Süd vəzi xərçənginin gizli yan təsiri olan yuxusuzluqla mübarizədə yeni proqram

Yuxusuzluq: süd vəzi xərçəngi müalicəsinin gizli yan təsiri

• Bu gün müasir süd vəzi xərçəngi müalicələri sayəsində pasiyentlərin 90%-dən çoxu xərçəngdən sağ çıxır. Bununla yanaşı, bu proses uzunmüddətli fiziki və psixoloji yan təsirlərlə mübarizəni də özü ilə gətirir. Ən geniş yayılmış yan təsirlərdən biri süd vəzi xərçəngi müalicəsindən sonra tez-tez müşahidə edilən xroniki yuxusuzluqdur (insomniya).
• Müxtəlif tədqiqatlar süd vəzi xərçəngindən sağ çıxanların təxminən 30% ilə 50%-inin müalicədən sonra yuxuya getmək, yuxuda qalmaq və ümumi yuxu keyfiyyəti ilə bağlı ciddi problemlər yaşadığını göstərir.
• Yuxusuzluq təkcə gündəlik həyat keyfiyyətini aşağı salmır; eyni zamanda kardiometabolik sağlamlıq problemlərinə, immun sisteminin zəifləməsinə, depressiyaya və ömrün qısalmasına səbəb ola bilər.
• Məhz buna görə süd vəzi xərçəngindən sağ çıxanlarda yuxusuzluğun müalicəsi üçün təsirli həllərin hazırlanması çox vacibdir.

Bu məqalədə JAMA Network Open jurnalında 24 sentyabr 2024-cü ildə dərc olunmuş tədqiqatın nəticələrini ətraflı nəzərdən keçirəcəyik. Tədqiqat evdə tətbiq oluna bilən, səslə idarə edilən və yuxusuzluq üçün hazırlanmış koqnitiv davranış terapiyası proqramının (BDT-I) süd vəzi xərçəngindən sağ çıxanlarda yuxusuzluq əlamətlərini necə yaxşılaşdırdığını göstərir. Xüsusilə əlçatanlıq və istifadə rahatlığı təmin edən bu texnologiya dəstəkli yanaşmanın yuxusuzluğun müalicəsində inqilabi addım olub-olmayacağı araşdırılır.

Tədqiqatın əsas nəticələri

Bu randomizə klinik tədqiqatda yuxusuzluq problemi yaşayan, süd vəzi xərçəngindən sağ çıxmış 70 qadın iki qrupa ayrılıb: bir qrup 6 həftə ərzində səslə idarə olunan BDT-I proqramı alıb, digər qrupa isə nəzarət məqsədilə maarifləndirici məzmun təqdim edilib. Tədqiqatın əvvəlində və sonunda iştirakçıların yuxu keyfiyyəti və yuxusuzluq əlamətləri müxtəlif meyarlarla qiymətləndirilib. Əsas nəticələr belədir:

• Yuxusuzluğun Ağırlıq İndeksi (ISI) balları: Müdaxilə qrupunda orta ISI balında -8,4 ballıq azalma qeydə alındığı halda, nəzarət qrupunda bu azalma -2,6 bal olub. Bu fərq statistik əhəmiyyətli hesab edilib (P < 0,001). Müdaxilə qrupundakı yaxşılaşma klinik baxımdan da nəzərəçarpan olub (Cohen d, 1,41; 95% CI, 0,87-1,94).

• Yuxu keyfiyyəti: Müdaxilə qrupundakı iştirakçılar gündəlik yuxu qeydlərinə görə yuxu keyfiyyətində əhəmiyyətli artım yaşayıb (qruplar arasında orta fərq 0,56; 95% CI, 0,39-0,74).

• Yuxuda qalma müddəti və yuxu səmərəliliyi: Oyandıqdan sonra yenidən yuxuya getmə müddəti 9,54 dəqiqə azalıb (95% CI, 1,93-17,10), yuxuya getmə müddəti 8,32 dəqiqə azalıb (95% CI, 1,91-14,70) və yuxu səmərəliliyi də əhəmiyyətli dərəcədə artıb (95% CI, -0,07% ilə -0,01%).

Bu nəticələr evdə tətbiq oluna bilən BDT-I proqramının yuxusuzluq yaşayan, süd vəzi xərçəngindən sağ çıxmış şəxslərdə yuxu keyfiyyətini və ümumi həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra biləcəyini göstərir. Xüsusilə səslə idarə olunan proqramdan istifadə ənənəvi üzbəüz terapiyalara çıxışdakı çətinlikləri aşmağa kömək edə bilər.

Niyə koqnitiv davranış terapiyası (BDT)?

Koqnitiv davranış terapiyası yuxusuzluğun müalicəsində qızıl standart hesab olunur. Bu terapiya yuxu vərdişlərinin dəyişdirilməsinə yönəlmiş strukturlaşdırılmış yanaşmadır və həm yuxu müddətini, həm də keyfiyyətini yaxşılaşdırır. Lakin mütəxəssis terapevtlərin azlığı və müalicənin adətən 4 ilə 8 həftə davam etməsi əlçatanlığı çətinləşdirir. İnternet üzərindən təqdim olunan rəqəmsal BDT-I müdaxilələri bu maneələri aşmağa kömək edir, səslə idarə olunan proqramlar isə daha bir irəli addım sayıla bilər. Pasiyentlərin evdə gündəlik tətbiq edə biləcəyi bu terapiyalar yuxu rejimi və gigiyenası barədə fərdiləşdirilmiş rəylər təqdim edərək daha təsirli nəticələr əldə etməyə imkan verir.

