Süd vəzi xərçəngi skrininqində yeni dövr – ACP 2026 təlimatına görə 2 ildən bir mammoqrafiya
Bu məqalədə
Annals of Internal Medicine, aprel 2026 · ACP klinik rəhbərlik bəyanatı, 2019 yenilənməsinin davamı
Amerika Həkimlər Kolleci (ACP — American College of Physicians) süd vəzi xərçəngi skrininqi üzrə təlimatını yeddi illik fasilədən sonra əsaslı şəkildə yenilədi. Yeni təlimatın ən diqqətçəkən mesajı çox aydındır: Simptomsuz, orta riskli qadınlar üçün illik mammoqrafiya artıq tövsiyə edilmir. 50–74 yaşlı qadınlarda iki ildən bir mammoqrafiya yetərli hesab edilir; 40–49 yaş və 75 yaşdan yuxarı qruplar üçün isə «ortaq qərarvermə» (shared decision-making) yanaşması tövsiyə olunur. Bəlkə də ən diqqətçəkən məqam sıx süd vəzi toxuması olan qadınlarda rutin tətbiq edilən əlavə MRT və ya ultrasəs skrininqinə açıq qarşı çıxılmasıdır. Bu təlimat illərdir davam edən «daha çox skrininq daha çox fayda deməkdir» paradiqmasının elmi cəhətdən sorğulandığı dövrün rəmzidir.
Niyə yenidən yeniləndi? Yeddi ildən sonra dəyişən sübutlar
ACP-nin 2019-cu ildəki əvvəlki təlimatından yeddi ildən çox keçdiyi üçün panel yeni yenilənmə apardı. Panel dünyanın müxtəlif bölgələrindəki mütəxəssis cəmiyyətlərinin son təlimatlarını və yüksək keyfiyyətli sübutları sistematik nəzərdən keçirdi. Nəticədə beş əsas tövsiyə ortaya çıxdı — hər biri yaş qrupu və süd vəzi sıxlığı kateqoriyasına uyğun formalaşdırıldı.
⚠ KİMLƏR ÜÇÜN KEÇƏRLİDİR? KİMLƏR ÜÇÜN DEYİL?
Bu təlimat yalnız simptomsuz, orta riskli yetkin qadınlara aiddir. Süd vəzi xərçəngi simptomları olan qadınlar, yüksək riskli süd vəzi zədələnməsi anamnezi olanlar, BRCA1/BRCA2 kimi məlum genetik mutasiya daşıyıcıları, ailə anamnezində yüksək riskli genetik sindromlar olanlar və gənc yaşda döş qəfəsi nahiyəsinə yüksək dozada şüalanma almış şəxslər bu təlimatın əhatəsindən kənardır. Bu qrupların skrininq strategiyaları tamamilə fərqli çərçivədə planlaşdırılmalıdır.
ACP 2026 təlimatının beş tövsiyəsi
🎯 1. TÖVSİYƏ — 50–74 YAŞ: iki ildən bir mammoqrafiya
Bu yaş qrupundakı simptomsuz, orta riskli qadınlarda iki ildən bir (biennial) mammoqrafiya tövsiyə edilir. ABŞ-da bu yaş qrupundakı qadınların təxminən %80-i artıq iki ildən bir skrininqdə iştirak edir.
🤝 2. TÖVSİYƏ — 40–49 YAŞ: ortaq qərar
Bu yaş qrupunda skrininq qərarı ortaq qərarvermə yolu ilə alınmalıdır. Fərdi risk, şəxsi dəyərlər və seçimlər, fayda-zərər qeyri-müəyyənliyi açıq danışılmalıdır. İllik mammoqrafiya etdirənlərdə 10 il ərzində %50–60 yanlış müsbət nəticə ehtimalı var.
⏸ 3. TÖVSİYƏ — 75 YAŞ VƏ YUXARI: yenidən qiymətləndirmə
75 yaş və yuxarı qadınlarda və ya gözlənilən ömür müddəti məhdud olanlarda skrininqin davam etdirilib-etdirilməyəcəyi ortaq qərarvermə ilə müəyyənləşdirilməlidir. Bu yaşlarda fayda-zərər balansının qeyri-müəyyənliyi artır.
