Tibbi karyerada ayaqda qalmaq bələdçisi: köpəkbalıqları ilə üzməyə məcburuqmu?

Tibb aləmində səssiz böhran

Tibb aləmi bəşəriyyətə kömək etmək istəyən idealist insanların görüş yeri sayılsa da, pərdə arxasında ciddi struktur problemləri var. Bunların başında toksik iş mühiti, zorakılıq mədəniyyəti və sistemli laqeydlik gəlir. Xüsusən rezidentura və ixtisas hazırlığında müşahidə edilən bu toksik mühit bir çox həkimin tükənməsinə, hətta faciəli nəticələrə sürüklənməsinə səbəb ola bilir. Bu gerçəkliyi məcazi, lakin təsirli dillə göstərən maraqlı bir mətn tibb ictimaiyyətində əfsanəyə çevrilib.

19-cu əsrdən 2025-ə uzanan metafora — köpəkbalıqları ilə üzmək

Tibb aləmi insan həyatına toxunmaq istəyən idealist həkim namizədləri ilə doludur. Lakin bu yol bəzən çox çətin, hətta üzücü olur. Maraqlıdır ki, bu gerçəklik təxminən iki əsr əvvəl yazılmış mətnlə bu gün də tam üst-üstə düşür.

19-cu əsrin əvvəllərində “Voltaire Cousteau” adından istifadə edən sirli fransız yazıçının qələmə aldığı iddia edilən “Köpəkbalıqları ilə necə üzməli: yeni başlayanlar üçün bələdçi (How to Swim with Sharks: A Primer)”zahirən süngər toplayanlar üçün yazılmış sağqalma mətnidir. Lakin sətiraltı mənaya baxdıqda onun əslində toksik insanlarla davranmaq barədə incə satira olduğu görünür.

Mətnin əsl mənşəyi dəqiq bilinməsə də, 1974-cü ildə Johns Hopkins Universitetinin biotibbi mühəndislik bölməsinin qurucusu Richard Johns tərəfindən şam yeməyində “çıxış mətni” kimi təqdim edilməsi onun akademik dairələrdə yayılmasına səbəb olub. Hətta bəzi mənbələr əsl müəllifin Johns olduğunu bildirir. Yəni bu yazı ya 1800-cü illərin əvvəllərinə aid həqiqi sənəd, ya da həmin dövrün ruhunu əks etdirən ustalıqla qurulmuş bədii mətn ola bilər.

Bu gün həmin metafora xüsusən tibb fakültələrində bir növ “mədəni bələdçi” kimi yayılır. ABŞ-dakı bir çox tibb məktəbində tələbələr təhsilin əvvəlində bu yazı ilə tanış olurlar. Köpəkbalıqları ilə dolu okeanda üzməyə çalışmaq, yəni toksik, aqressiv və empatiyadan uzaq sistemdə var olmağa çalışmaq gənc həkimlərin şüurunda yer alan gerçəkliyə çevrilir.

Bəs bu metafora bugünkü tibb mühitində nə dərəcədə keçərlidir? Əsas sual isə budur: niyə hələ də köpəkbalıqları ilə üzməyə məcburuq?

Bir metaforanın anatomiyası

Yazının əsas metaforası aydındır: “köpəkbalıqları” təcrübəli həkimləri, “üzgüçülər” isə rezidentləri və gənc həkimləri təmsil edir. Mətnin ilk cümləsi belə vəziyyəti ümumiləşdirir:

“Heç kim köpəkbalıqları ilə üzmək istəməz. Bu nə tanınmış idman növüdür, nə də əyləncəli və ya həyəcanverici təcrübədir.”

Bu sözlərlə başlayan mətn əslində toksik insanlarla münasibət qurmağa dair ironik bələdçi təqdim edir. Onun ABŞ-ın ən nüfuzlu tibb fakültələrindən UPenn Perelman Tibb Məktəbində yeni tələbələrə paylandığı məlumdur.

Mədəni travma: tibbdə toksiklik təlim vasitəsidirmi?

Bu metafora gücləndirici deyil, dağıdıcı ola bilər. Tibbdə rezidentura və ixtisas hazırlığında “dözümlü olmaq” vurğusu çox vaxt gələcək həkimlərin şəxsi inkişafı üçün deyil, mövcud toksik sistemi davam etdirmək üçün istifadə olunur. Sərtləşmək təzyiqi zamanla peşə həyatına da keçir. Çünki biz həssaslığımızı göstərməməyi deyil, onu inkar etməyi öyrənirik. Təəssüf ki, bunun çox ağır nəticələri ola bilir.

Karyeram boyu bir çox gənc həkimin bu mədəniyyət üzündən səssizcə özünə qapandığını və ya psixoloji çöküş yaşadığını gördüm. Bəzən bu çöküş faciə ilə də nəticələnir. Çünki heç kim “köpəkbalıqları ilə üzmək” istəmir, amma tibb okeanında başqa seçimimiz olmadığını düşünürük.

