Sosial mediada Dunning-Kruger yanılğısı və intellektual təvazökarlığın əhəmiyyəti
Bu məqalədə
Son həftələrdə sosial mediada və bir neçə Türkiyə xəbər saytında eyni başlıq yayılmağa başladı: “Yüksək zəkanın ən etibarlı əlaməti tapıldı — intellektual təvazökarlıq. Boş qab çox səs çıxarar deyimi elmi cəhətdən təsdiqləndi.” Başlıq cəlbedicidir; mesaj xoş səslənir; akademik tədqiqata əsaslandığı bildirilir. Amma bu paylaşımlar klassik bir elmi-populyar şişirtmə nümunəsidir. Əsasında həqiqi tədqiqatlar var, lakin bu, həmin tədqiqatların demədiyi fikirlərlə genişləndirilmiş, konteksti natamam verilmiş və dramatikləşdirilmiş bir xülasədir. Bu yazıda həm elmi, həm də şişirtməni araşdıracağıq — amma ən əsası, eyni anlayışların onkologiyada niyə həyati olduğunu göstərəcəyik. Çünki “yanıla bilərəm” deyə bilən həkim, xəstəsinə ikinci rəy təklif edən onkoloq, multidissiplinar şurada başqasının arqumentini ciddiyə alan cərrah — hamısı əslində intellektual təvazökarlığın tibbdəki qarşılığıdır. Və həddindən artıq özünəinamklinik tibbdə diaqnostik səhvlərin ən mühüm səbəblərindən biridir.
1999, Cornell Universiteti: “Bacarıqsız və bundan xəbərsiz”
Dunning-Kruger effekti Cornell Universitetindən Justin Kruger və David Dunning-in 1999-cu ildə Journal of Personality and Social Psychology jurnalında yayımladıqları tədqiqata əsaslanır. Məqalənin başlığı belə yadda qalacaq qədər aydındır: “Unskilled and Unaware of It: How Difficulties in Recognizing One's Own Incompetence Lead to Inflated Self-Assessments.” Tədqiqatın xülasəsi belədir: İştirakçılar məntiq, qrammatika və yumorun qiymətləndirilməsi testlərindən keçdilər; sonra “Bu testdə neçənci yerdəyəm?” sualına cavab verdilər. Nəticə diqqətçəkən idi. Ən zəif nəticə göstərənlər (əslində aşağı %12-lik qrupda olanlar) özlərini ortalamadan yuxarı (%62-lik səviyyədə) hesab etdilər. Yüksək nəticə göstərənlər isə cüzi bir “təvazökar səhv” edərək öz yerlərini bir qədər aşağı qiymətləndirdilər.
Dunning və Kruger bu qanunauyğunluğu “ikiqat yük” hipotezi ilə izah etdilər: Bir sahədə bilik azdırsa, təkcə nəticə zəif olmur; eyni zamanda öz səhvlərini fərq etmək üçün lazım olan yüksək səviyyəli koqnitiv qabiliyyət — metakoqnisiya — də çatışmır. Yəni bilməmək “bilmədiyini bilməmək” problemini də özü ilə gətirir. Əslində bu, klinik tibbdə çoxdan tanıdığımız bir nümunədir — bir mövzu haqqında çox az bilən həkimin həmin mövzuda ən qəti klinik qərarları verməsi təcrübəli klinisistlər arasında geniş yayılmış müşahidədir.
Statistik tənqid: Effekt həqiqətən varmı?
Elmi ədəbiyyatda son beş ilin ən qızğın müzakirələrindən biri məhz Dunning-Kruger effektinin riyazi dayanıqlığıdır. Gilles Gignac və Marcin Zajenkowski-nin 2020-ci ildə Intelligence jurnalında yayımladığı “The Dunning-Kruger Effect Is (Mostly) a Statistical Artefact” adlı tədqiqat, effektin böyük hissəsinin iki statistik mexanizmdən qaynaqlana biləcəyini irəli sürdü:
Effekt həqiqətən statistik hiylədirmi?
- Ortalamaya qayıdış (regression to the mean): Kənar qiymətlərdə ölçülən istənilən xüsusiyyət təkrar ölçüldükdə ortalamaya yaxınlaşır; bu, təsadüfi ədədlərlə belə eyni qrafiki yaradır.