📊 4. TÖVSİYƏ — Sıx süd vəzi: tomosintez
BI-RADS C və ya D kateqoriyalı (heterogen sıx və ya sıx süd vəzi toxuması) qadınlarda zədələnməni gizlətmə potensialına görə əlavə rəqəmsal süd vəzi tomosintezi (DBT — digital breast tomosynthesis) nəzərdən keçirilməlidir.
❌ 5. TÖVSİYƏ — Sıx süd vəzisində MRT/ultrasəs RUTİN İSTİFADƏ EDİLMƏMƏLİDİR
BI-RADS C və ya D sıxlığı olan qadınlarda əlavə MRT və ya ultrasəs skrininqinə qarşı tövsiyə. Bu bənd illərdir xüsusilə ABŞ-ın bəzi mərkəzlərində rutin tətbiq edilən praktikaya birbaşa etiraz edir. ACP həmçinin süd vəzisinin özünümüayinəsinə qarşı əvvəlki mövqeyini saxlayır.
Qaseem və həmmüəlliflər, Ann Intern Med 2026 · Simptomsuz, orta riskli qadınlar üçün
İllik mammoqrafiyanın gizli bədəli: yanlış müsbətlər və həddindən artıq diaqnostika
Mövcud təlimatların əsas vurğularından biri skrininqin təkcə fayda deyil, zərər də gətirə biləcəyinin açıq qəbul edilməsidir. İllik mammoqrafiya etdirən qadının 10 il ərzində ən az bir yanlış müsbət nəticə ilə qarşılaşma ehtimalı %50–60 təşkil edir. Bu rəqəmin praktik mənası var: sağlam olmasına baxmayaraq, qadınların yarıdan çoxu ən az bir dəfə əlavə görüntüləmə, biopsiya və ya qeyri-müəyyənlik dövrü yaşayacaq.
Skrininqin zərərləri: siyahı qısa deyil
- Həddindən artıq diaqnostika (overdiagnosis): Həyat keyfiyyətinə heç vaxt təsir etməyəcək xərçəngin aşkarlanması
- Həddindən artıq müalicə (overtreatment): Lazımsız cərrahiyyə, radioterapiya, hormonal müalicə
- Yanlış mənfi: Həqiqi xərçəngin gözdən qaçırılması
- Əlavə görüntüləmə və biopsiya ehtiyacı
- Kumulyativ şüalanma məruz qalması
- Yanlış müsbət nəticədən yaranan psixoloji sıxıntı
- Gələcək skrininqə uyğunluğun azalması
- Süd vəzi xərçəngi ölüm göstəricisində orta dərəcəli azalma (müəyyən yaş aralıqlarında)
- Erkən mərhələdə diaqnoz
- Bəzi hallarda daha az invaziv müalicə ehtimalı
- Psixososial arxayınlıq hissi
- 40–49 yaşda: irəli mərhələli xərçənglər baxımından statistik fərq göstərilmədi
Ortaq qərarvermə: qadın öz qərarını verə bilər
Təlimatın arxasındakı fəlsəfi dəyişiklik bəlkə də texniki tövsiyələr qədər əhəmiyyətlidir. İllərdir yanaşma belə idi: «Hər qadın 40 yaşından etibarən illik mammoqrafiya etdirməlidir». Yeni paradiqma isə qadınların öz seçimlərinə, dəyərlərinə və risk qavrayışlarına əsaslanan məlumatlandırılmış ortaq qərar modelini mərkəzə qoyur.
Sıx süd vəzisində MRT niyə rutin tövsiyə edilmir?
Yeni təlimatın ən çox müzakirə olunan məqamlarından biri BI-RADS C və ya D süd vəzi sıxlığı olan qadınlarda rutin əlavə MRT və ya ultrasəs skrininqinə qarşı çıxılmasıdır. Bu mövzu illərdir xüsusilə ABŞ-da müzakirə olunurdu. Mammoqrafiyada sıx süd vəzi toxuması həm görüntüləmənin həssaslığını azaldır, həm də süd vəzi xərçəngi üçün müstəqil risk amilidir. Bu məntiqdən çıxış edərək bir çox mərkəz sıx süd vəzili qadınlara rutin MRT və ya ultrasəs tövsiyə edir.
