عفونت روده چیست؟ علت‌ها، علائم و درمان آن

عفونت روده، که در گفتار عامیانه «سرماخوردگی معده» و در پزشکی گاستروانتریت نیز نامیده می‌شود، مشکلی شایع در دستگاه گوارش است. این عفونت‌ها معمولاً ناشی از ویروس، باکتری یا انگل هستند و با علائمی مانند اسهال، درد شکم، تهوع و استفراغ ظاهر می‌شوند. با تشخیص زودهنگام و درمان درست، بیشتر موارد به‌سرعت بهبود می‌یابند؛ اما موارد درمان‌نشده ممکن است به ازدست‌رفتن شدید مایعات و عوارض دیگر منجر شوند. این مقاله به پرسش‌های عفونت روده چیست، چگونه ایجاد می‌شود، چه علائمی دارد و چگونه درمان می‌شود به‌تفصیل پاسخ می‌دهد. همچنین با توضیح راه‌های پیشگیری، توصیه‌های تغذیه‌ای و پرسش‌های رایج ، موضوع از همه جنبه‌ها بررسی می‌شود.

عفونت روده چیست؟

عفونت روده، التهاب دستگاه گوارش است که در نتیجه آلوده‌شدن معده و روده‌ها به میکروارگانیسم‌ها ، یعنی ویروس، باکتری یا انگل، ایجاد می‌شود. در متون پزشکی به این وضعیت گاستروانتریت می‌گویند. عامل عفونت معمولاً از راه دهان وارد بدن می‌شود؛ خوردن غذاهای خوب شسته‌نشده، نوشیدن آب آلوده یا تماس با افراد مبتلا می‌تواند آن را منتقل کند. در نتیجه، سطح داخلی مجرای گوارش ملتهب می‌شود و علائمی مانند اسهال, استفراغ, درد شکم و تب ایجاد می‌کند. عفونت روده در همه گروه‌های سنی دیده می‌شود و در بیشتر موارد طی چند روز تا یک هفته خودبه‌خود بهبود می‌یابد. بااین‌حال، در بعضی شرایط، به‌ویژه در افراد دارای ایمنی ضعیف، عفونت ممکن است شدید شود و به درمان پزشکی نیاز داشته باشد.

چه عواملی عفونت روده ایجاد می‌کنند؟

علت‌های عفونت روده با موجودات میکروسکوپی ایجادکننده عفونت و راه ورود آن‌ها به بدن مرتبط‌اند. به‌طور کلی سه گروه اصلی از عوامل وجود دارد:

• عفونت‌های ویروسی: به‌ویژه ویروس‌هایی مانند نوروویروس, روتاویروس, آدنوویروس از شایع‌ترین علت‌های عفونت روده هستند. نوروویروس از عوامل شایع همه‌گیری‌های اسهال ناشی از غذا در بزرگسالان است؛ روتاویروس بیشتر در کودکان اسهال شدید ایجاد می‌کند. عوامل ویروسی بسیار مسری‌اند و به‌آسانی از طریق تماس نزدیک با مبتلایان یا فضاهای مشترک منتشر می‌شوند.
• عفونت‌های باکتریایی: Escherichia coli (E. coli), Salmonella, Shigella, Campylobacter و Clostridioides difficile نیز از باکتری‌های ایجادکننده عفونت روده هستند. باکتری‌هایی که به‌ویژه از طریق غذاهای فاسد یا مواد غذایی خوب نپخته مانند گوشت، تخم‌مرغ و شیر وارد بدن می‌شوند، عفونت‌های حادی به شکل مسمومیت غذایی ایجاد می‌کنند. برخی عفونت‌های باکتریایی، مثلاً Shigella یا بعضی گونه‌های تولیدکننده سم E. coli، می‌توانند وضعیت‌های جدی مانند اسهال خونی ایجاد کنند.
• عفونت‌های انگلی: Giardia lamblia (ژیاردیازیس)، Entamoeba histolytica (اسهال خونی آمیبی) و انگل‌های میکروسکوپی مشابه یا کرم‌های روده‌ای مانند کرم‌ها و کرم‌های نواری نیز ممکن است عفونت ایجاد کنند. عفونت انگلی معمولاً با نوشیدن آب آلوده یا خوردن سبزی‌های خوب شسته‌نشده منتقل می‌شود و می‌تواند اسهال طولانی‌تری ایجاد کند.