- “Ortalamadan daha yaxşı” (better-than-average) meyli: İnsanların böyük əksəriyyəti özlərini ortalamadan üstün görür — bu, bilik səviyyəsindən asılı olmayan psixoloji meyldir.
- Nəticə: Bu, effektin olmaması demək deyil; effekt var, amma ölçüsü əvvəl düşünüldüyündən çox kiçik ola bilər.
Bu tənqid hələ də müzakirə olunur. Avram Hiller-in 2023-cü il şərhi Gignac & Zajenkowski-nin metodunu sual altına aldı; Dunkel, Nedelec və van der Linden-in 2023-cü il replikasiya tədqiqatı “effekt var, amma zəifdir” nəticəsinə gəldi. Yəni 2026-cı il etibarilə elmi ictimaiyyətin razılaşdığı budur: Dunning-Kruger effekti sıfır deyil, amma 1999-cu ildəki ilkin qrafiklərin göstərdiyi qədər dramatik də deyil. Daha kiçik, daha çox konkret sahəyə xas və bir neçə mexanizmlə iç-içə keçmiş bir müşahidədir.
2021 və 2024-cü illərin tədqiqatları: Əhəmiyyətli, amma şişirdilməmiş əlaqə
Türkiyə mediasında yayılan xəbərin ən böyük yanılğısı “Dunning-Kruger tədqiqatı intellektual təvazökarlıq anlayışını ortaya qoydu” deməsidir. Xeyr — bunlar iki ayrı tədqiqat sahəsidir. İntellektual təvazökarlıq (intellectual humility) anlayışı son on ildə müstəqil bir sahə kimi inkişaf etdi və xüsusilə iki tədqiqat bu anlayışı Dunning-Kruger kontekstində araşdırmağa çalışdı:
Əsl elmin dediyi
Leman, Kurinec & Rowatt (2021): The Journal of Positive Psychologyjurnalında yayımlanmış iki tədqiqatda intellektual təvazökarlığı yüksək olanların Dunning-Kruger effektinə daha az həssas olduğu göstərildi — yəni intellektual təvazökarlıq DK effektinə “moderasiya” edir, onu yox etmir. Mühüm xəbərdarlıq: Eyni tədqiqat intellektual təvazökarlığın həqiqi nəticə səviyyəsi ilə birbaşa əlaqəli olmadığını da göstərdi. Yəni təvazökar insanlar daha düzgün deyillər, sadəcə öz nəticələrini daha real qiymətləndirirlər.
Bowes və həmkarları (2024): Eyni jurnalda yayımlanan başqa bir tədqiqat intellektual təvazökarlığın tənqidi düşüncə və daha az həddindən artıq özünəinamla əlaqəsini təsdiqlədi, amma xüsusilə onlayn icmada — universitet tələbələrindən ibarət seçmədə eyni aydın effekti müşahidə edə bilmədi.
Yəni həqiqi elm belə deyir: İntellektual təvazökarlıq vacibdir. Həddindən artıq özünəinamı azaldır. Tənqidi düşüncəni dəstəkləyir. Amma heç bir əsas məqalə onu “yüksək zəkanın ən etibarlı əlaməti” adlandırmayıb. Bu cümlə sosial mediada paylaşılan xəbər mətninin yaratdığı dramatik dəyişiklikdir — nə Leman-ın, nə Bowes-un, nə də Krumrei-Mancuso-nun tədqiqatında bu cümlə var.
