Valideyni xərçəng olan uşaqlara psixoloji dəstək verilməlidir

Xərçəng diaqnozu qoyulan şəxsin yaxınlarının, xüsusilə uşaqlarının bu çətin prosesi daha asan keçirməsini təmin etməyin ən düzgün yolu psixoloji dəstək almaqdır.
Xərçəng diaqnoz qoyulduğu andan düzgün idarə edilməli xəstəlikdir. Həyatı bir anda dəyişdirəcək bu xəstəliklə mübarizə yalnız tibbi dəstəklə mümkün olacaqdır. Lakin mənzərəyə psixoloji baxımdan da baxmaq lazımdır. Yaşanacaq bu uzun və çətin prosesdə xəstəyə və yaxınlarına veriləcək psixoloji dəstək mənəvi boşluqları dolduracaq, insanın özünü tək hiss etməməsini təmin edəcək, yoluna necə davam edəcəyinə bələdçilik edəcəkdir.
Buna görə əhəmiyyəti nəzərdən qaçırılmamalı olan psixoloji dəstək həm xərçəng diaqnozu qoyulan şəxsin özü, həm də yaxınları üçün vacibdir. Xüsusilə uşaqların bu həssas vəziyyəti anlamasını təmin etməyin ən düzgün yolunun mütəxəssis psixoloqla danışmaqla mümkün olacağı unudulmamalıdır. Uşaqların bu prosesi ən az zərərlə keçirməsi və dəstəklənməsi üçün valideynlərə bu istiqamətdə hərəkət edərək mütəxəssis psixoloq dəstəyi almaları üçün yol göstərilməlidir.
Biz də məhz bu düşüncədən yola çıxaraq valideyni xərçəng olan uşaqlarımıza necə yol göstərəcəyimiz barədə ağlımızdakı bəzi sualları mütəxəssis klinik psixoloqumuz Almıla Şenə ünvanladıq.
Xərçəngin insanda yaratdığı psixoloji təsir nədir?
Xərçəng diaqnozu almağın insana ən böyük təsiri təşviş (anxiete) pozuntusudur. Xərçəng diaqnozu alan şəxs bundan sonra həyatının necə olacağını və köhnə həyat nizamına qayıda bilib-bilməyəcəyini düşünərək necə sağalacağını, müalicənin faydalarını və yan təsirlərini, xərçəngin həyatına necə təsir edəcəyini fikirləşir və cavablar axtarır. Həyatında əvvəllər yaşamadığı, təkbətək qaldığı bu vəziyyətlə mübarizə apararkən axtardığı cavabları tapa bilməməsi insanda narahatlıq yaradır. Şəxsiyyət xüsusiyyətindən asılı olaraq təşvişi bəzən qəzəb, səbirsizlik və depressiya kimi bir çox psixoloji hal izləyə bilər.
Uşağa valideyninin xərçəng olduğu necə deyilməlidir? Uşaq bu halda nə hiss edir?
Düşünüldüyünün əksinə, hər uşağın şəxsiyyət xüsusiyyətinə, yaşına və qavrayışına uyğun xəstəliyi ona izah etmək üsulu və forması var. Yetər ki, bu mövzuda uşağa qarşı dürüst olaq və verəcəyi reaksiyalarla, yaşayacağı çətinliklərlə mübarizə barədə məlumatlanaq. Yenə düşünüldüyünün əksinə, uşağın bunu psixoloqdan və ya digər səhiyyə mütəxəssislərindən deyil, xəstəliyi yaşayan şəxsdən eşitməsi ən idealıdır. Lakin bəzən xərçəng diaqnozu qoyulan şəxs bu gücü özündə tapa bilməz. Bu halda insanın sevdiyi və güvəndiyi ailə böyüyü uşağın özünü təhlükəsiz hiss etdiyi mühitdə, məsələn evində, vəziyyəti ona izah etməlidir. Xəstələnən şəxsin də eyni mühitdə olması ən sağlam söyləmə formasıdır.