این میکروارگانیسم‌ها پس از ورود به بدن، روی سطح داخلی روده‌ها مستقر می‌شوند، تکثیر می‌یابند و التهاب ایجاد می‌کنند. عفونت روده چگونه منتقل می‌شود؟ معمولاً از سازوکاری به نام مسیر مدفوعی‌ـ‌دهانی منتقل می‌شود؛ یعنی آب و غذای آلوده به مدفوع از راه دهان وارد بدن می‌شوند. عوامل خطر اصلی عبارت‌اند از:

• بهداشت ناکافی: خوب نشستن دست‌ها پس از توالت و تمیزنبودن دست‌ها پیش از آماده‌سازی غذا، خطر عفونت را افزایش می‌دهد.
• غذا و آب آلوده: استفاده از آب آشامیدنی ناسالم، میوه و سبزی خوب شسته‌نشده، یا خوردن گوشت، مرغ و غذای دریایی که درست پخته نشده‌اند، سبب ورود میکروب‌ها می‌شود.
• غذاهای فاسد یا خام: غذاهای تاریخ‌گذشته، مواد نگهداری‌شده در شرایط نامناسب و لبنیات پاستوریزه‌نشده خطر دارند. به‌ویژه در تابستان، باکتری‌ها در غذاهایی که بیرون مانده‌اند آسان‌تر رشد می‌کنند.
• تماس با افراد بیمار: تماس نزدیک با فرد مبتلا به عفونت روده و استفاده مشترک از توالت، حوله یا وسایل آشپزخانه می‌تواند میکروب‌ها را منتشر کند.
• برهم‌خوردن فلور روده: برهم‌خوردن تعادل باکتری‌های مفید روده، مثلاً بر اثر مصرف آنتی‌بیوتیک وسیع‌الطیف، می‌تواند زمینه تکثیر عوامل بیماری‌زای فرصت‌طلب، مانند باکتری C. difficile ، و ایجاد عفونت را فراهم کند.

با کنار هم قرارگرفتن عوامل بالا، میکروارگانیسم‌های زیان‌آور در دستگاه گوارش مستقر می‌شوند و عفونت را آغاز می‌کنند. به‌ویژه در مناطقی با دسترسی محدود به آب سالم و محیط‌های شلوغ، مانند مدرسه‌ها، مهدکودک‌ها و خانه‌های سالمندان، عفونت روده ممکن است به شکل همه‌گیری دیده شود.

علائم عفونت روده

در عفونت روده، علائم اغلب با توجه به نوع میکروب عامل و وضعیت عمومی سلامت فرد متفاوت‌اند. بااین‌حال، بیماری معمولاً ناگهانی شروع می‌شود و با نشانه‌های شایع زیر ظاهر می‌شود:

• اسهال: دفع مدفوع آبکی و شل بیش از 3 بار در روز، مشخص‌ترین علامت است. اسهال گاهی بدبو یا متمایل به سبز است. در بعضی عفونت‌های باکتریایی، در مدفوع خون یا مخاط نیز دیده می‌شود.
• درد و گرفتگی شکم: به‌ویژه اطراف ناف ممکن است گرفتگی‌های شکمی به شکل اسپاسم و درد احساس شود. صدای روده و گاز زیاد نیز ممکن است همراه آن باشد.
• تهوع و استفراغ: در آغاز عفونت، تهوع و استفراغ پس از آن شایع است. استفراغ بخشی از واکنش بدن برای دفع میکروب‌های زیان‌آور است.
• تب: هنگام مبارزه بدن با عفونت ممکن است تب 38°C و بالاتر دیده شود. به‌ویژه در عفونت باکتریایی تب معمولاً بالاتر است، درحالی‌که عفونت ویروسی ممکن است با تب خفیف تا متوسط همراه باشد.
• ضعف و سردرد: به دلیل ازدست‌رفتن انرژی و مایعات در اثر اسهال و استفراغ، فرد احساس خستگی و ضعف می‌کند. سردرد ممکن است بر اثر ازدست‌رفتن مایعات بدن یا تب ایجاد شود.
• بی‌اشتهایی و کاهش وزن: بیمار ممکن است به دلیل تهوع و احساس ناخوشی عمومی، تمایلی به غذاخوردن نداشته باشد (بی‌اشتهایی). در عفونت‌هایی که چند روز طول می‌کشند، ممکن است کاهش وزن موقتی دیده شود.