Beş maddəlik müqayisə
XƏBƏRDƏKİ İDDİA
“Dunning-Kruger tədqiqatı intellektual təvazökarlıq anlayışını ortaya qoydu” · “İntellektual təvazökarlıq yüksək zəkanın ən etibarlı əlamətidir” · “Boş qab deyimi elmi cəhətdən təsdiqləndi” · “Həqiqətən ağıllı insanlar daha ehtiyatla danışırlar”
HƏQİQİ ELM
İki ayrı tədqiqat sahəsi · Təvazökarlıq vacibdir, amma mənbə məqalələrdə “zəkanın ən etibarlı sübutu” iddiası yoxdur · DK effekti var, lakin ölçüsü mübahisəlidir · Yüksək nəticə səviyyəsində cüzi kalibrasiya üstünlüyü doğrudur, amma şişirdilməməlidir
Burada diqqətçəkən bir məqam var: İntellektual təvazökarlıq ədəbiyyatının özü həddindən artıq özünəinamın təhlükələrini izah edərkən tez-tez tibbi diaqnostik səhvlərə istinad edir. Çünki bu ədəbiyyatın başlıca istinad məqaləsi Eta Berner və Mark Graber-in 2008-ci ildə The American Journal of Medicinejurnalında yayımladığı klassik işdir.
Berner və Graber 2008: Həkimdə həddindən artıq özünəinam ictimai sağlamlıq problemidir
Eta Berner və Mark Graber-in 2008-ci il icmalı həkimdə həddindən artıq özünəinamın tibbi qərarvermə proseslərini necə pozduğunu sistematik göstərən qabaqcıl bir işdir. Üç əsas nəticəsi var:
Berner-Graber 2008-in üç əsas nəticəsi
- 1. Diaqnostik səhv faizi düşünüldüyündən çox yüksəkdir. Autopsiya seriyalarında sənədləşdirilmiş diaqnostik səhv faizi təxminən %10-15-dir; qavrayışa əsaslanan ixtisaslarda (radiologiya, patologiya) belə %5-dən aşağı düşmür.
- 2. Həkimlər bu səhv faizindən xəbərsizdir. Tibbdə həkimlərin öz diaqnozlarının dəqiqliyini qiymətləndirdiyi sorğularda həkimlər adətən həqiqi dəqiqliklərindən çox yüksək göstərici təxmin edirlər.
- 3. Təcrübə ilə həddindən artıq özünəinam yox olmur; əksinə, bəzən güclənir. Rezident həkimlər təcrübəli həkimlərə nisbətən diaqnozlarına daha əmin ola, amma daha az düzgün nəticə göstərə bilərlər; hətta klinik qərar dəstək sistemlərinin tövsiyələri olduqda belə səhv diaqnoza bağlı qalmağa meyillidirlər.
Sonra 2013-cü ildə Ashley Meyer və Hardeep Singh-in komandası JAMA Internal Medicinejurnalında yayımladıqları tədqiqatla bu nümunəni təsdiqlədilər: həkimlərin diaqnostik dəqiqliyi ilə diaqnozlarına inamı arasında korrelyasiya zəifdir. Yəni həkim diaqnozuna nə qədər əmin görünürsə, o qədər haqlı olmur. Hətta çətin hallarda həmin əminliyə baxmayaraq dəqiqlik dəyişməz qalmır — azalır. Həddindən artıq özünəinam diaqnostik dəqiqliyi artırmır; əlavə müayinə istəmək meylini azaldır, ikinci rəy axtarmağa mane olur, xəstənin klinik qərar dəstək vasitələrindən faydalanmasına imkan vermir.
“Yanıla bilərəm” cümləsi bir həyatı xilas edə bilər
Onkologiya müasir tibbin ən mürəkkəb sahələrindən biridir. Hətta ağciyər xərçəngi diaqnozu belə artıq tək bir xəstəlik deyil; EGFR, ALK, ROS1, KRAS G12C, MET ekzon 14, BRAF V600E, NTRK, RET, HER2 kimi ən azı doqquz altqrupu olan molekulyar ailədir. Hər birinin müalicə alqoritmi fərqlidir. Həkimin “ağciyər xərçəngi = kimyaterapiya” deyərək müalicəyə başlaması 2010-cu ilədək standart idi, bu gün isə klinik səhvdir. Çünki dəqiq onkologiya dövründə şişin kimliyini öyrənmədən müalicə etməkonkologiyanın geridə qoyduğu keçmişin bir hissəsidir.
