Qadınlarda vaginal qaşınma HPV əlaməti ola bilərmi?

Qadınlarda vaginal qaşınma infeksiyadan allergiyayadək müxtəlif səbəbləri olan geniş yayılmış problemdir. Fiziki narahatlıqla yanaşı, ciddi xəstəlik əlaməti ola biləcəyi qorxusu psixoloji narahatlıq da yarada bilər. Xüsusən insan papilloma virusu (HPV) kimi cinsi yolla ötürülən infeksiyalar barədə qayğılar vaginal qaşınması olan qadınları tez-tez düşündürür. “Qadınlarda vaginal qaşınma HPV əlaməti ola bilərmi?” sualı da bu narahatlıqların başında gəlir.

Qısaca, HPV nədir? HPV (insan papilloma virusu) cinsi yolla ötürülən ən geniş yayılmış infeksiya törədicilərindən olan virusdur. 200-dən çox alt tipi var və təxminən 40-ı genital nahiyəni yoluxdurur. Tiplərin bir hissəsi aşağı risklidir və genital ziyillər yarada bilər; bəzi yüksək riskli tipləri isə uşaqlıq boynu (serviks), vulva-vagina, penis və anus xərçəngi kimi ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. HPV o qədər geniş yayılıb ki, əhalinin təxminən %80-90-ı həyatı boyu ən azı bir dəfə HPV-yə yoluxur. Yaxşı xəbər budur ki, bu infeksiyaların böyük hissəsi immun sistemi sayəsində heç bir əlamət vermədən 1-2 il ərzində təmizlənir. Lakin bəzi şəxslərdə HPV infeksiyası əlamətsiz, illərlə səssiz qala və ya genital ziyillər kimi əlamətlərlə özünü göstərə bilər. Buna görə HPV-ni yalnız əlamətlərlə müəyyən etmək həmişə mümkün deyil; müntəzəm müayinələr (Pap yaxması və HPV testləri) erkən diaqnoz üçün vacibdir.

Vaginal qaşınmanın geniş yayılmış səbəbləri

Vaginal qaşınma ayrıca yarana bildiyi kimi, çox vaxt başqa bir vəziyyətin əlaməti olur. Bu narahatedici əlamətin müxtəlif səbəbləri var. Vaginal qaşınmanın ən çox rast gəlinən səbəbləri bunlardır:

• Göbələk infeksiyaları (kandidoz): Candida göbələyinin vaginada həddindən artıq çoxalması ilə yaranır. Güclü qaşınma, vagina və vulvada qızartı, yanma və ağ, kəsmiyə bənzər qoxusuz axıntı səciyyəvidir. Xüsusən antibiotik istifadəsi, hamiləlik və ya diabet göbələk infeksiyasını tətikləyə bilər.

• Bakterial vaginoz: Vaginanın təbii bakteriya tarazlığının pozulması ilə yaranır. Adətən yüngül qaşınma ilə yanaşı balıq qoxusuna bənzər pis qoxulu, boz-ağ rəngli duru axıntı olur.

• Parazitar və protozoal infeksiyalar: Trichomonas vaginalis kimi parazitlərin yaratdığı vaginitlərdə sarı-yaşıl rəngli, köpüklü, pis qoxulu axıntı, yanma və qaşınma görülə bilər. Genital nahiyədə qoturluq (scabies) və ya bizquyruq invaziyaları da qaşınma yarada bilər.

• Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar: Xlamidiya, süzənək (qonoreya), herpes (HSV) və HPV kimi cinsi yolla ötürülən xəstəliklər də vagina və vulva toxumalarını təsirləndirərək qaşınmaya səbəb ola bilər. Məsələn, genital herpes əvvəlcə həmin nahiyədə iynəbatma hissi və qaşınma ilə başlayır, sonra ağrılı, içi maye dolu qovuqcuqlar (yaralar) yaranır. HPV infeksiyasında isə yaranan genital ziyillər dəridə qıcıqlanma və qaşınma yarada bilər (aşağıda ətraflı baxacağıq).