علائم معمولاً طی 1-3 روز پس از ورود عامل عفونت به بدن ظاهر می‌شوند. در بیشتر موارد خفیف تا متوسط، علائم در 3-7 روز شروع به بهبود می‌کنند. اما در برخی شرایط ممکن است دهیدراتاسیون یا کم‌آبی شدید ایجاد شود. بر اثر ازدست‌رفتن بیش‌ازحد مایعات، نشانه‌هایی مانند خشکی دهان، خشکی پوست و کاهش اشک، خشک‌ماندن پوشک برای مدتی طولانی‌تر از معمول در نوزادان، کاهش حجم ادرار، تندشدن ضربان قلب و حتی کاهش وضوح هوشیاری ممکن است بروز کنند. کم‌آبی به‌ویژه در نوزادان، کودکان خردسال، سالمندان و افراد دارای بیماری مزمن، سریع‌تر ایجاد می‌شود و خطرناک‌تر است. در این وضعیت‌های جدی باید بی‌درنگ به پزشک مراجعه کرد.

تشخیص عفونت روده (چگونه تشخیص داده می‌شود؟)

عفونت روده با تشخیص بر پایه شرح‌حال بیمار، یافته‌های معاینه و در صورت لزوم آزمایش‌های آزمایشگاهی مشخص می‌شود. هنگام مراجعه به پزشک، مراحل زیر دنبال می‌شوند:

• شرح‌حال پزشکی و معاینه: پزشک ابتدا می‌پرسد اسهال و استفراغ از چه زمانی شروع شده، مدفوع چه ویژگی‌هایی دارد، مثلاً آیا خون در آن هست، در روزهای اخیر چه خورده‌اید، چه داروهایی مصرف می‌کنید و آیا اطرافیان نیز شکایت مشابهی دارند. سپس با معاینه بدنی ، شکم را با دست بررسی می‌کند و نقاط دردناک را ارزیابی می‌کند. با بررسی علائم حیاتی مانند نبض، فشار خون و دما، وضعیت عمومی بدن و به‌ویژه وجود کم‌آبی ارزیابی می‌شود.
• آزمایش‌ها: بسته به وضعیت مورد شک، ممکن است آزمایش خون و مدفوع درخواست شود. آزمایش خون برای بررسی تعداد گلبول‌های سفید یا لکوسیت‌ها که شدت عفونت را نشان می‌دهد، شاخص‌های التهاب مانند CRP و تعادل الکترولیت‌های بدن، مانند سدیم و پتاسیم، به کار می‌رود. در صورت ازدست‌رفتن شدید مایعات، آزمایش‌های عملکرد کلیه نیز ارزیابی می‌شوند.
  آزمایش‌های مدفوع در تشخیص جایگاه مهمی دارند. در نمونه مدفوع می‌توان با میکروسکوپ به دنبال انگل یا تخم انگل گشت. کشت مدفوع به‌ویژه هنگام شک به عفونت باکتریایی انجام می‌شود و مشخص می‌کند کدام باکتری عامل عفونت است؛ آماده‌شدن نتیجه معمولاً 48-72 ساعت زمان می‌برد. همچنین برای بعضی ویروس‌ها می‌توان از آزمایش سریع آنتی‌ژن مدفوع، مانند آزمایش روتاویروس به‌ویژه در کودکان، یا روش‌های مولکولی مانند PCR برای شناسایی عامل ویروسی استفاده کرد.
• بررسی‌های دیگر: در عفونت حاد روده معمولاً به تصویربرداری پیشرفته نیاز نیست. اما اگر پزشک احتمال دهد علائم علت دیگری دارند، مثلاً برای رد آپاندیسیت یا انسداد روده، ممکن است از سونوگرافی یا توموگرافی کامپیوتری (CT) استفاده کند. در اسهال مزمن یا عودکننده، ممکن است برای رد بیماری‌های دیگر به بررسی آندوسکوپی، یعنی گاستروسکوپی یا کولونوسکوپی، نیاز باشد؛ اما این بررسی‌ها در عفونت ساده به‌طور معمول انجام نمی‌شوند.

اغلب، به‌ویژه در موارد خفیف، پزشک بر پایه یافته‌های معاینه و بدون نیاز به آزمایش بیشتر، تشخیص می‌دهد و درمان را آغاز می‌کند. اما در موارد شدید، طولانی یا همراه با اسهال خونی ، انجام آزمایش برای مشخص‌کردن قطعی علت زمینه‌ای مهم است.

