına qədər uzanır.

BFMP istifadəsi ilə bağlı nəticələr mədə-bağırsaq narahatlıqlarının yaxşılaşması ilə əlaqələndirilmiş və iltihabi bağırsaq xəstəliyi olan şəxslərdə simptomların azalması bildirilmişdir.

Müasir mikrobiologiyanın yaranması ilə yeni dövrə keçilmişdir. Bugünkü metagenomik işlər mikrobiomdakı bakteriyaların təsir mexanizmlərini araşdırmağa imkan vermişdir. Avropa və ABŞ-da laboratoriya konsorsiumları, MetaHIT və İnsan Mikrobiom Layihəsi tədqiqatlara yol açmışdır. Danone Nutricia Research MetaHIT tədqiqatında iştirak etmişdir. Bağırsaq sağlamlığını hədəfləyən Bifidobacterium lactis tərkibli probiotik məhsulu üzrə Harvard T.H. Chan İctimai Səhiyyə Məktəbi, UCLA və Washington Universiteti kimi universitetlərlə birgə iş aparılmışdır.

Tədqiqatlar nəticəsində BFMP-nin bağırsaq mikrobiomunun aktivliyinə və bağırsaq-beyin oxunun komponentlərinə təsir edərək sağlamlığa fayda verdiyi fərziyyəsi dəstəklənir. Bağırsaq mikrobiomunda BFMP-nin faydalı qısa zəncirli yağ turşularının (KZYA) istehsalına gətirən yolları stimullaşdırdığını və bağırsaq qazı istehsalını azaltdığını göstərən sübutlar tapılmışdır. Bağırsaq-beyin oxu barədə fərqli tədqiqatların nəticələrində bu məhsulun visseral həssaslığı azaltdığı və beyin aktivliyini tənzimlədiyi fikri ortaya çıxmışdır.

Tədqiqata qoşulan bütün fərdlərin BFMP-yə eyni cavab vermədiyi, yəni eyni probiotiklərdən fərqli təsirlənə bildiyi görülmüşdür. Son vaxtlar BFMP-nin bağırsaq qazı istehsalını azaltmasının yalnız yüksək miqdarda hidrogen ifraz edən fərdlərdə olduğu müşahidə edilmişdir.

İki mikrobiota növünə dair sübut tapılmışdır: imkan verən və davamlı mikrobiota. İmkan verən mikrobiom davamlı mikrobiomla müqayisədə BFMP-dən təsirlənməyə daha həssasdır. Bu nəticələrlə “dəqiq probiotiklər” dövrünə yol açılmışdır.

Dəqiq probiotiklər bağırsaq mikrobiomunun təmin etmədiyi bağırsaq fəaliyyətlərini yerinə yetirəcək. Fərdin pəhrizinə, fenotipinə, həyat tərzinə, yaşına, cinsinə, genetikasına və mikrobiomuna uyğunlaşdırılacaq. İlk dəqiq probiotiklər qatıq fermentasiyası üçün istifadə olunan bakteriyalar — L. bulgaricus və S. thermophilus-dur.

Probiotiklər ənənəvi süd turşusu bakteriyalarından ola bildiyi kimi Bifidobacterum və Akkermansia Municiphi-dən də ola bilər. Akkermensia bağırsaqdan təcrid edilmiş və metabolik sağlamlıq sahəsində ümid verən bakteriyadır. Tədqiqatlar onun piylənməli və artıq çəkili fərdlərdə müxtəlif metabolik parametrləri yaxşılaşdırdığını göstərir.

2013-cü ildə Danone Nutricia Research və UCLA-dan əməkdaşlar ilk bağırsaq-beyin oxu probiotik klinik tədqiqatını nəşr edərək sağlam qadınların dörd həftəlik BFMP qəbulunun hiss və duyğu mərkəzinin fəaliyyətini idarə edən beyin sahələrinin aktivliyinə təsir etdiyini göstərmişlər. Bu, probiotiklərin bağırsaqlardan kənarda beyin, ürək-damar, metabolik, sümük, əzələ və immun sistemlərini də əhatə edən potensial faydalarını düşündürür.

Bağırsaq mikrobiomunu qidalandırmağın ən yaxşı yollarını anlamaq üçün Kaliforniya Universiteti ilə tərəfdaşlıq qurulmuşdur. İnsan Pəhrizləri və Mikrobiom Təşəbbüsünü (THDMI) başladaraq dünyanın fərqli yerlərində insanların istehlak etdiyi və bağırsaqlara faydalı ola biləcək ən yaxşı pəhriz və qidaları kəşf etməyi hədəfləyirlər. Gələcək tədqiqatlar probiotiklərin faydalarının mexanistik anlaşılmasına fokuslanır. Belə anlayış yalnız bağırsaq sağlamlığına deyil, nevroloji sistemdən immun sisteminə, pediatriyadan geriatriyaya qədər sağlamlığın bir çox cəhətinə təsir edəcək. Bununla belə, bağırsaq mikrobiotası mürəkkəb sistemdir və bu sahədə bazardakı məhsulların çoxu elmi sübut baxımından zəif dəstəklənsə də, böyük bazar həcminə çatmışdır.