Ailələr uşağın həyat axınının, dolayısı ilə dərslərinin təsirlənəcəyindən və çox kədərlənəcəyindən qorxduqları üçün vəziyyəti onlarla bölüşməməyə çox meyillidirlər. Lakin unudulan məqam uşağın ətrafında baş verənləri fərq etməsidir. Onu bu prosesdə tək buraxmaq ətrafında olanları anlamaq istəyən uşağın təkbaşına araşdırmağa başlamasına səbəb olur. Bu da bəlkə mövcud vəziyyətdən daha pisini qavramasına səbəb olacaqdır. Ağlından keçən problemləri böyüdərək anasının və ya atasının çox pis vəziyyətdə olduğu üçün ona heç nə deyilmədiyini düşünür. Bununla yanaşı, uşağa yalnız “bir az xəstəyəm” deyərək ana və ya atanın vəziyyəti ötürməsi sonrakı prosesdə saç tökülməsi kimi xərçəng müalicəsi yan təsirləri ortaya çıxdıqda uşağın “deməli, xəstə olmaq belədir. Mən də xəstələnsəm saçım töküləcək, belə halsız olacağam” kimi yanlış təsəvvürlərə qapılmasına və zökəm kimi kiçik narahatlıqda belə inanılmaz təşviş pozuntuları yaşamasına səbəb olacaqdır.
Bu mövzuda yaxınları uşağın həyatını asanlaşdırmaq üçün nə etməlidir?
Əvvəlcə açıq, aydın və dürüst olmaq lazımdır. Xəstənin yaşaya biləcəyi hər hansı yan təsir əvvəlcədən sözlə, anlaya biləcəyi şəkildə uşağa izah edilməli, bu fikrə alışmasına və hazırlanmasına imkan verilməlidir. Məsələn, kimyaterapiyanın yan təsiri kimi ortaya çıxan saç tökülməsinə qarşı bunun dərmanın yan təsiri olaraq bir müddət yaşanacağı, lakin kimyaterapiyadan sonra köhnə saçlara yenidən qovuşmağın mümkün olduğu izah edilməlidir. Məsələn, uşağa demədən saçını kəsdirib evə gəlmək əvəzinə uşaqla birlikdə bərbərə getmək, saçı çıxarılıb parik taxıla bilən oyuncaq kukla almaq kimi uşağın maraq dairəsindəki oyuncaqları buna uyğunlaşdırmaq onun daha asan uyğunlaşmasına kömək edə bilər. Unutmayaq ki, düzgün və şüurlu izah edildiyi müddətdə uşaqlar bu vəziyyətə çox tez uyğunlaşa biləcəklər.
Uşağın müəllimi, getdiyi idman klubu və ya buna bənzər fəaliyyət qruplarındakı məsul şəxslər də bu vəziyyət barədə mütləq məlumatlandırılmalıdır. Uşağın gündəlik həyat rejimini mümkün qədər davam etdirməyə çalışmaq lazımdır.
Valideyninin xərçəng olduğunu öyrənən uşaq ən çox hansı mövzuda özünü çarəsiz hiss edir? Bu hissi aradan qaldırmaq üçün yaxınlarının vəzifələri nələrdir?
Uşağın bunu necə öyrəndiyindən asılı olaraq yaşadığı təşviş səviyyəsi dəyişə bilər. Evdə dəyişən bu vəziyyət barədə məlumat verilməyən uşağın çarəsizliyi ən çox bu mövzudadır. Uşaqda bölüşə bilməmək, soruşa bilməmək hissi və vəziyyət o qədər pisdir ki, heç kim mənə çox şey demir düşüncəsi hakimdir. Evdəki vəziyyəti öz-özünə anlamağa çalışan uşağın yaşadığı təşviş, qorxu və stress səviyyəsi ailəsinin vəziyyəti izah edib “yaşadığın hər mövzuda sənə dəstəyik, buradayıq” dediyi uşağa nisbətən daha çoxdur.