درمان عفونت روده (چگونه برطرف می‌شود؟)

بیشتر افراد مبتلا به عفونت روده با مراقبت درست، در چند روز کاملاً بهبود می‌یابند. هدف اصلی درمان، جایگزینی مایعات و الکترولیت‌های ازدست‌رفته بدن، کاهش علائم و کمک به دفع عامل عفونت از بدن است. رویکرد درمانی با توجه به شدت و علت عفونت متفاوت است:

• استراحت: چون اسهال و استفراغ می‌توانند بدن را ضعیف کنند، مهم است که بیمار استراحت کند . به‌ویژه اگر تب یا افت وضعیت عمومی وجود دارد، باید مدتی از کار یا مدرسه فاصله گرفت و در خانه استراحت کرد.
• جایگزینی مایعات و الکترولیت‌ها: مهم‌ترین درمان، نوشیدن مایعات فراوان است. آب، دمنوش گیاهی، آب‌میوه رقیق، آب سوپ ساده و محلول‌های الکترولیتی ، یعنی نمک‌های خوراکی جبران آب که در داروخانه فروخته می‌شوند یا نوشیدنی ورزشی، باید ترجیح داده شوند. در صورت استفراغ، بهتر است مایعات در فاصله‌های کوتاه و جرعه‌جرعه نوشیده شوند. اگر استفراغ یا کم‌آبی آن‌قدر شدید باشد که دریافت مایع از راه دهان ممکن نباشد، ممکن است در بیمارستان به مایع‌درمانی داخل‌وریدی یا سرم نیاز باشد.
• برنامه غذایی: هنگام اسهال باید غذاهای سبک و بدون چربی خورد . ممکن است مدتی اشتها وجود نداشته باشد؛ اگر بیمار نمی‌خواهد غذا بخورد، می‌تواند در چند ساعت نخست فقط آب و الکترولیت دریافت کند و به معده استراحت بدهد. سپس باید خوردن تدریجی غذاهای زودهضم مانند کته نرم برنج، سیب‌زمینی آب‌پز، موز و نان تست را در مقدار کم آغاز کرد. شیر و لبنیات و نیز غذاهای چرب، پرادویه و پرفیبر باید کنار گذاشته شوند؛ زیرا ممکن است به روده فشار بیاورند و اسهال را افزایش دهند. (در بخش «توصیه‌های تغذیه‌ای» در ادامه، فهرست مفصلی آمده است.)
• کنترل تب و درد: اگر تب بالا یا درد شدید شکم وجود دارد، با مشورت پزشک می‌توان از تب‌بُر ، مثلاً پاراستامول، و مسکن استفاده کرد. اما بعضی داروها مانند آسپرین را به کودکان به‌هیچ‌وجه نباید داد ، زیرا خطر نشانگان ری وجود دارد. روش‌هایی مانند گذاشتن حوله گرم یا کیسه آب گرم و نوشیدن جرعه‌جرعه دمنوش بابونه نیز ممکن است به کاهش گرفتگی شکم کمک کنند.
• کنترل تهوع و استفراغ: در صورت استفراغ مداوم، پزشک ممکن است داروهای ضداستفراغ یا کاهنده تهوع تجویز کند. خودداری موقت از غذای جامد و دریافت فقط آب یا مایعات حاوی الکترولیت تا کاهش استفراغ، به آرام‌شدن معده کمک می‌کند.
• حمایت با پروبیوتیک: بر اساس برخی مطالعات، مکمل‌های پروبیوتیک موجود در داروخانه، یعنی باکتری‌ها یا مخمرهای مفید، ممکن است به کوتاه‌شدن مدت اسهال ناشی از عفونت کمک کنند. ماست یا کفیر و دیگر غذاهای غنی از پروبیوتیک نیز ممکن است به بازگشت روده به وضعیت طبیعی کمک کنند، مشروط به اینکه از مصرف بیش‌ازحد لبنیات پرهیز شود.
• درمان آنتی‌بیوتیکی یا ضدانگلی: درمان عفونت روده با آنتی‌بیوتیک در همه موارد ضروری نیست؛ حتی در بیشتر موارد اصلاً استفاده نمی‌شود. بخش بزرگی از عفونت‌ها ویروسی است و آنتی‌بیوتیک‌ها بر ویروس اثر ندارند. مصرف نادرست آنتی‌بیوتیک می‌تواند با برهم‌زدن فلور روده، وضعیت را بدتر کند و عوارض غیرضروری ایجاد کند. بااین‌حال، اگر پزشک در آزمایش مدفوع یک عفونت باکتریایی مشخص، مانند سالمونلا یا اسهال خونی، پیدا کند یا وضعیت بالینی بسیار شدید باشد، ممکن است درمان با آنتی‌بیوتیک مناسب را آغاز کند. به همین ترتیب، در صورت شناسایی انگل، از داروهای ضدانگلی مانند مترونیدازول برای ژیاردیا استفاده می‌شود. این داروها حتماً باید با توصیه و نسخه پزشک مصرف شوند.