• Dermatoloji xəstəliklər və allergiyalar: Vagina və xüsusən xarici genital dəri (vulva) ekzema, lichen planus və lichen sclerosus kimi dəri xəstəliklərindən təsirlənə bilər. Bunlar xroniki qaşınma və dəri dəyişiklikləri yaradır. Həmçinin bez, tampon, ətirli sabun, vaginal duş, lubrikant, lateks prezervativ kimi məhsullara qarşı kontakt dermatitin (allergik qıcıqlanmanın) yaranması qaşınmanın geniş yayılmış səbəbidir.

• Hormonal dəyişikliklər: Xüsusən menopauza dövründə estrogen səviyyəsinin azalması ilə vaginal quruluq yarana bilər. Quruluq vaginal toxumanın nazilməsinə (vaginal atrofiya) və pH tarazlığının pozulmasına səbəb olaraq qaşınma və yanma yarada bilər. Hamiləlik və ya aybaşıdan əvvəlki hormonal dəyişikliklər də bəzi qadınlarda müvəqqəti vaginal qaşınma yarada bilər.

• Digər səbəblər (nadir): Uzun sürən, müalicəyə rezistent vulvar-vaginal qaşınmada vulvar intraepitelial neoplaziya (VIN) və ya vulva xərçəngi kimi nadir hallar da diferensial diaqnozda nəzərə alınmalıdır. Xoşbəxtlikdən, bunlar qaşınma səbəblərinin çox kiçik hissəsidir. Lakin xüsusən risk amili olan və ya menopauzadan sonrakı qadınlarda xroniki qaşınma ciddi qəbul edilməlidir.

Bu səbəblərdən göründüyü kimi, vaginal qaşınma tək səbəblə izah edilə bilməyəcək qədər müxtəlif amillərdən yarana bilər. Aşağıdakı cədvəldə geniş yayılmış səbəblər və onların səciyyəvi əlamətləri ümumiləşdirilib:

Yuxarıdakı cədvəl qaşınmanın müxtəlif hallarda hansı digər ipucu əlamətlərlə müşayiət oluna biləcəyini göstərir. Məsələn, güclü qaşınma ilə kəsilmiş süd kimi ağ axıntı göbələk infeksiyasını daha ehtimallı edir; qaşınma ilə yanaşı gül kələminə bənzər çıxıntılar isə HPV mənşəli genital ziyilləri düşündürə bilər. Lakin əlamətlər həmişə belə səciyyəvi olmaya bilər və bəzi hallarda bir neçə infeksiya birlikdə ola bilər. Dəqiq diaqnoz üçün həkimə müraciət vacibdir, çünki müalicə səbəbə görə planlaşdırılmalıdır.

Qadınlarda HPV infeksiyasının əlamətləri

HPV infeksiyası qadınlarda çox fərqli klinik mənzərələr yarada bilər. Çox vaxt heç bir əlamət vermir və şəxs yoluxduğunu yalnız skrininq testlərində öyrənir. Əlamətli hallarda isə HPV tipinə və infeksiyanın yerinə görə simptomlar yaranır. Qadınlarda HPV infeksiyasının əsas əlamətlərini iki qrupda nəzərdən keçirə bilərik:

• 1. Xarici genital əlamətlər (genital ziyillər): HPV-nin aşağı riskli tipləri (məsələn, 6 və 11-ci tiplər) genital nahiyədə ziyil (kondiloma) yaranmasına səbəb olur. Genital ziyillər vulvada, vagina girişində, aralıqda və anus ətrafında görülən, dəri rəngli və ya qəhvəyimsi kiçik çıxıntılardır. Bəzən o qədər kiçik olur ki, görünməsi çətinləşir; bəzən böyüyərək gül kələminə bənzər qruplar yaradır. Genital ziyillər adətən ağrısızdır, lakin yerləşdiyi nahiyədə qaşınma, yüngül yanma və ya narahatlıq yarada bilər. Çoxsaylı və ya iri ziyillər cinsi əlaqədə sürtünmə ilə qanaya bilər. Ziyillər HPV infeksiyasının ən çox görülən əlamətlərindəndir. HPV daşıyan hər qadında ziyil olması şərt deyil, lakin varsa , şəxsin HPV-yə yoluxmasının mühüm göstəricisidir.