Klinik praktikada bu təvazökarlıq üç ayrı səviyyədə üzə çıxır:
Onkologiyada intellektual təvazökarlığın üç klinik təzahürü
- 1. Multidissiplinar şura mədəniyyəti: Memorial Göztepe kimi mərkəzlərdə hər hal tibbi onkologiya + cərrahi onkologiya + şüa onkologiyası + patologiya + radiologiya + genetik məsləhət + plastik cərrahiyyə + psixo-onkologiya mütəxəssislərinin iştirak etdiyi şurada müzakirə olunur. Bu, sadəcə prosedur deyil, kollektiv epistemoloji təvazökarlığın institusional formasıdır. Tək bir mütəxəssisin təkbaşına verəcəyi qərarın səhv payı şuranın müzakirə ilə verdiyi qərardan daha yüksəkdir.
- 2. İkinci rəy mədəniyyəti: Xəstənin ikinci rəyə müraciəti həkimin uğursuzluğu deyil; sistemin sağlamlıq göstəricisidir. Türk respublikalarından, Balkanlardan və Yaxın Şərqdən Türkiyəyə gələn beynəlxalq xəstələrin ikinci rəy üçün Türkiyəni seçməsi onkologiyada təvazökarlığın iqtisadi təzahürüdür.
- 3. NGS və biomarker əsaslı qərar: “Mən təxmin edərəm” əvəzinə “şiş mənə nə deyir?” sualı. PD-L1 ekspressiyası, TMB, MSI-H, HRD, NTRK füzyonu — bunlar şişin həkimlə danışığıdır və həkim bu danışığı dinləməlidir.
“Xərçəngi 3 həftəyə sağaltdım” — Dunning-Kruger-in ən təhlükəli səhnəsi
Onkoloqların gündəlik klinikada ən çox qarşılaşdığı problemlərdən biri sosial mediada yayılan “xərçəngi 3 həftəyə bu bitki ilə sağaltdım” tipli iddialardır. Elmlə heç bir əlaqəsi olmayan, xəstənin müalicəsini gecikdirən və bəzən ölümlə nəticələnən bu paylaşımlar Dunning-Kruger effektinin ən saf formasıdır. Mövzu haqqında ən az məlumatı olan şəxslər ən yüksək özünəinamla danışırlar. Çünki tibbi onkologiyanın həqiqi mürəkkəbliyini bilən həkim “xərçəngi mütləq sağaldır” kimi cümləni heç vaxt işlədə bilməz.
Buna görə onkoloq həkimin vəzifəsi təkcə düzgün müalicə vermək deyil; həm də xəstənin savadlılığını dəstəkləməkdir. Xəstənin “Doktor, internetdə belə yazılmışdı” deyərək gəldiyi konsultasiya klinik ünsiyyət imkanıdır — həkim xəstənin məlumat mənbələrini kiçiltmədən, xor görmədən, amma elmi əsas üzərində qiymətləndirməlidir. Bu da təvazökarlığın bir növüdür: xəstənin məlumat axtarışını ciddiyə almaq, ona sübutlara əsaslanan çərçivə təqdim etmək, lazım gəlsə “Bilmirəm, amma araşdıraram” deyə bilmək.
ChatGPT, Claude və tibbi hallüsinasiyalar
2026-cı il etibarilə süni intellekt əsaslı dil modelləri (ChatGPT, Anthropic Claude, Google Gemini, Med-PaLM) həm həkimlərin, həm xəstələrin müraciət etdiyi mənbələrə çevrilib. Lakin bu modellərin ən tanınmış zəifliyi hallüsinasiya adlanan hadisədir: model özünə əmin tonla əslində mövcud olmayan istinadlar, tədqiqatlar, dozalar və ya müalicə protokolları yarada bilər. Bu, mahiyyətcə süni intellekt kontekstində Dunning-Kruger effektinin təzahürüdür — modelin öz məhdudiyyətlərini bilməməsi, yaratdığının yanlış olduğunu dərk etməməsi.
Süni intellekt hallüsinasiyası ilə təvazökarlıq arasındakı əlaqə
Tibbi məzmun yaradan süni intellekt modelləri təlim məlumatlarında olmayan və ya ziddiyyətli məlumatlarla qarşılaşdıqda “uydurmağa” meyil edə bilər. Stanford və Harvard tədqiqatçılarının 2024-cü ildə apardığı işlər GPT-4 daxil olmaqla qabaqcıl modellərin tibbi istinadlarda %30-a çatan hallüsinasiya faizi göstərə bildiyini sənədləşdirdi. Bu, süni intellektdən istifadə edən həkim üçün təvazökarlığı zəruri edir: “Model mənə nə dedi?” deyil, “modelin dediyi həqiqətdirmi?” sualı süni intellekt dövründə klinik qərarvermə prosesinin yeni mərhələsidir.