با انجام اقدامات و درمان‌های بالا، عفونت روده معمولاً طی چند روز شروع به فروکش‌کردن می‌کند. در این مدت، برای برطرف‌شدن کامل علائم، باید بدون فشارآوردن به بدن، با استراحت فراوان و نوشیدن مایعات، صبور بود . اگر دوره اسهال و استفراغ بیش از 2-3 روز طول کشید، در مدفوع خون دیدید یا درد شدید شکم برطرف نشد، دریافت کمک پزشکی را به تعویق نیندازید.

توصیه‌های تغذیه‌ای برای عفونت روده

هنگام ابتلا به عفونت روده، تغذیه درست برای تسریع بهبود و بازیابی انرژی ازدست‌رفته بسیار مهم است. چون معده و روده حساس‌اند، باید مواد غذایی مصرفی را با دقت انتخاب کرد . به‌عنوان قاعده کلی، غذاهای بدون چربی، بدون ادویه و نرم باید ترجیح داده شوند و از غذاهای سنگین، چرب و شیرین دوری کرد. جدول زیر غذاهایی را که هنگام عفونت روده مصرفشان توصیه می‌شود و باید از آن‌ها پرهیز کرد خلاصه می‌کند:

توصیه‌های بالا برای آرام‌کردن دستگاه گوارش در دوره حاد عفونت هستند. وقتی اسهال شروع به کاهش کرد و تهوع بهبود یافت، می‌توانید به‌تدریج به برنامه غذایی معمول برگردید. ابتدا سوپ‌های سبک، کربوهیدرات‌هایی مانند برنج و سیب‌زمینی و سبزی آب‌پز را شروع کنید؛ سپس پروتئین کم‌چرب و در آخر لبنیات را اضافه کنید و بکوشید طی چند روز به رژیم قبلی برگردید. در این فرایند، توجه به واکنش بدن مهم است؛ اگر پس از غذایی درد شکم یا اسهال بیشتر شد، مدتی دیگر آن را نخورید و دیرتر دوباره امتحان کنید. در دوره بهبود نیز نوشیدن آب فراوان و حفظ تعادل الکترولیت‌ها را فراموش نکنید.

عفونت روده در کودکان چگونه برطرف می‌شود؟

کودکان از گروه‌هایی هستند که بیشترین تأثیر را از عفونت روده می‌پذیرند. به‌ویژه کودکان مهدکودک و مدرسه اغلب در معرض همه‌گیری گاستروانتریت ویروسی، مانند روتاویروس، قرار می‌گیرند. علائم آن‌ها شبیه بزرگسالان است: اسهال، استفراغ، تب و درد شکم؛ اما خردسالان ممکن است نتوانند ناراحتی خود را کامل بیان کنند. برخی وضعیت‌های خاصی که خانواده باید به آن‌ها توجه کند عبارت‌اند از:

• تب بالا و بی‌حالی: اگر دمای بدن کودک از 39°C بالاتر برود، مداوم گریه کند و بی‌قرار باشد یا برعکس، خواب‌آلود و بی‌واکنش شود ، این‌ها نشانه‌های مهمی هستند. در این صورت باید بدون اتلاف وقت به پزشک مراجعه کرد.
• نشانه‌های کم‌آبی: ازدست‌رفتن مایعات در کودکان می‌تواند بسیار سریع رخ دهد. اگر کودک طی 6-8 ساعت ادرار نکرده باشد، پوشک بیش از معمول خشک بماند، هنگام گریه اشک نداشته باشد، دهان و زبانش خشک باشد، چشم‌ها یا در شیرخواران ملاج فرورفته باشد، یا پوست در آزمون نیشگون آهسته به حالت قبل برگردد، نشانه کم‌آبی شدید است. در این وضعیت، دادن مایعات خوراکی در خانه ممکن است کافی نباشد و برای مایع‌درمانی داخل‌وریدی به مراجعه به بیمارستان نیاز باشد.
• تغذیه و دریافت مایعات: مهم‌ترین درمان عفونت روده در کودکان، همانند بزرگسالان، جبران خوراکی آب یعنی دادن مایعات از راه دهان است. در داروخانه، محلول خوراکی جبران آب (ORS) ویژه کودکان به شکل پودر وجود دارد که می‌توان آن را با آب جوشانده و سردشده مخلوط کرد و داد. اگر کودک از شیر مادر تغذیه می‌کند، شیر مادر باید ادامه یابد؛ این شیر هم نیاز به مایع را تأمین می‌کند و هم عوامل حمایت‌کننده ایمنی دارد. به کودکان بزرگ‌تر باید آب، آب سیب رقیق‌شده با حجم مساوی آب، سوپ کم‌نمک و دوغ را به شکل جرعه‌های کوچک و به‌دفعات داد. در صورت استفراغ، هر 5-10 دقیقه یک تا دو جرعه بدهید و کمی صبر کنید تا مایعات بدون فشار به معده جبران شوند.
• شروع غذای جامد: اگر کودک نمی‌خواهد چیزی بخورد، نباید او را مجبور کرد؛ در 24 ساعت نخست ممکن است فقط مایعات کافی باشند. با بهترشدن اشتها، می‌توان تغذیه کم‌کم با کته نرم برنج، ماست، پوره سیب‌زمینی و موز را شروع کرد. دادن غذاهای آب‌داری که کودک دوست دارد، مانند کمپوت بدون شکر و سوپ آب مرغ، هم مایع و هم مقداری کالری فراهم می‌کند. تا بهبود باید از خوراکی‌هایی مانند شیر، شکلات و چیپس که ممکن است به دستگاه گوارش فشار بیاورند، دوری کرد.
• مصرف دارو: استفاده خودسرانه از داروهای ضداسهال در کودکان مناسب نیست؛ ممکن است مانع دفع میکروب از بدن شود و عوارض ایجاد کند. اگر پزشک لازم بداند، ممکن است مکمل روی، به‌ویژه در کودکان زیر 5 سال برای کمک به کوتاه‌شدن اسهال، یا پروبیوتیک توصیه کند. آنتی‌بیوتیک فقط در شرایط خاصی که پزشک تعیین کرده داده می‌شود؛ برای مثال اگر در کشت، باکتری‌ای مانند Shigella پیدا شده باشد. برای تب می‌توان با توصیه پزشک از شربت پاراستامول استفاده کرد؛ ایبوپروفن نیز ممکن است داده شود، اما آسپرین به کودکان داده نمی‌شود.
• پیگیری و حمایت: وضعیت عمومی کودک باید از نزدیک پایش شود. اگر با وجود درمان خانگی، نشانه‌های واضح کم‌آبی ایجاد شد، استفراغ قطع نشد یا کودک بیش از 24 ساعت نتوانست هیچ‌چیز را از راه دهان نگه دارد، باید کمک پزشکی گرفت. خوشبختانه، عفونت روده در کودکان اغلب طی 5-7 روز خودبه‌خود بهبود می‌یابد؛ در این مدت، صبرکردن و تأمین مایع و مراقبت موردنیاز او، اساسی‌ترین رویکرد است.

برای محافظت کودکان از عفونت روده، واکسن‌هایی مانند واکسن روتاویروس وجود دارند؛ به‌ویژه برای شیرخواران زیر 2 سال در برنامه معمول واکسیناسیون قرار دارد. همچنین آموزش عادت شستن دست و تمیزکردن منظم اسباب‌بازی‌ها و سطوح مشترک، به جلوگیری از انتشار عفونت کمک می‌کند.

راه‌های پیشگیری از عفونت روده

تا حد زیادی می‌توان با اقدامات بهداشتی و ایمنی غذا از عفونت روده پیشگیری کرد. با رعایت نکات زیر می‌توانید خطر عفونت را کاهش دهید:

• عادت شستن دست‌ها: پیش از آماده‌کردن یا خوردن غذا، پس از توالت، پس از تعویض پوشک و هنگام بازگشت از بیرون، حتماً دست‌ها را با آب و صابون دست‌کم به مدت 20 ثانیه بشویید. شستن دست را به کودکان نیز آموزش دهید و تشویقشان کنید.
• مصرف غذای ایمن: غذا را در دمای مناسب و به مدت کافی بپزید؛ به‌ویژه محصولاتی مانند گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ باید کاملاً پخته شوند. از غذاهای نیم‌پز یا خام، مانند گوشت کم‌پخته، شیر پاستوریزه‌نشده و غذای دریایی خام دوری کنید. شیر و لبنیات پاستوریزه‌نشده مصرف نکنید.
• بهداشت آشپزخانه: وسایل تماس‌یافته با غذای خام، مانند چاقو و تخته برش، را خوب بشویید و در صورت امکان برای گوشت خام و میوه‌وسبزی از چاقو و تخته جداگانه استفاده کنید. پس از کار با غذای خام، پیشخوان آشپزخانه، تخته‌های برش و دست‌ها را با آب گرم و ماده شوینده تمیز کنید.
• تمیزی میوه و سبزی: میوه و سبزی مصرفی به‌صورت خام را زیر آب جاری خوب بشویید. به‌ویژه سبزی‌های برگی مانند کاهو و جعفری و ریشه‌های خاک‌آلود را چند بار با آب سالم آبکشی کنید. در صورت لزوم، در آب سرکه بگذارید و دوباره آبکشی کنید.
• استفاده از آب سالم: برای نوشیدن، آبِ منابع مطمئن را انتخاب کنید. اگر آب لوله‌کشی قابل اعتماد نیست، حتماً پیش از نوشیدن آن را بجوشانید یا تصفیه کنید. هنگام تهیه یخ نیز از سالم‌بودن آب مطمئن شوید. در سفر یا مناطق ییلاقی، اگر درباره تمیزی آب تردید دارید، آب بسته‌بندی‌شده پلمب بنوشید.
• پرهیز از غذاهای مشکوک: هرگز غذایی را که احتمال می‌دهید فاسد شده، مانند غذای بدبو، تغییررنگ‌داده یا مدت زیادی بیرون‌مانده، نخورید. غذای پخته را درست در یخچال نگه دارید و بیش از 2 ساعت در دمای اتاق نگذارید. در تابستان نسبت به غذاهای عرضه‌شده در فضای باز محتاط باشید.
• احتیاط هنگام بیماری: اگر شما یا فردی در خانه به عفونت روده مبتلا شد، مراقب انتقال آن به دیگران باشید. در صورت امکان، بیمار از توالت جداگانه استفاده کند؛ در غیر این صورت پس از هر بار استفاده، توالت با مواد ضدعفونی‌کننده مانند سفیدکننده تمیز شود. حوله مشترک استفاده نشود و هرکس حوله خود را داشته باشد. بشقاب، چنگال و وسایل بیمار باید با دمای بالا شسته شوند. لباس‌ها و ملحفه‌های آلوده نیز باید با دمای بالا شسته و ضدعفونی شوند.
• واکسیناسیون: واکسینه‌کردن کودکان خردسال در برابر عامل شایع عفونت روده مانند روتاویروس می‌تواند از اسهال شدید دوران شیرخوارگی پیشگیری کند. واکسن روتاویروس در ماه‌های نخست زندگی از راه دهان داده می‌شود و تا حد زیادی از اسهال شدید روتاویروسی پیشگیری می‌کند. می‌توانید با پزشک برای این واکسن برنامه‌ریزی کنید.

با این اقدامات می‌توان خطر عفونت روده را به‌طور چشمگیری کاهش داد. فراموش نکنید که مؤثرترین راه پیشگیری از عفونت، رعایت قواعد بهداشتی و اطمینان از تمیز و مطمئن‌بودن غذایی است که وارد بدن می‌شود.

پرسش‌های رایج

آیا عفونت روده مسری است؟

بله، بیشتر عفونت‌های روده مسری هستند. اسهال ناشی از ویروس یا باکتری معمولاً از طریق دست‌ها، سطوح یا غذاهای آلوده به مدفوع بیمار به دیگران منتقل می‌شود. به‌ویژه عواملی مانند نوروویروس بسیار مسری‌اند. بنابراین هنگام عفونت باید به بهداشت بسیار توجه کرد، بیماران را تا حد امکان جدا نگه داشت و دست‌ها را مرتب شست.

عفونت روده چند روزه برطرف می‌شود؟

مدت عفونت روده به میکروب ایجادکننده و وضعیت فرد بستگی دارد. گاستروانتریت ویروسی معمولاً طی 2-3 روز خودبه‌خود شروع به بهبود می‌کند و حداکثر ظرف یک هفته خوب می‌شود. عفونت‌های باکتریایی معمولاً با آنتی‌بیوتیک در صورت نیاز، یا با درمان حمایتی، در 5-7 روز بهبود می‌یابند. عفونت‌های انگلی اگر درست درمان نشوند ممکن است هفته‌ها ادامه یابند؛ اما با داروی ضدانگل طی 1-2 هفته بهبود پیدا می‌کنند. در مجموع، بیشتر عفونت‌های روده ظرف یک هفته برطرف می‌شوند. اما اگر علائم بیش از 1 هفته ادامه یافت یا بدتر شد، باید با پزشک مشورت کرد.