Buna görə bu prosesdə uşağa yanaşmada mütəxəssis psixoloqdan dəstək almağın əhəmiyyəti aydındır. Veriləcək psixoloji dəstək və izah forması uşağın şəxsiyyət xüsusiyyətinə və yaş dövrünə görə fərqlənə bilər. Anasını və ya atasını itirmək qorxusu ilə yaşadığı təşviş və qorxu gündəlik həyat nizamına (yemək yemə, yuxu vərdişi kimi) mənfi təsir edə bilər. Yaxınlarına düşən vəzifə bu mövzuda komanda kimi işləməkdir. Söz və davranışlarda ardıcıl mövqe göstərmək lazımdır. Ailə üzvlərinin fərqli şeylər deməsi uşağın bəzən güvəndiyi yaxınlarından ayrı-ayrılıqda soruşaraq vəziyyətin həqiqiliyinin və ciddiliyinin nə qədər düzgün deyildiyini sorğulamasına səbəb ola bilər. Qısaca, yaxınların dürüst, açıq və aydın olması uşağın prosesi sağlam keçirməsi üçün çox vacibdir.
Uşağın psixoloji dəstək alması lazımdırmı?
Bu, ailənin uşağa yanaşması ilə də əlaqəlidir. Əvvəldən uşaqla ailə arasında sağlam ünsiyyət qurularsa, əksər uşaqlarda ehtiyac görülməyə bilər.
Əvvəlcə ailənin uşağa vəziyyəti açıqlamadan öncə hansı mövqe və davranış göstərməli olduğu barədə mütəxəssis psixoloqdan yardım alması faydalıdır. Mütəxəssis psixoloq uşağın şəxsiyyətini və yaşını nəzərə alaraq ailəyə dəstək verəcək və yol göstərəcəkdir. Uşağa istədiyi vaxt kənarda kiminsə ona kömək edəcəyi məlumatının verilməsi vacibdir. Beləcə uşaq bir dəfə də olsa psixoloqla görüşərək kənarda mənə kömək edə biləcək obyektiv mütəxəssis var təsəvvürü qazanacaq, ailədəki vəziyyəti kənar mütəxəssislə danışmaq ona inam verəcəkdir. Sonrakı prosesdə ailə ilə psixoloq uşağın dəstək alıb-almamasına qərar verə bilər.
Siz ölkəmizdə valideyni xərçəng olan uşaqlara kifayət qədər dəstək verildiyinə inanırsınızmı?
Təəssüf ki, inanmıram deyəcəyəm… Çünki əksər ailə belə diaqnoz qarşısında özünün psixoloji dəstək almalı olduğunun fərqində deyil və buna inanmır. Bu halda uşağa necə dəstək verilsin və ya dəstək verilməsi üçün necə yardım istəsin?
Bu mövzuda biz mütəxəssislər əvvəlcə ailələri məlumatlandırmalıyıq. Çünki hər şey əvvəl ailədən başlayır. Diaqnoz qoyulduğu andan bunu uşağı ilə bölüşmək istəməyən və bölüşməyən ailələrlə qarşılaşırıq. Yalnız uşağın dərs uğuru azaldıqda psixoloqa müraciət etməyin lazım olduğu düşünülür. Emosional vəziyyəti pozulmadan və ya dərs uğuru azalmadan qabaqlayıcı dəstəyə ehtiyac olmadığı inancı hakimdir. Halbuki belə çətin prosesə girərkən ailələrin uşaqları ilə birlikdə başlanğıcda psixoloji dəstək almasının yaşanacaq müsbət və ya mənfi hallar qarşısında daha möhkəm duruş göstərmələrinə kömək edəcəyi qənaətindəyəm.
Dəyərli fikirlərini bizimlə bölüşən mütəxəssis klinik psixoloq Almıla Şenə səmimi təşəkkürlərimizi bildiririk.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.





Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.