BDT-I-nin təsir mexanizmi

1. Koqnitiv yenidənqurma: BDT-I-nin ilk addımı yuxu ilə bağlı mənfi düşüncə qəliblərini dəyişməkdir. Yuxusuzluq yaşayan şəxslərdə çox vaxt yuxuya dair həddindən artıq narahatlıq və mənfi inanclar yaranır. Məsələn, “Heç vaxt yaxşı yata bilməyəcəyəm” və ya “Bu gecə yatmasam, sabah işimi görə bilmərəm” kimi düşüncələr yuxuya getməyi daha da çətinləşdirir. BDT-I çərçivəsində bu mənfi inanclar qiymətləndirilir və onların yerinə daha real və müsbət düşüncələr qoyulur.

2. Stimullara nəzarət: Yuxu problemləri çox vaxt yataq və yataq otağının oyaqlıqla əlaqələndirilməsi nəticəsində yaranır. BDT-I pasiyentləri yataqlarından yalnız yatmaq üçün istifadə etməyə təşviq edir. Bu addımda yataqda oyaq qalma müddətini minimuma endirmək və yataq–yuxu əlaqəsini gücləndirmək hədəflənir. Məsələn, yataqda yata bilməyən şəxs qalxır və yalnız yuxusu gəldikdə yenidən uzanır. Bu üsul zamanla yuxusuzluqla əlaqəli şərtlənməni azaltmağa yönəlib.

3. Yuxunun məhdudlaşdırılması: BDT-I-nin mühüm komponentlərindən biri yuxunun məhdudlaşdırılmasıdır. Bu strategiya şəxsin yataqda keçirdiyi vaxtı məhdudlaşdıraraq yuxu təzyiqini artırmağı hədəfləyir. Yəni şəxs adətən yatdığından daha az vaxt yataqda qalır və bu, nəticədə daha tez yuxuya getməsini təmin edir. Zamanla yuxu müddəti tədricən artırılır və şəxsin yuxu səmərəliliyi yaxşılaşır.

4. Rahatlama üsulları: Yuxusuzluq yaşayan insanlarda adətən yüksək oyaqlıq və stress müşahidə olunur. BDT-I rahatlama üsulları və nəfəs məşqləri ilə onların yuxuya keçid zamanı yaşadıqları çətinlikləri azaltmağı hədəfləyir. Əzələlərin boşaldılması, meditasiya və dərindən nəfəsalma kimi üsullar yuxuya getməzdən əvvəl stressin azalmasına kömək edir.

5. Yuxu gigiyenası təlimi: Yuxu gigiyenası sağlam yuxu vərdişlərinin öyrənilməsini və davam etdirilməsini təmin edir. BDT-I şəxslərə yatmazdan əvvəl həddindən artıq kofein qəbulundan yayınmaq, müntəzəm yuxu saatlarına riayət etmək, yataq otağında uyğun işıq və səs şəraiti yaratmaq kimi vərdişlər qazandırır.

BDT-I-nin tətbiq forması: BDT-I adətən 6-8 həftəlik müalicə proqramı kimi tətbiq olunur. Ənənəvi olaraq üzbəüz terapiya formasında aparılsa da, rəqəmsal platformalar və səsli əmr sistemləri kimi yeni texnologiyalar sayəsində evdə tətbiq edilə bilir. Bu tədqiqatda istifadə olunan səslə idarə edilən terapiya (məsələn, Alexa və ya bənzər cihazla) şəxsin gündəlik yuxu vərdişlərini izləyərək fərdi tövsiyələr təqdim edir və terapiyanın davamlılığını təmin edir.

Texnoloji müdaxilənin potensialı

Bu tədqiqat səslə idarə olunan proqramın yuxusuzluğun müalicəsində uğurunu göstərməklə yanaşı, gələcəkdə bu cür proqramların miqyasının necə artırıla və daha çox insana necə çatdırıla biləcəyini də gündəmə gətirir. Tədqiqatçılar proqramın daha geniş kütlələrə yayılmalı və süni intellektlə inteqrasiya olunaraq daha da təkmilləşdirilməli olduğunu vurğulayırlar. Həmçinin bu texnologiyaların digər təsirli BDT-I proqramları ilə müqayisə edilərək effektivliyinin sınaqdan keçirilməsi tövsiyə olunur.

Nəticə və gələcəyə baxış

Bu tədqiqat evdə tətbiq oluna bilən, səslə idarə olunan BDT-I proqramının süd vəzi xərçəngindən sağ çıxmış qadınlarda yuxusuzluğun müalicəsində təsirli ola biləcəyini sübut edib. Yuxu rejimində və həyat keyfiyyətində mühüm yaxşılaşmalar əldə olunub və belə proqramların gələcəkdə daha geniş istifadə edilə biləcəyi düşünülür. Xərçəng mərkəzlərinin yuxusuzluq yaşayan daha çox xərçəng pasiyentinə çatmaq üçün bu proqramları inteqrasiya etməyi nəzərdən keçirməli olduğu irəli sürülür. Gələcək tədqiqatlar proqramların daha böyük qruplara tətbiq imkanlarını və süni intellektlə inteqrasiya sayəsində necə daha geniş istifadə oluna biləcəyini araşdırmalıdır.