Lakin ACP paneli mövcud sübutların bu praktikanı dəstəkləmədiyi qənaətinə gəldi. Rutin əlavə skrininqin yanlış müsbət nəticə nisbətini və biopsiya tezliyini artırdığı, ölüm göstəricisinə faydasının isə aydın olmadığı bildirilir. Panel bu yaş və sıxlıq qrupu üçün bunun əvəzinə rəqəmsal süd vəzi tomosintezini(DBT — 3D mammoqrafiya) alternativ kimi nəzərdən keçirməyi tövsiyə edir. Tomosintez süd vəzi toxumasını çoxqatlı kəsiklər şəklində göstərərək sıx toxumanın yaratdığı gizlətmə təsirini azaldır.
✅ DƏSTƏKLƏNİR: Rəqəmsal süd vəzi tomosintezi (DBT)
Sıx süd vəzi toxumasında mammoqrafiyanın həssaslığını artırdığı göstərilib. Panel onu qəbul edilə bilən əlavə seçim kimi qiymətləndirir.
❌ TÖVSİYƏ EDİLMİR: rutin əlavə MRT
Yüksək riskli qadınlarda (BRCA daşıyıcıları kimi) yeri qorunur. Lakin yalnız sıx süd vəzi toxuması olan orta riskli qadınlarda rutin MRT skrininqi artıq tövsiyə edilmir.
❌ TÖVSİYƏ EDİLMİR: rutin əlavə ultrasəs
Sıx süd vəzili, orta riskli qadınlarda ultrasəs skrininqinin yanlış müsbət nəticə nisbətini artırdığı, aydın ölüm göstəricisi faydası göstərmədiyi qiymətləndirildi.
❌ TÖVSİYƏ EDİLMİR: Süd vəzisinin özünümüayinəsi (BSE)
ACP əvvəlki təlimatlarına uyğun olaraq yanlış müsbət nəticə riskləri səbəbindən süd vəzisinin rutin özünümüayinəsinə qarşı mövqeyini saxladı. Bu bənd uzun müddətdir mübahisəlidir.
Təkcə ACP deyil: digər təşkilatlarla müqayisə
ACP-nin yeni mövqeyi beynəlxalq təlimatlar mənzərəsində müəyyən mövqeni təmsil edir. Müxtəlif təşkilatlar bu mövzuda fərqli tövsiyələr verir. Xüsusilə ABŞ Profilaktik Xidmətlər İşçi Qrupu (USPSTF — United States Preventive Services Task Force) son yenilənməsində skrininqə başlama yaşını 40-a endirmişdi. Amerika Xərçəng Cəmiyyəti (ACS — American Cancer Society) 40-dan etibarən illik, 55-dən etibarən iki ildən bir skrininqi tövsiyə edir. Bu müxtəliflik klinisistlər və xəstələr üçün çaşqınlıq yarada bilər.
Əsas beynəlxalq təşkilatların tövsiyələrinin xülasəsi
Türkiyə praktikasına təsirlər: bizim təlimatımız nə deyir?
Türkiyə Səhiyyə Nazirliyinin milli xərçəng skrininqi proqramında 40–69 yaşlı qadınlara iki ildən bir mammoqrafiya tövsiyə olunur. Bu yanaşma başlanğıc yaşı baxımından ACP-nin yeni tövsiyəsindən fərqli (40 və 50) olsa da, tezlik baxımından oxşar (iki ildən bir) çərçivə təqdim edir. Türkiyədə KETEM (Xərçəngin Erkən Diaqnostikası, Skrininq və Təhsil Mərkəzləri) vasitəsilə təqdim olunan proqram xüsusilə aşağı-orta sosial-iqtisadi səviyyəli qadınlara pulsuz çıxış imkanı yaradan mühüm ictimai səhiyyə vasitəsidir.
ACP təlimatının Türkiyə praktikasına ən birbaşa mesajları bunlardır: birincisi, illik mammoqrafiyanın orta riskli qadınlarda rutin tətbiq edilməməsi — özəl xəstəxanalarda illik skrininqin geniş yayıldığı Türkiyə şəraitində xəstələrə verilən məlumat yenidən nəzərdən keçirilməlidir. İkincisi, sıx süd vəzisində rutin istənilən əlavə MRT və ya ultrasəs praktikasının sübuta əsaslanan şəkildə yenidən qiymətləndirilməsi. Üçüncüsü və bəlkə də ən vacibi qadın xəstələrin skrininq qərarlarında fəal iştirakını asanlaşdıran ortaq qərarvermə yanaşmasının oturuşmasıdır. Türkiyədə həkim-xəstə ünsiyyətində paternalist meyl hələ geniş yayılıb; bu təlimat dəyişiklik üçün beynəlxalq istinad ola bilər.