• 2. Uşaqlıq boynu və digər daxili genital əlamətlər: HPV-nin yüksək riskli tipləri adətən uşaqlıq boynunu yoluxduraraq hüceyrə dəyişikliklərinə (servikal displaziya) və illər ərzində xərçəngə çevrilə bilən zədələnmələrə səbəb ola bilər. Təəssüf ki, bu proses erkən mərhələdə əlamət vermir. Yəni qadın uşaqlıq boynunda HPV ilə bağlı dəyişiklikləri hiss edə bilmir. Buna görə rutin Pap yaxması ilə yoxlama həyati əhəmiyyət daşıyır. Uşaqlıq boynunun irəliləmiş zədələnmələrində və ya xərçəngində isə bəzən bu əlamətlər yarana bilər: cinsi əlaqədən sonra təmas qanaxması (ləkələnmə şəklində), aybaşıdan kənar qeyri-müntəzəm qanaxmalar, pis qoxulu anormal vaginal axıntı və qasıq ağrısı. Bu əlamətlər spesifik deyil və bir çox ginekoloji problemdə görülə bilər; belə hallarda mütləq ginekoloji müayinə aparılmalıdır.

Xülasə olaraq, HPV infeksiyasının qadınlarda ən aydın əlaməti xarici genital nahiyədə yaranan ziyillərdir. Bundan başqa, HPV illərlə əlamətsiz qala və ya yalnız gec mərhələdə bilinən daxili dəyişikliklər yarada bilər. Vaginal qaşınma təkbaşına spesifik HPV əlaməti olmasa da, HPV-nin yaratdığı ziyillər olduqda görülə bilən əlamətdir. Buna daha ətraflı baxaq:

HPV ilə vaginal qaşınma arasındakı əlaqə

Vaginada və ya xarici genital nahiyədə inadlı qaşınma bəzi hallarda HPV infeksiyasının xəbərçisi ola bilər. Xüsusən genital ziyillərin yaranmağa başlaması ilə yanaşı, ziyillər hələ çox kiçik və ya görünməz olsa belə, dəridə yaratdıqları qıcıqlanma nəticəsində qaşınma ilk əlamət ola bilər. Mütəxəssislər xarici genital nahiyədə qaşınmanın bəzən HPV virusunun və onun yaratdığı ziyillərin ən erkən və yeganə əlaməti ola biləcəyini bildirirlər. Yəni qadın hər hansı axıntı və ya zədələnmə görməsə belə, izahsız inadlı vulvar qaşınma zamanı gizli HPV infeksiyası ehtimalı var.

Lakin vacib məqam budur ki, hər vaginal qaşınma HPV demək deyil. Yuxarıda deyildiyi kimi, başda göbələk infeksiyası olmaqla müxtəlif hallar qadınlarda genital qaşınma yarada bilər. Məsələn, vaginal qaşınması olan bir çox qadın əvvəlki təcrübəsinə əsaslanaraq bunu adi göbələk infeksiyası sanıb özünü müalicə etməyə çalışa bilər. Əksinə, qaşınması olan bəzi qadınlar dərhal ən pis ssenarini düşünüb HPV qorxusuna qapıla bilər. Əslində isə təkcə qaşınmanın HPV-dən, yoxsa başqa səbəbdən yarandığını anlamaq çətindir. Qaşınma HPV-dən başqa genital herpes, trixomonas infeksiyası, ekzema və ya hətta dəri qıcıqlanmasından yarana bilər.

