Uşaqlıqda günəş yanıqları melanoma riskini artırır: yeni tədqiqat nə göstərir?

Uşaqlıqda günəşə qorunmadan məruz qalmaq yalnız həmin anda dərini zədələmir, sonrakı yaşlarda ciddi dəri xərçəngi olan melanoma riskini də qalıcı artıra bilər. Journal of the American Academy of Dermatology-də dərc edilmiş, 44 mindən çox insanın məlumatlarına əsaslanan geniş tədqiqat xüsusilə 15 yaşadək baş verən hər suluqlu günəş yanığının melanoma riskini 3,2% artırdığını göstərib.

Tədqiqatın məqsədi və əhəmiyyəti

Bu araşdırma, uşaqlıq yanıqları ilə sonrakı yaşlarda melanoma arasındakı əlaqəni ətraflı araşdıran ən geniş epidemioloji tədqiqatlardan biridir. Jim Z. Mai və həmkarlarının işi 25 aprel 2025-ci ildə Journal of the American Academy of Dermatology jurnalında dərc olunub. Nəticələr göz və saç rəngi kimi fərdi günəş həssaslığı xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq yanıqların riski artırdığını göstərməsi ilə diqqət çəkir.

Melanoma, bütün dəri xərçənglərinin yalnız 5%-ni təşkil etsə də, metastaz və ölüm potensialı ən yüksək növlərdəndir. Buna görə erkən uşaqlıqdan günəşdən qorunmaq profilaktikada çox vacibdir.

Kimlər araşdırılıb?

Tədqiqat ABŞ Radioloji Texnoloqlar Kohortu (USRT) çərçivəsində əvvəllər xərçəngi olmayan 44021 ağdərili iştirakçının məlumatlarını təhlil edib. Günəş yanığı tarixçəsi, günəşə həssaslıq xüsusiyyətləri (dəri, saç və göz rəngi), açıq havada keçən vaxt və yaşadıqları bölgənin UV şüalanma səviyyəsi ətraflı toplanıb.

• Ümumi izləmə: 342252 insan-il

• Melanoma halları: 290 iştirakçıda öz bildirişinə əsasən melanoma yaranması

Əsas nəticələr

15 yaşadək hər əlavə günəş yanığı melanoma riskini 3,2% artırır

• HR (risk nisbəti): 1,032

• Statistik əhəmiyyətlilik: P = 0,005

• Artım dəri, göz və saç rəngi, UV-yə məruzqalma və açıq havada keçirilən vaxt kimi fərdi amillərdən asılı olmayaraq aşkar edilib.

Göz və saç rəngi kimi xüsusiyyətlər əlavə risk yarada bilər

Melanoma riski bəzi fenotipik xüsusiyyətlərlə də artıb:

• Ala/qəhvəyi göz rəngi: HR 1,040 (etibar intervalı: 1,002–1,079)

• Tünd saç rəngi: HR 1,034 (1,005–1,063)

• Açıq dəri rəngi: HR 1,037 (1,012–1,063)

Lakin bu xüsusiyyətlər günəş yanığının yaratdığı riski dəyişməyib; yalnız müstəqil risk amilləri kimi qiymətləndirilib.

15 yaşdan sonrakı yanıqların təsiri YOXDUR

• 15 yaşdan sonra yaranan suluqlu günəş yanıqları ilə melanoma arasında statistik əhəmiyyətli əlaqə aşkarlanmayıb.

Nə üçün bu qədər vacibdir?

Uşaqlıqda günəşdən qorunma vərdişinin formalaşmaması ömürboyu risk yarada bilər. Tədqiqat xüsusilə “uşaqlar onsuz da sağalır” yanaşmasının nə qədər yanlış ola biləcəyini göstərir.

Praktikada nə etmək lazımdır?

Tədqiqatçılar aydın mesaj verirlər:

“Nəticələrimiz bütün uşaqların effektiv günəşdən qorunmasının əhəmiyyətini vurğulayır. 15 yaşadək birdən çox suluqlu günəş yanığı keçirmiş insanlarda digər risk amillərindən asılı olmayaraq melanoma baxımından daha sıx dəri nəzarətinin faydalı ola biləcəyini göstərir.”

Praktik tövsiyələr:

• Uşaqlara geniş spektrli günəşdən qoruyucu vasitələr çəkilməlidir (ən azı SPF 30).

• Günəşin ən güclü olduğu 11.00–16.00 saatlarında çölə çıxmaları məhdudlaşdırılmalıdır.

• Papaq və uzunqollu geyim kimi fiziki qorunma tədbirləri təşviq edilməlidir.

Məhdudiyyətlər

Əsas məhdudiyyət iştirakçıların günəş yanığı tarixçəsini keçmişi xatırlayaraq bildirməsidir. Yaddaş yanılmaları bəzi nəticələrin dəqiqliyinə təsir edə bilər.

Nəticə: dəri xərçəngindən qorunma hər yaşda vacibdir, amma başlanğıcı var

Melanoma riskini azaltmaq erkən uşaqlıqdan günəşdən qorunma şüurunun formalaşmasından keçir. Belə tədqiqatlar qarşısı alına bilən risklərə ictimai diqqəti artırmaq və uzunmüddətli səhiyyə siyasətini formalaşdırmaq üçün çox əhəmiyyətlidir.