Maraqlıdır ki, bu problem onkoloqdan xəstəyədək hər kəs üçün eyni dərəcədə vacibdir. Xəstə ChatGPT-yə “bu müalicə mənə uyğundurmu?” deyə soruşanda modelin cavabını tənqidi oxuya bilmək intellektual təvazökarlıq tələb edir. Eyni şəkildə həkimin süni intellektin təklif etdiyi ədəbiyyat xülasəsini yoxlamadan klinik qərara çevirməsi öz metakoqnisiyasının uğursuzluğu olar.
📌 BİR DÜZƏLİŞ — Türkiyə mediasında yanlış istinadlar
Bu yazını hazırlayarkən Türkiyə xəbər saytlarında yayılan xəbərə mənbə göstərilən Leman və həmkarlarının tədqiqat tarixinin 2023 deyil, 2021 olduğunu və düzgün başlığının “Overconfident and Unaware: Intellectual Humility and the Calibration of Metacognition” olduğunu qeyd etmək lazımdır (J Positive Psychology, 18(1), 178-196). Eyni xəbərdə “Krumrei-Mancuso 2019-2020” kimi istinad edilən nəticələr başqa tədqiqatlardan toplanmış ümumi xülasə kimi görünür. Elmi-populyar yazıda istinadları yoxlamaq intellektual təvazökarlığın konkret nümunəsidir.
⚡ NİYƏ VACİBDİR?
Türkiyə mediasında yayılan “yüksək zəkanın ən etibarlı əlaməti intellektual təvazökarlıqdır” iddiası həqiqi elmdən qaynaqlansa da, dramatik dərəcədə şişirdilmiş xülasədir. Əsl elmin dediyi budur: İntellektual təvazökarlıq yaxşı xüsusiyyətdir, həddindən artıq özünəinamı azaldır, tənqidi düşüncəni dəstəkləyir — amma “zəkanın sübutu” kimi müəyyənləşdirilə bilməz. Onkologiyada isə eyni anlayışın daha konkret mənası var: klinik qərarvermə proseslərində təvazökarlıq həyatı xilas edir.
✅ GÜCLÜ TƏRƏFLƏR
Dunning-Kruger effekti 1999-cu ildən bəri təkrar-təkrar göstərilmiş həqiqi psixoloji qanunauyğunluqdur; metakoqnisiya ilə uyğundur. Berner-Graber 2008 icmalı həkimdə həddindən artıq özünəinamın tibbi diaqnostik səhvlərdə rolunu sistematik sənədləşdirib. Leman 2021 və Bowes 2024 tədqiqatları intellektual təvazökarlığın həddindən artıq özünəinamı azaldan təsirini göstərir. Multidissiplinar şura mədəniyyəti müasir onkologiyada kollektiv təvazökarlığın institusionallaşmasıdır.
⚠️ MƏHDUDİYYƏTLƏR
Dunning-Kruger effektinin ölçüsü mübahisəlidir; Gignac & Zajenkowski 2020 tədqiqatı effekti böyük ölçüdə statistik artefakt kimi səciyyələndirir, amma sonrakı replikasiyalar (Dunkel və həmkarları 2023; Hiller 2023) zəif də olsa, effektin mövcudluğunu təsdiqləyir. İntellektual təvazökarlıqla həqiqi nəticə səviyyəsi arasında birbaşa əlaqə yoxdur — yəni təvazökar olmaq özlüyündə daha düzgün qərar verməyə zəmanət deyil. “Yüksək zəkanın ən etibarlı əlaməti” cümləsi heç bir orijinal elmi məqalədə yoxdur.