🎓 DROZDOGAN Akademiyası — şərh və müzakirə
ACP TƏLİMATI · SÜD VƏZİ XƏRÇƏNGİ SKRİNİNQİ · ORTAQ QƏRAR · TƏNQİDİ QİYMƏTLƏNDİRMƏ
Bu yenilənmənin əhəmiyyəti
ACP təlimatının 2026 yenilənməsi süd vəzi xərçəngi skrininqi üzrə son yeddi ildə toplanan sübutları sistematik birləşdirən mühüm sənəddir. Xüsusilə sıx süd vəzi toxumasında rutin MRT/ultrasəs skrininqinin rədd edilməsi illərdir bəzi dairələrdə tətbiq edilən «hər sıx süd vəzili qadına MRT» meylinə birbaşa etirazdır. Eyni zamanda ortaq qərarvermənin həm 40-49, həm də 75+ yaş qrupunda mərkəzə qoyulması tibbi praktikada paternalist modeldən uzaqlaşmağa yönələn daha geniş meylin konkret əksidir. Skrininq təbabəti artıq «nə qədər çox, o qədər yaxşı» anlayışından «nə qədəri yetərlidir və zərər vermir» anlayışına keçir.
Güclü tərəflər
Təlimatın metodoloji gücü beynəlxalq yüksək keyfiyyətli təlimatları və aktual sübutları sistematik qiymətləndirməsindən gəlir. Beş tövsiyənin hər biri aydın, tətbiq edilə bilən və əsaslandırılmış şəkildə təqdim olunub. Xüsusilə 40-49 yaş qrupu üçün «erkən skrininqin irəli mərhələli xərçəngdə statistik fərq yaratmadığı» tapıntısının açıq ifadəsi bu yaşda skrininq həvəsinin əsasının zəiflədiyini konkret göstərir. Ortaq qərarvermənin həm 40-49, həm də 75+ yaş qruplarına tətbiqi qadınların həyat tərzinə və risk seçimlərinə hörmət edən müasir tibbi etika baxışını təmsil edir. Tomosintez kimi müasir görüntüləmə üsullarına konstruktiv yer verilməsi də təlimatın texnologiyaya balanslı yanaşmasını göstərir.
Məhdudiyyətlər və açıq suallar
Təlimatın ən ciddi məhdudiyyəti öz müəyyənləşdirdiyi əhatədir: yalnız simptomsuz, orta riskli qadınlara aiddir. Lakin real klinik praktikada «orta risk» tərifi həmişə aydın deyil. Ailə anamnezi cüzi dərəcədə olan, atipik hiperplaziyası olan və ya sıx süd vəzi toxumasından əlavə orta dərəcəli risk amilləri daşıyan qadınlarda təlimatın necə şərh ediləcəyi qeyri-müəyyəndir. Bundan əlavə, 40-49 yaş qrupu üçün «ortaq qərar» tövsiyəsi praktik baxımdan yaxşı prinsipdir, lakin qadınların fayda-zərər məlumatlarını həqiqətən anlaması üçün geniş xəstə təhsili infrastrukturu lazımdır — bu isə əksər səhiyyə sistemlərində yoxdur. Təlimat həmçinin BI-RADS sıxlığının standart şəkildə necə müəyyənləşdirildiyini və mərkəzlərarası fərqləri yetərincə nəzərdən keçirmir. Nəhayət, etnik mənşəyi və sosial-iqtisadi vəziyyəti fərqli qadınlarda skrininqin fərqli fayda-zərər profili göstərə biləcəyi müzakirəsi dərinləşdirilməyib.
