Soyuq havada iştaha niyə artır?
Bu məqalədə
Termotənzimləmə və enerji tarazlığının neyrobiologiyası
Qış aylarında və ya hava qəfil soyuyanda hiss etdiyiniz qarşısıalınmaz yemək istəyi sadəcə “iradə zəifliyi” və ya “darıxmaq” deyil. Bu, milyonlarla illik təkamül prosesinin genlərimizə kodlaşdırdığı, termodinamikanın əsas qanunları ilə işləyən və hipotalamus tərəfindən idarə olunan mürəkkəb həyatdaqalma mexanizmidir. Orqanizm enən temperatura qarşı daxili tarazlığını (homeostazı) qorumaq üçün metabolik səfərbərlik elan edir. Aşağıda bu neyrobioloji prosesin bütün təfərrüatlarını tapa bilərsiniz.
1. Termotənzimləmənin bədəli: istilik istehsalı baha başa gəlir
İnsan orqanizmi homeotermikdir; yəni xarici temperatur -10°C də olsa, +40°C də olsa, həyati orqanların işlədiyi daxili temperaturunu 36,5°C - 37,5°C aralığında sabit saxlamalıdır. Soyuq stressi bu tarazlığı təhdid etdikdə orqanizm “istilik sistemlərini işə salmalı” olur. Bu proses iki əsas yolla baş verir:
- A. Titrəməsiz termogenez: Soyuq hiss edilən ilk anda simpatik sinir sistemi aktivləşir. Orqanizmimizdə “soba” rolunu oynayan xüsusi toxuma — qəhvəyi piy toxuması (BAT) işə düşür. Bu toxumadakı mitoxondrilər UCP1 (ayırıcı zülal 1) adlanan zülal sayəsində qidalardan gələn enerjini (ATP) kimyəvi enerjiyə çevirmək əvəzinə birbaşa istilik enerjisinə çevirir. Bu, bioloji baxımdan çox məsrəfli prosesdir və qandakı şəkəri sürətlə sərf edir.
- B. Titrəmə termogenezi: Bədən temperaturu daha da endikdə skelet əzələləri qeyri-iradi və sürətlə yığılmağa başlayır (titrəmə). Bu mexaniki iş metabolik sürəti normalın 5 mislinə qədər artıra bilər. Əzələlərin bu intensiv fəaliyyəti qlikogen ehtiyatlarını sürətlə boşaldır.
İstilik istehsalının artması birbaşa kalori sərfinin artması deməkdir. Beyin boşalan enerji ehtiyatlarını (qlikogeni) və sərf olunan yağları bərpa etmək üçün təcili “YANACAQ AL” siqnalı göndərir. Bu da güclü aclıq hissi yaradır.
2. Neyroendokrin cavab: hormonların mübarizəsi
Artan enerji sərfi beyinə biokimyəvi siqnallar göndərir. Bu siqnallaşma beynin iştaha nəzarət mərkəzi olan hipotalamusun qövsvari nüvə sahəsində baş verir.
| Hormon | Dəyişiklik və təsir mexanizmi |
|---|---|
| Qrelin (aclıq hormonu) | Mədə boşaldıqda və bədən temperaturu endikdə ifraz olunur. Qan vasitəsilə beyinə gedərək hipotalamusu stimullaşdırır və NPY (neyropeptid Y) ilə AgRP ifrazını tətikləyir. Bu ikili beynin ən güclü “yemək əmri” verən maddələridir. |
| Leptin (toxluq hormonu) | Normalda piy toxumasından ifraz olunub “doydum, dayan” deyən leptin soyuq havada beyin tərəfindən nəzərə alınmır (leptin müqaviməti). Orqanizm istilik izolyasiyası üçün piy toxumasını qorumaq istədiyindən toxluq siqnallarını zəiflədir. |
| Kortizol (stress hormonu) | Soyuq hava orqanizm üçün fiziki stressdir. Bu stress böyrəküstü vəzilərdən kortizol ifraz etdirir. Yüksək kortizol xüsusilə “şəkərli və yağlı” qidalara meyli artırır. |
3. Qış kədəri, karbohidratlar və serotonin tarazlığı
Qış aylarında gün işığının azalması yalnız D vitamininə deyil, beynin kimyasına da birbaşa təsir edir. Ədəbiyyatda bu vəziyyət mövsümi affektiv pozuntu (SAD) ilə əlaqəli neyrokimyəvi dəyişikliklər adlandırılır.
🧠 Beynin “öz dərmanını” istehsal etmək cəhdi:- Serotoninin azalması: Serotonin xoşbəxtlik və yaxşı əhval üçün cavabdeh neyrotransmitterdir. Gün işığı azalanda beyində serotonin istehsalı enir. Bu, şəxsin özünü daha depressiv, yorğun və bədbəxt hiss etməsinə səbəb olur.
- İnsulinin rolu: Orqanizm serotonini artırmaq üçün maraqlı yoldan istifadə edir. Serotoninin tikinti elementi olan triptofan aminturşusunun beyinə keçməsi üçün insulin lazımdır.
- Karbohidrat istəyi: Karbohidrat (xəmir məmulatları, şirniyyat, makaron) yedikdə insulin yüksəlir. Yüksək insulin triptofanın beyinə keçməsini asanlaşdırır və müvəqqəti serotonin artımı (rahatlama) yaradır.
- Nəticə: Soyuq və qaranlıq günlərdə əlinizin qeyri-iradi olaraq şirniyyata uzanması əslində beyninizin özünü müalicə etmək cəhdidir.
4. Təkamül baxışı: “Qıtlıq yaxınlaşır”
Xülasə və klinik nəticə
Soyuq havada artan iştaha üç əsas amilin birləşməsidir:
- Fizioloji: Bədən temperaturunu qorumaq üçün artan kalori ehtiyacı (termogenez).
- Psixoloji/nevroloji: Azalan gün işığı ilə bağlı serotonin enməsini kompensasiya etmək cəhdi.
- Təkamül: Qıtlıq qorxusunun tətiklədiyi yağ toplamaq instinkti.
Bu prosesdə zülal ağırlıqlı qidalanmaq, D vitamini səviyyələrini yoxlatdırmaq və mürəkkəb karbohidratları seçmək bu bioloji meyli idarə etməyə kömək edə bilər.
Elmi ədəbiyyat
- Cannon, B., & Nedergaard, J. (2004). "Brown adipose tissue: function and physiological significance." Physiological Reviews, 84(1), 277–359.
- Klok, M. D., et al. (2007). "The role of leptin and ghrelin in the regulation of food intake and body weight in humans: a review." Obesity Reviews, 8(1), 21–34.
- Wurtman, R. J., & Wurtman, J. J. (1995). "Brain serotonin, carbohydrate-craving, obesity and depression." Obesity Research, 3(S4), 477S-480S.
- Tups, A. (2009). "Physiological regulation of food intake and energy balance by temperature." Physiology & Behavior.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.