Bu qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmağın ən doğru yolu vaginal qaşınması davam edən qadının mama-ginekoloq tərəfindən müayinə edilməsidir. Həkim ginekoloji müayinədə vagina və vulvada ziyilə bənzər zədələnmə olub-olmadığını yoxlayacaq; lazım gələrsə, vaginal axıntı nümunəsi götürüb göbələk və ya bakterial infeksiya testləri aparacaq. Görünən ziyil yoxdur, lakin HPV şübhəsi varsa, Pap yaxması testi və HPV üçün DNA testi tövsiyə oluna bilər. Nəticə olaraq, **bəli, vaginal qaşınma HPV infeksiyasının əlaməti ola bilər, lakin təkbaşına dəqiq diaqnoz qoydurmur. Qaşınma, xüsusən müalicəyə baxmayaraq davam edirsə və ya anormal axıntı, qoxu, yanma, yara kimi başqa əlamətlər varsa, diqqətdən kənarda qalmamalı və həkimə müraciət edilməlidir.

Vaginal qaşınma və HPV şübhəsi zamanı nə etməli?

Vaginal nahiyədə keçməyən qaşınma varsa və HPV kimi ciddi infeksiya ilə əlaqəli ola biləcəyindən narahatsınızsa, ən doğru addım tibbi qiymətləndirmə olacaq. Həkimə müraciətdə bu proseslər izlənə bilər:

• Ətraflı anamnez və fiziki müayinə: Həkim əvvəlcə şikayətin nə qədər davam etdiyini, axıntı və ya ağrı kimi digər problemlərin olub-olmadığını soruşacaq. Sonra ginekoloji müayinə ilə vagina və xarici genital nahiyə yoxlanılacaq. Müayinədə mümkün genital ziyillər, göbələk infeksiyası axıntısı və ya dəridə qıcıqlanma/allergiya əlamətləri aşkarlanmağa çalışılır.

• Laborator testlər: Müayinə nəticələrinə görə müxtəlif testlər istənilə bilər. Vaginal axıntının kulturası və ya mikroskopik müayinəsi ilə göbələk, bakterial vaginoz və ya trixomonas kimi infeksiyalar axtarıla bilər. Pap yaxması ilə uşaqlıq boynundakı hüceyrə dəyişiklikləri qiymətləndirilə bilər; yaxma zamanı götürülən nümunə HPV DNA testi üçün də istifadə edilə bilər. HPV DNA testi uşaqlıq boynundan götürülmüş yaxmada virusun genetik materialını yüksək həssaslıqla aşkar edir və yoluxmanın hansı HPV tipi ilə olduğunu göstərə bilər.

• Dəqiq diaqnoz və müalicə: Nəticələrə əsasən müalicə planı hazırlanır. Göbələk infeksiyası aşkarlanıbsa, göbələk əleyhinə vaginal şam və ya kremlərlə müalicə edilir və qaşınma bir neçə günə azalır. Bakterial infeksiya aşkarlanarsa, uyğun antibiotik müalicəsi tətbiq edilir. HPV infeksiyası aşkarlanarsa, yanaşma zədələnmə olub-olmamasından asılıdır. Görünən genital ziyillər varsa, adətən dondurma (krioterapiya), yandırma (kauterizasiya) və ya lazerlə yerli müalicə olunaraq təmizlənir. Kiçik və az sayda ziyillər üçün həkimin reseptlə verəcəyi podofilin, imiquimod kimi ziyil əleyhinə kremlər də istifadə edilə bilər. Ziyillər müalicə ilə aradan qaldırıldıqdan sonra əksər xəstələrdə qaşınma da azalır. HPV-müsbət olub ziyil olmayan hallarda uşaqlıq boynu dəyişikliklərinin dərəcəsinə görə yaxından izləmə (müntəzəm yaxma yoxlamaları) və ya lazım bilinərsə kolposkopiya/biopsiya kimi əlavə prosedurlar aparıla bilər.