“Sərt olmalısan” çağırışının təhlükəli üzü

Bu peşəyə ilk addımı atanda qarşılaşdığım ilk qayda belə idi: “Qalın dəri qazan.” Çünki tənqidə, təzyiqə, hətta bəzən təhqirə məruz qalmaq demək olar ki, təbii sayılırdı. Zamanla anladım ki, bu söz əslində xəbərdarlıq deyil, razılaşmadır. “Burada işlər belə gedir, sən dəyişəcəksən” deyilirdi.

Lakin toksik davranışlara dözmək onları aradan qaldırmır. Əksinə, sistemin dəyişmədən yaşamasına imkan verir. Tənqid edəndə isə adətən “şişirdirsən”, “çox həssassan”, “özünü qurban kimi göstərmə” cavabları ilə qarşılaşırsan.

Toksik davranışlar, susmaq mədəniyyəti və mikroaqressiyalar

ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin (CDC) məlumatına görə, 2018-ci ildən səhiyyə işçiləri arasında iş yerində qısnama barədə bildirişlər iki dəfə artıb. Qısnama şifahi hücumdan açıq zorakılığa qədər geniş sahəni əhatə edir. Pandemiyadan sonra problem daha da dərinləşib.

Bəzən bu, mikroaqressiyalar şəklində ortaya çıxır. Bəzən tibb bacısı, bəzən texnik, bəzən həmkar işini çətinləşdirərək sistem daxilindəki məyusluğunu sənə yönəldir. Bu davranışların çoxu açıq edilmir, amma hiss olunur. Onların yığılması uzun müddətdə qurumlara deyil, insanlara zərər verir.

“Resurslar azalanda və stress artanda insanlar təkcə bir-birinə kömək etməyi dayandırmır, bəzən işləri daha da çətinləşdirməyə çalışırlar.”

Üfüqi nəzakətsizlik: yeni nəsil zorakılıq

Bu sahədə istifadə edilən terminlərdən biri “üfüqi nəzakətsizlik”dir (lateral incivility). Açıq zorakılıqdan fərqli olaraq, adətən həmkarlar arasında səssiz, passiv-aqressiv davranışlarla üzə çıxır. Məsələn, tibb bacısının həkimin işini çətinləşdirmək üçün işi ləngitməsi və ya cərrahın əməliyyatxanadakı stressini yardımçı heyətə yönəltməsi.

Öz qanını axıtmamaq: mənəvi sağlamlıq və özünüdərk

Yazıdakı bu cümlə diqqət çəkir:

“Yaralanmısınızsa, heç vaxt qan axıtmamalısınız. Qan qoxusu köpəkbalıqlarını sizə cəlb edir.”

Bu metafora emosional zəiflik göstərməməyin vacibliyini vurğulayır. Lakin bu, sağlam həll deyil. Çünki boğulan duyğular zamanla qəzəb, tükənmə və depressiya kimi geri qayıdır.

Həkimlər adətən xəstəyə qulluq etməyi öyrənir, öz emosional proseslərini izləməyi isə öyrənmirlər. Bu da uzun müddətdə ciddi psixi sağlamlıq böhranına səbəb ola bilər.

Dəyişiklik haradan başlamalıdır?

Bir qurumun mədəniyyətini dəyişmək, əlbəttə, təkcə ayrı-ayrı insanların səyi ilə olmur. Rəhbərlər bu məsələdə aydın və qəti mövqe göstərməlidir. Toksikliyə sıfır dözümlülük siyasəti yalnız sözdə deyil, davranışda da tətbiq edilməlidir.

Lakin dəyişiklik yuxarıdan gəlməyəndə aşağıdan başlamalıyıq. Hər gün işə necə gəlməyimiz, həmkarlarımızla necə davranmağımız, özünü pis hiss edənə “yaxşısanmı?” deməyimiz belə bu zənciri qıra bilər.

Rəhbərlik işçilərini müdafiə etmirsə, bu, çox tez tükənməyə və böyük məyusluğa gətirir.

Nəticə: köpəkbalıqları ilə üzməyə məcburuqmu?

Voltaire Cousteau-nun metaforası nə qədər təsirli olsa da, 2025-ci ildə hələ də “köpəkbalıqları ilə üzməyə” məcbur olmaq sistemin dəyişmədiyini göstərir. Həqiqi dəyişiklik təkcə fərdi dözümlülüklə deyil, qurumsal cəsarətlə mümkündür.

Lakin bu prosesdə hər bir səhiyyə işçisi özünə bu sualı verməlidir: “Bu gün işə necə gəldim? Başqalarına hörmətlə yanaşırammı? Mənimlə pis davrananda mən də başqaları ilə pis davranırammı?”

Çünki nəticədə nəzarət edə biləcəyimiz yeganə şey öz münasibətimizdir. Bəlkə də o kiçik dəyişikliklər böyük dalğaların xəbərçisidir.