Tibbin gələcəyi – biotexnologiya və miniatür robotlar

Texnologiya səhiyyədə hər gün daha çox istifadə olunur, görüntüləmədən müalicəyədək töhfələri ilə tibbin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Tibbi araşdırma və inkişafı artıq ondan ayrı düşünə bilmirik. Beləliklə həyatımızın mərkəzində yeni anlayış yer tutur: biotexnologiya!

Biotexnologiya nədir?

Biotexnologiya təbiət elmlərini kompüter, maşın və elektrik-elektronika mühəndisliyi ilə birləşdirib sağlamlığa təsir edən zülal, ferment və genləri müəyyən edən, diaqnoz və müalicə molekulları və alətləri hazırlayan elmdir.

Fəaliyyətlərinə DNA-gen təhlili kimi diaqnostik texnologiyalar, qabaqcıl peyvəndlər, rekombinant anticisim-peptidlər və süni orqan istehsalı daxildir. Yoluxucu və genetik xəstəliklərin profilaktikası, dərman sənayesinin inkişafında mühümdür. Yalnız səhiyyəyə aid deyil: qida yaxşılaşdırılması, süni gübrə, yeni tərəvəz-meyvə istehsalı və quraq ərazidə məhsul yetişdirmədə də işləyir. Biotexnoloji dərmanların təsiri daha spesifikdir, çünki rekombinant DNA və genlər hədəfə asan çatır. Sintetik dərmanlardan az yan təsirlidir, kiçik dozada işləyə bilər. Sitokinlər (xəstəliyə cavab üçün ifraz olunan hormona bənzər maddə), interferonlar (nəzarətsiz çoxalmaya təsir edən maddə), interleykinlər (leykositlərarası xəbər ötürən), immunoqlobulinlər (orqana bağlanıb reaksiya başladan), rekombinant böyümə faktorları və hormonlar müxtəlif xəstəliklərdə istifadə edilən məhsullardandır. Bəzi rekombinant peptid-lipidlər və peyvəndlər gen müalicəsində işlənir. İnkişafla çoxlu yeni müalicə araşdırılır. Fayda ilə yanaşı zərər də var: bəzi işlər mühiti çirkləndirib canlıları öldürərək qida zəncirini və ekosistemi poza bilər. Bioloji silah istehsalı kimi qaranlıq tərəfi də var. Düzgün istifadə çox vacibdir, yanlış istifadə faydadan çox zərər gətirər.

Robotik cərrahiyyə başgicəlləndirici sürətlə inkişaf edir, gələcəkdə tibbdə nə qədər tətbiq olunacaq?

Texnologiya ilə müalicələr dəyişir. Bəzi əməliyyatlarda klassik əvəzinə laparoskopik və robotik cərrahiyyə işlənir. Bu yeni 2 növ millimetrlik kəsikdən aparılır, sağlam toxumanı az zədələyib sağalmanı qısaldır. Laparoskopiyada təxminən 10 millimetr kəsikdən tibbi alətlər, manipulyatorlar daxil edilir; cərrah onlarla işləyir. Kamera mikrogörüntünü böyüdərək incə işə imkan verir. Ortopediya, göz, mikro- və neyrocərrahiyyə, ümumi cərrahiyyə, radioterapiya və bəzi onkoloji əməliyyatlarda tətbiq edilir. Bəzi işlərdə daha az qanama və ağırlaşma, artıq xəstəliksiz sağqalma göstərilib. Robotik cərrahiyyə istifadəsi indi artır; urologiya, ginekologiya, ümumi, ürək-damar, piylənmə cərrahiyyəsi və onkologiyada işlənir. 3 əsas qol var; cərrah xəstə yanındakı konsoldan idarə edir. Əl-biləyi təqlid edən konsol və qollara təzyiq sensoru əlavə edilib, cərrah yumşaqlıq-sərtliyi hiss edir. Bu həssaslığı və uğuru artırıb… İrəliləyişlər hər kəsi təsirləndirir, amma gələcəkdə təcili hallar xaric cərrahiyyənin demək olar edilməyəcəyini eşitsəydiniz nə hiss edərdiniz?! İmmuniteti daha yaxşı manipulyasiya, erkən diaqnoz, az invaziv üsullar, mikro/miniatür robotlar və radioterapiya inkişafı bugünkü çoxlu əməliyyatı gələcəkdə gərəksiz edəcək.

Miniatür robotlar tibb üçün gəlir

Klinik tətbiqə başlayanda tibbdə böyük dəyişiklik yaradacaq yeni biotexnoloji inkişaflardan biri mikro / miniatür robotlardır. 14-16 noyabr 2019-da təşkil etdiyimiz Onkologiyada İz Qoyanlar Zirvəsiçərçivəsində sahənin ilk ağla gələn adlarından Prof. Metin Sitti, “Xərçəng diaqnoz və müalicəsində miniatür robotlar” təqdimatı ilə bizi heyran edib.

Sitti və komandasının kapsul və ya başqa formalı robotları udulur və ya venadan verilir, maqnit sahəsi ilə uğurla yönləndirilir. Xərçəng hüceyrələrinə dərman çatdırıb hətta biopsiya edə bilir. Kapsul robotlar sonra özü çıxır; biopsiya robotunda isə alınan toxuma yoxlanacağından robot prosedurun sonunda çıxarılır.