چه چیزی به عفونت روده کمک می‌کند؟

هنگام عفونت، دریافت مایعات فراوان و استراحت از مفیدترین اقدامات هستند. به‌ویژه برای جلوگیری از ازدست‌رفتن آب و نمک، آب، دمنوش گیاهی و آب کمپوت سیب یا محلول‌های خوراکی جبران آب موجود در داروخانه بسیار مفیدند. همچنین مصرف غذاهای سبک که به معده فشار نمی‌آورند، مانند برنج، پوره سیب‌زمینی، موز و کراکر نمکی، مهم است. پروبیوتیک موجود در غذاهایی مانند ماست و کفیر نیز ممکن است به بهبود اسهال کمک کند. زنجبیل یا دمنوش نعناع‌ـ‌لیمو و دمنوش‌های مشابه ممکن است تهوع را آرام کنند. همچنین خواب کافی و استراحت بدون فشارآوردن به بدن، بهبود را سرعت می‌بخشد.

آیا برای عفونت روده آنتی‌بیوتیک لازم است؟

در بسیاری از موارد عفونت روده، آنتی‌بیوتیک لازم نیست. زیرا بخش بزرگی از موارد ناشی از ویروس‌اند و آنتی‌بیوتیک بر ویروس‌ها اثر ندارد. همچنین مصرف غیرضروری آن می‌تواند به باکتری‌های مفید روده آسیب بزند و مقاومت آنتی‌بیوتیکی ایجاد کند. درمان آنتی‌بیوتیکی فقط در شرایطی که پزشک مناسب بداند آغاز می‌شود؛ مثلاً وقتی در کشت باکتری‌ای مانند Salmonella, Shigella شناسایی شود یا اسهال بسیار شدید و خونی وجود داشته باشد. بدون توصیه پزشک نباید برای عفونت روده آنتی‌بیوتیک مصرف کرد.

آیا عفونت روده خطرناک است؟

عفونت‌های روده اغلب خفیف‌اند و با مراقبت مناسب بهبود می‌یابند. اما دهیدراتاسیون، یعنی ازدست‌رفتن بیش‌ازحد مایعات، مهم‌ترین عامل خطر است. به‌ویژه برای نوزادان، کودکان خردسال، سالمندان و افراد دارای بیماری همراه مانند بیماری قلب یا کلیه، ازدست‌رفتن کنترل‌نشده مایعات می‌تواند خطرناک و حتی تهدیدکننده زندگی باشد. خوشبختانه با جبران منظم مایعات می‌توان این خطر را مدیریت کرد. هرچند بسیار نادر است، برخی عفونت‌های باکتریایی درمان‌نشده ممکن است به التهاب شدید روده، اسهال خونی یا با ورود عفونت به خون، به وضعیت‌های شدیدی مانند سپسیس منجر شوند. بااین‌حال، بیشتر بیماران با مراقبت پزشکی مناسب، بدون عارضه جدی بهبود می‌یابند.

برای عفونت روده باید به کدام پزشک مراجعه کرد؟

در اسهال طولانی یا شدید، مراجعه به پزشک نباید به تأخیر بیفتد. معمولاً بخش گوارش به عفونت روده رسیدگی می‌کند و متخصصان بیماری‌های گوارش درمان لازم را برنامه‌ریزی می‌کنند. اگر در محل شما متخصص گوارش وجود ندارد، می‌توان به متخصص بیماری‌های داخلی و برای کودکان به متخصص کودکان مراجعه کرد. در صورت لزوم، پزشک شما را به بخش مناسب ارجاع می‌دهد.

با توجه به این اطلاعات درباره عفونت روده، می‌توانید برای خود و عزیزانتان اقدامات لازم را انجام دهید و با دریافت به‌موقع کمک پزشکی، از سلامتتان محافظت کنید. فراموش نکنید، شستن دست‌ها، خوردن غذای ایمن و دریافت مایعات فراوان کلیدهای اصلی پیشگیری از عفونت روده و بهبود سریع‌اند.