Klinik praktikaya təsiri
Onkologiya və süd vəzi cərrahiyyəsi baxımından təlimatın praktik mesajları aydındır. Birincisi: orta riskli qadınlarda illik mammoqrafiya sahə norması olmaqdan çıxmalıdır; iki ildən bir mammoqrafiya həm sübuta əsaslanan, həm də zərəri minimuma endirən yanaşmadır. İkincisi: sıx süd vəzi toxuması olan qadınlarda rutin MRT/ultrasəs artıq «mütləq şərt» deyil. Həqiqi yüksək riskli xəstələrdə (BRCA daşıyıcıları, sıx süd vəzi ilə yanaşı ailə anamnezi olanlar) MRT-nin yeri mütləq qorunur — lakin yalnız sıx süd vəzi səbəbindən MRT istəmə vərdişi yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Üçüncüsü: xəstə təhsil materialları yenilənməlidir — qadınlara verilən məlumat yanlış müsbət nəticə, həddindən artıq diaqnostika və həddindən artıq müalicə risklərini şəffaf ehtiva etməlidir. Türkiyədə xüsusilə özəl səhiyyə qurumlarında «hər il MRT, illik mammoqrafiya, rutin ultrasəs» kimi paketlənmiş check-up anlayışı sübuta əsaslanan təbabət baxımından sorğulanmağa layiqdir.
Gələcək sualları
Bu təlimatdan sonra cavab gözləyən bir neçə mühüm sual var: süni intellekt dəstəkli mammoqrafiya oxuma sistemlərinin yayılması skrininq paradiqmasını yenidən necə formalaşdıracaq? Sıx süd vəzisi olan və skrininqdən keçən qadınların gələcək xərçəng risk profili dəqiq proqnozlaşdırıla bilərmi və hansı əlavə görüntüləmə üsulunun kimə fayda verəcəyi necə fərdiləşdirilə bilər? ctDNA və maye biopsiya texnologiyaları (əvvəlki drozdogan.com yazımızda müzakirə etdiyimiz) qarşıdakı on ildə mammoqrafiyanı qismən əvəz edə bilərmi? Türkiyənin öz populyasiyasına xas süd vəzi xərçəngi skrininqi məlumatlarını geniş şəkildə toplaması və beynəlxalq təlimatları milli şəraitə uyğunlaşdırması üçün hansı infrastruktur lazımdır? Ortaq qərarvermənin Türkiyədə həqiqətən tətbiqi üçün klinisist-xəstə ünsiyyət bacarıqları necə inkişaf etdirilə bilər? Bu sualların cavabları qarşıdakı on ildə skrininq təbabətinin necə dəyişəcəyini müəyyənləşdirəcək.
Elmi mənbələr
- Qaseem A və həmmüəlliflər. (American College of Physicians). Screening for Breast Cancer in Asymptomatic, Average-Risk Women: A Guidance Statement From the American College of Physicians. Ann Intern Med 2026. Medscape Medical News və ACP klinik rəhbərlik bəyanatı, aprel 2026.
- U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF). Breast Cancer Screening: Recommendation Statement. JAMA 2024.
- American Cancer Society (ACS). Breast Cancer Screening Guidelines for Women at Average Risk. 2025 Update.
- Monticciolo DL və həmmüəlliflər. (American College of Radiology). Breast Cancer Screening for Women at Higher-Than-Average Risk: Updated Recommendations From the ACR. J Am Coll Radiol 2023.
- Türkiyə Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. Milli Xərçəng Skrininqi Proqramı — Süd Vəzi Xərçəngi. İctimai Səhiyyə Baş İdarəsi.
- Nelson HD və həmmüəlliflər. Harms of Breast Cancer Screening: Systematic Review to Update the 2009 U.S. Preventive Services Task Force Recommendation. Ann Intern Med 2016;164:256–267.
- Welch HG, Prorok PC, O'Malley AJ, Kramer BS. Breast-cancer tumor size, overdiagnosis, and mammography screening effectiveness. N Engl J Med 2016;375:1438–1447.
- Kerlikowske K, Zhu W, Tosteson ANA və həmmüəlliflər. Identifying women with dense breasts at high risk for interval cancer. Ann Intern Med 2015;162:673–681.
Bu məqalə iş prosesi çərçivəsində süni intellekt də daxil olmaqla müxtəlif redaktə alətlərindən istifadə edilərək hazırlanmışdır. Dərc edilməzdən əvvəl insan redaktorlar tərəfindən nəzərdən keçirilmişdir.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.