Bununla mədəaltı vəzi və öd kimi gec aşkarlanan xərçənglərə erkən diaqnoz mümkün sayılır. Bu inkişaf çox elmin birlikdə istifadəsinin yaxşı nəticəsini göstərir. Biotexnologiya karyera planlayan gənclərin bilməli olduğu sahədir. Texnologiya və süni intellektin səhiyyə faydasını artıq daha yaxşı görürük. Diaqnozdan müalicəyədək elementlər dəyişir, inkişaf edir və bu gün sağalmayan xəstəliyə gələcəkdə müalicə tapmaq ümidi doğurur.

Metin Sitti kimdir?

Prof. Sitti bakalavr və magistr dərəcəsini Boğaziçi Elektrik-Elektronika Mühəndisliyində, doktorluğu 1999-da Tokio Universiteti Elektrik Mühəndisliyində alıb. Berkeley Kaliforniya Universitetində 1999-2002 postdoktorant və müəllim, Carnegie Mellon Universitetində 2002-2016 professor olub. 2014-dən Almaniya Max Planck Cəmiyyətinin Ağıllı Sistemlər İnstitutunun direktoru, 2018-dən Koç Universiteti tibb və mühəndislik fakültələrində qismən professor işləyir. Tibbi mikrorobot-cihazlar, təbiətdən ilhamlanan miniatür və yumşaq robotlar kimi müxtəlif mövzuları araşdırır. Gekkon ayaq tükündən ilhamlanan mikrolif yapışdırıcını kommersiyalaşdırmaq üçün 2009-da ABŞ-da nanoGriptech A.Ş. startapını qurub; yapışdırıcı 2018-dən çox məhsulda işlənir.

Mükafatları arasında 2018 Rahmi Koç Elm Medalı, 2019 ERC Advanced Grant, 2019 Robotics Science & Systems Ən Yaxşı Məqalə, 2014 IEEE Fellow, 2014 IEEE/ASME Ən Yaxşı Mexatronika Məqaləsi, 2011 SPIE Nanoengineering Pioneer və 2005 National Science Foundation CAREER var. Rəyli jurnal-konfranslarda 450-dən çox məqaləsi var. 250-dən çox jurnal işi Nature, Nature Materials, Nature Communications, Proceedings of the National Academy of Sciences, Science Robotics, Science Advances və Advanced Materials daxil aparıcı nəşrlərdə çıxıb. 22,000-dən çox istinad alıb. “Mobile Microrobotics” kitabı MIT Press-də 2017-də çıxıb. Konfrans, universitet və şirkətlərdə 200-dən çox dəvətli çıxışı olub. Progress in Biomedical Engineering və Journal of Micro-Bio Robotics baş redaktorudur.

*

Məqaləni dövrümüzün təsirli yazıçı-tarixçisi Yuval Noah Hararinin biotexnologiya sözləri ilə bitirək:

“İnsanlar bəşəriyyətin milli səviyyədə həll olunmayan üç varoluş təhlükəsi ilə üzləşdiyini anlamalıdır. Yalnız qlobal həll mümkündür: nüvə müharibəsi, iqlim dəyişikliyi, texnoloji pozulma, xüsusilə süni intellekt (AI) və biomühəndisliyin yüksəlişi. Süni intellekt və biotexnologiya bəşəriyyəti məhv edə bilər. AI və genetika silahlanma yarışına girsək məhvi təmin edərik. Kimin qazanması vacib deyil, uduzan bəşəriyyət olacaq.

Çox qorxuram. Texnologiya tarixdəki ən totalitar rejimləri mümkün edir, Orwellin xəyalından artıq. O, yalnız xaricdə sizi izləyən rejim düşünürdü: nə edir, hara gedir, kimlə görüşürsünüz. İndi günün 24 saatı hamını, hətta bədənində baş verəni izləyən texnologiya var. Biometrik sensorlar, süni intellekt və biotexnologiya kombinasiyası ilə. Çində şagirdlərin biometrik qolbaq taxdığı məktəblər var. Təhsil üçün deyirlər; yuxunuz gəlir, darıxır və ya çətinlik çəkirsinizsə müəllim bilir. Amma siyasi məqsəd də mümkündür. 20-ci əsrdə Stalin, Hitler və Mao ilə gördüklərimiz indiki maşınlarla müqayisədə heç nə olacaq.

Biotexnologiyanı düzgün işlətməsək kiçik elit qrup fövqəlinsani xüsusiyyətlərlə yüksələr, çoxlu insan geridə qalar. İnsanlıq fərqli növlərə bölünər, tarixdə ilk dəfə zənginlə yoxsul ayrı növ olar. Bu ən böyük bərabərsizlikdir. Çox iş yox olar, yenisi yaranar. Əsas problem işin tam yoxluğu deyil, insanı yenidən öyrətməkdir. Həyat boyu öyrənmək üçün işi dəfələrlə dəyişəcəklər. Hazırkı təhsil buna hazırlamır. Yeganə həll qlobal əməkdaşlıqdır.”