🩺 KLİNİK PRAKTİKAYA TƏSİRİ
Onkologiyada intellektual təvazökarlıq şəxsi məziyyət deyil, klinik keyfiyyət göstəricisidir. Multidissiplinar şura, ikinci rəy mədəniyyəti, NGS əsaslı qərarvermə, sübut səviyyələrinin müzakirəsi, klinik tədqiqatlarda iştirak — hamısı təvazökarlığın institusionallaşmış formasıdır. Xəstə tərəfində isə elmi savadlılıq, sosial mediadakı sensasiyalı başlıqlara tənqidi baxış, alternativ tibb iddialarını sübutlara əsaslanan çərçivədə qiymətləndirmək bacarığı müasir xəstə təcrübəsinin hissəsidir. Süni intellekt dövründə hər iki tərəf süni intellekt modellərindən gələn məlumatları yoxlama refleksini inkişaf etdirməlidir.
❓ GƏLƏCƏK SUALLARI
Həkimdə həddindən artıq özünəinamı azaldan klinik müdaxilələr hansılardır — və ölçülə bilən nəticələr verirmi? Multidissiplinar şuraların qərarları tək mütəxəssisin qərarlarına nisbətən real dünyada daha yaxşı sağqalım təmin edirmi? Klinik qərar dəstək sistemləri və süni intellekt vasitələri həkimdə həddindən artıq özünəinamı azaldır, yoxsa yeni bir həddindən artıq inam qatı yaradır (modelə həddindən artıq güvənmək)? Xəstə savadlılığını artıran müdaxilələr — xüsusilə sağlamlıq savadlılığı aşağı olan əhali qruplarında — xərçəng skrininqinə və müalicəyə riayətə necə təsir edir?
Mənbələr
- Kruger J, Dunning D. Unskilled and unaware of it: How difficulties in recognizing one's own incompetence lead to inflated self-assessments. Journal of Personality and Social Psychology 1999;77(6):1121-1134.
- Gignac GE, Zajenkowski M. The Dunning-Kruger effect is (mostly) a statistical artefact: Valid approaches to testing the hypothesis with individual differences data. Intelligence 2020;80:101449.
- Hiller A. Comment on Gignac and Zajenkowski “The Dunning-Kruger effect is (mostly) a statistical artefact”. Intelligence 2023;97:101732.
- Dunkel CS, Nedelec J, van der Linden D. Reevaluating the Dunning-Kruger effect: A response to and replication of Gignac and Zajenkowski (2020). Intelligence 2023;96:101717.
- Leman J, Kurinec C, Rowatt W. Overconfident and unaware: Intellectual humility and the calibration of metacognition. The Journal of Positive Psychology 2023;18(1):178-196. (İlk onlayn yayım: 31 dekabr 2021.)
- Bowes SM, Costello TH, Lilienfeld SO. Is intellectual humility related to more accuracy and less overconfidence? The Journal of Positive Psychology 2024;19(3):538-553.
- Berner ES, Graber ML. Overconfidence as a cause of diagnostic error in medicine. The American Journal of Medicine 2008;121(5 Suppl):S2-S23.
- Meyer AND, Payne VL, Meeks DW, Rao R, Singh H. Physicians' diagnostic accuracy, confidence, and resource requests: a vignette study. JAMA Internal Medicine 2013;173(21):1952-1958.
- Schiff GD, Hasan O, Kim S, et al. Diagnostic error in medicine: analysis of 583 physician-reported errors. Archives of Internal Medicine 2009;169(20):1881-1887.
- Isaacson W. Steve Jobs. New York: Simon & Schuster, 2011. (Steve Jobs-un alternativ tibb dövrü və sonrakı peşmanlığı.)
Bu yazı elmi savadlılıq və klinik epistemologiya haqqında məlumatlandırıcı mətndir; fərdi müalicə yönləndirməsi vermir. Redaktor qeydi: Sosial mediada yayılan başlıqların mənbə məqalələrinə müraciət edərək yoxlanması müasir rəqəmsal dövrdə hər oxucu üçün əsas savadlılıq bacarığıdır. Onkologiyada intellektual təvazökarlıq fərdi məziyyət deyil, institusional klinik keyfiyyət göstəricisidir — multidissiplinar şuralar, NGS əsaslı qərarvermə prosesləri və ikinci rəy mədəniyyətinin institusionallaşması bu təvazökarlığın konkret təzahürləridir.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.