• Dəstəkləyici tədbirlər: Səbəbə yönəlmiş müalicə davam edərkən qaşınma narahatlığını azaltmaq üçün dəstəkləyici tədbirlər görülə bilər. Həkiminiz kortizonlu və ya antihistamin tərkibli kremlərlə dəri qaşınmasını yüngülləşdirə bilər (ziyil yoxdursa və dəri qıcıqlanıbsa). Qoltuqaltı (ılıq su) vannaları etmək, nahiyəni təmiz və quru saxlamaq da qaşınmanı yüngülləşdirə bilər. Qaşınma zamanı mümkün qədər ətirli sabun və gündəlik bez kimi qıcıqlandırıcılardan uzaq durmaq və pambıq alt paltarı geyinmək rahatlıq verə bilər.

HPV-dən qorunma yolları və qaşınmanın qarşısının alınması

HPV infeksiyası çox geniş yayılsa da, bəzi tədbirlərlə yoluxma riskini və əlaqəli problemləri azaltmaq mümkündür:

• HPV vaksini: HPV-dən qorunmağın ən effektiv yolu peyvəndlənməkdir. Hazırda istifadə olunan HPV vaksinləri virusun ən çox xərçəng yaradan tiplərindən (məsələn, HPV 16, 18) və genital ziyil yaradan tiplərindən (HPV 6, 11) qoruyur. Cinsi fəaliyyət başlamazdan əvvəl peyvəndlənmə ən yüksək qoruyucu təsir göstərir (ideal yaş 9-14-dür). Lakin 45 yaşadək fayda göstərən məlumatlar olduğundan cinsi fəal böyüklər də həkimlə məsləhətləşərək peyvənd cədvəlini tətbiq edə bilər. Vaksin HPV ilə əlaqəli həm xərçəngönü zədələnmələrin, həm də ziyillərin çoxunun qarşısını alaraq gələcək qaşınma və digər problemlərdən qorunmağa kömək edir.

• Təhlükəsiz cinsi həyat: Prezervativ HPV və digər cinsi yolla ötürülən infeksiyaların yoluxma riskini azaldır, lakin tam qorumur (HPV prezervativin örtmədiyi genital dəri sahələrinin təmasından da ötürülə bilər). Buna görə tək partnyorlu münasibət və ya partnyor sayının məhdudlaşdırılması da riski azaltmağa kömək edir. Partnyorun HPV və ya başqa cinsi yolla ötürülən infeksiya daşıdığını həmişə bilmək mümkün deyil; qorunma üsullarına ciddi yanaşmaq vacibdir.

• Gigiyena və qulluq: Vaginal nahiyənin təmizliyində həddini aşmadan tarazlı gigiyena saxlamaq lazımdır. Genital nahiyəni gündəlik yalnız su və lazım gəldikdə həssas dəriyə uyğun sabunla yumaq kifayətdir. Vaginal duşdan çəkinmək lazımdır, çünki təbii floranı pozaraq infeksiyaya zəmin yarada bilər. Tualetdən sonra öndən arxaya təmizləmək, pambıq və rahat alt paltarı geyinmək, nəm çimərlik və ya alt paltarında uzun qalmamaq kimi sadə tədbirlər həm göbələk/bakterial infeksiyaların, həm də dəri qıcıqlanmasının qarşısını almağa kömək edir.

• Müntəzəm sağlamlıq yoxlamaları: Şikayət olmasa belə, cinsi fəal hər qadının müntəzəm ginekoloji müayinə və Pap yaxması verməsi tövsiyə olunur. Beləliklə, HPV-nin səssiz irəliləyən təsirləri erkən aşkarlana və tədbirlər vaxtında görülə bilər. Həkim risk amillərinizə görə HPV DNA testini də skrininq protokoluna əlavə edə bilər. Erkən diaqnoz həm qaşınma kimi əlamətlərin səbəbini tapmaqda, həm də uzunmüddətli ciddi nəticələrin qarşısını almaqda əsas rol oynayır.

Unutmayın, vaginal qaşınma diqqətdən kənarda qalmamalı əlamətdir, lakin narahatlıq doğuran vəziyyət olub-olmadığı yalnız düzgün diaqnozla müəyyən edilir. Həm rahatlığınız, həm də reproduktiv sağlamlığınız üçün, xüsusən qaşınma təkrarlanır və ya uzun sürürsə, səhiyyə mütəxəssisi ilə məsləhətləşmək ən doğru addımdır. Erkən sadə müayinə və lazımi testlər mümkün HPV infeksiyasını və ya başqa problemi nəzarətə almağa imkan verəcək.

Tez-tez verilən suallar

HPV infeksiyası həmişə əlamət verirmi?

Xeyr. HPV infeksiyalarının %70-90-ı heç bir şikayət yaratmadan gedir və adətən 1-2 ilə orqanizmdən təmizlənir. Yəni insanların əksəriyyəti HPV daşıdığını bilmir. Əlamət yaranarsa, ən çox genital ziyillər görülür. Buna görə cinsi fəal qadınların əlamət olmasa da, rutin yoxlamalarla HPV skrininqindən keçməsi vacibdir.

HPV qaşınma yaradırmı?

Bəli, dolayı olaraq yarada bilər. HPV-nin yaratdığı genital ziyillər yerləşdiyi nahiyədə dəri səthini qıcıqlandıraraq qaşınma, yanma və ya narahatlıq hissi yarada bilər. Xüsusən ziyillər hələ kiçik və ya yayılmaqda olduqda qaşınma hiss edilə bilər. Lakin hər HPV infeksiyası qaşınma yaratmır; ziyil yaranmadıqda HPV adətən bilinmir.

Genital ziyillər (HPV) necə görünür və necə tanınır?

Genital ziyillər dəridə və ya selikli qişada kiçik, yumşaq çıxıntılar şəklində yaranır. Dəri rəngli, çəhrayı və ya qəhvəyimsi ola bilər. Bəzən tək-tək, bəzən gül kələminə bənzər qruplar şəklində olur. Çox vaxt ağrısızdır, lakin qaşınma və ya yüngül yanma yarada bilər. Vulvada, vagina girişində, anus ətrafında, hətta uşaqlıq boynunda yarana bilər. Gözlə görülən və ya əllə hiss olunan bu zədələnmələr şübhə doğurarsa, dəqiq diaqnoz üçün həkim müayinəsi və lazım gəldikdə biopsiya aparıla bilər.

Vaginal qaşınmaya görə nə zaman həkimə getməliyəm?

Vaginal qaşınma bir neçə gündən uzun sürür, öz-özünə keçmir və ya təkrar-təkrar yaranırsa , həkimə getmək lazımdır. Xüsusən qaşınmanı pis qoxulu axıntı, yanma, ağrı, sidik ifrazında göynəmə və ya cinsi əlaqədə ağrı kimi əlamətlər müşayiət edirsə, gecikmədən mama-ginekoloqa müraciət edilməlidir. Bunlar infeksiya və ya başqa problemə işarə edə bilər. Erkən qiymətləndirmə ilə uyğun müalicəyə başlamaq həm narahatlığı aradan qaldırmaq, həm də mümkün ciddi problemlərin qarşısını almaq üçün vacibdir.

HPV infeksiyasından və genital ziyillərdən necə qoruna bilərəm?

HPV infeksiyasından qorunmağın ən effektiv yolu HPV vaksini vurdurmaqdır. HPV vaksinləri ən geniş yayılmış yüksək riskli və ziyil yaradan tiplərə qarşı immunitet yaradaraq yoluxma riskini xeyli azaldır. Cinsi əlaqədə prezervativ istifadəsi HPV ötürülməsini tam dayandırmasa da, əhəmiyyətli azaldır. Tək partnyorlu münasibət və ya partnyor sayının məhdudlaşdırılması da riski idarə etməyə kömək edir. Genital gigiyena və ortaq dəsmal/geyim istifadəsindən çəkinmək ümumi infeksiyalardan qorunmada faydalıdır. Müntəzəm ginekoloji müayinə və Pap yaxmaları sayəsində vaksinlə qorunmayan və ya bilmədən qazanılmış HPV infeksiyaları da erkən aşkarlanıb idarə oluna bilər.