Bağırsaq infeksiyası nədir? Səbəbləri, əlamətləri və müalicəsi

Bağırsaq infeksiyası, xalq arasında “mədə üşütməsi”, tibbi adı ilə qastroenterit kimi də tanınan, həzm sisteminə təsir edən yayılmış xəstəlikdir. Adətən virus, bakteriya və ya parazit mənşəli bu infeksiyalar ishal, qarın ağrısı, ürəkbulanma və qusma ilə özünü göstərir. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə çoxu tez sağalır, müalicəsiz hallar isə ciddi maye itkisi və fəsad yarada bilər. Məqalədə bağırsaq infeksiyası nədir, necə yaranır, əlamətləri və müalicəsi hansılardır sualları ətraflı cavablandırılır; qorunma, qidalanma və tez-tez verilən suallarla mövzu hərtərəfli izah edilir.

Bağırsaq infeksiyası nədir?

Bağırsaq infeksiyası mədə və bağırsağın mikroorqanizmlərlə (virus, bakteriya və ya parazitlə) yoluxmasından yaranan həzm sistemi iltihabıdır. Tibbdə qastroenterit adlanır. Törədici adətən ağızdan daxil olur; yuyulmamış qida, çirkli su və ya yoluxmuş şəxslə təmasdan keçir. Həzm kanalının daxili səthi iltihablanıb ishal, qusma, qarın ağrısı və hərarət yaradır. Hər yaşda ola bilər, çoxu bir neçə gündən bir həftəyədək özü sağalır. Lakin xüsusən immunitet zəifdirsə ağır gedib tibbi müalicə tələb edə bilər.

Bağırsaq infeksiyası niyə yaranır?

Səbəblər, mikroskopik törədicilər və onların bədənə giriş yolu ilə bağlıdır. Üç əsas qrup var:

• Virus infeksiyaları: Xüsusən norovirus, rotavirus, adenovirus ən yayılmış səbəblərdəndir. Norovirus yetkinlərdə qida epidemiyası ishalının, rotavirus isə uşaqlarda ağır ishalın çox rast gəlinən səbəbidir. Çox yoluxucudurlar; yaxın təmas və ortaq sahələrlə asan yayılır.
• Bakterial infeksiyalar: Escherichia coli (E. coli), Salmonella, Shigella, Campylobacter və Clostridioides difficile də səbəb ola bilər. Xüsusən xarab və ya yaxşı bişməmiş ət, yumurta, süd kimi qida ilə girən bakteriyalar qida zəhərlənməsi şəklində kəskin infeksiya yaradır. Bəziləri (məsələn, Shigella və bəzi toksin yaradan E. coli növləri) qanlı ishal kimi ciddi vəziyyət verə bilər.
• Parazit infeksiyaları: Giardia lamblia (giardiaz), Entamoeba histolytica (amöb dizenteriyası) kimi mikroskopik parazit və ya bağırsaq qurdları (yumru qurd, lent qurdu kimi) da səbəbdir. Adətən çirklənmiş su və ya yaxşı yuyulmamış tərəvəzlə keçib daha uzun ishal yarada bilər.

Bədənə daxil olan mikroorqanizm daxili səthdə yerləşib çoxalaraq iltihab yaradır. Bağırsaq infeksiyası necə yoluxur? Adətən fekal-oral yol ilə, yəni nəcislə çirklənmiş su və qidanın ağızdan qəbulu ilə keçir. Əsas risk amilləri:

• Zəif gigiyena: Tualetdən sonra və yemək hazırlamazdan əvvəl əlləri yaxşı yumamaq riski artırır.
• Çirklənmiş qida və su: Təmiz olmayan su, yuyulmamış meyvə-tərəvəz və düzgün bişməmiş ət, toyuq, dəniz məhsulu mikrobu ötürür.
• Xarab və ya çiy qida: Vaxtı keçmiş, düzgün saxlanmayan qida və pasterizə olunmamış süd təhlükəlidir. Xüsusən yayda açıq qidada bakteriya asan çoxalır.
• Xəstə ilə təmas: Yaxın təmas, ortaq tualet, dəsmal və ya mətbəx əşyası yayılmaya səbəb ola bilər.
• Bağırsaq florasının pozulması: Geniş spektrli antibiotik kimi səbəblə faydalı bakteriya tarazlığı pozulduqda fürsətçi patogenlərin (məsələn, C. difficile bakteriyasının) çoxalması və infeksiya üçün zəmin yaranır.

Bu amillər birləşəndə zərərli mikroorqanizm həzm sistemində yerləşib infeksiyanı başladır. Xüsusən təmiz suyun məhdud olduğu və izdihamlı mühitlərdə (məktəb, bağça, qocalar evi) epidemiya şəklində ola bilər.

Bağırsaq infeksiyasının əlamətləri

İnfeksiyanın əlamətləri, əsasən mikrob və ümumi sağlamlıqdan asılıdır. Adətən qəfil başlayıb bunlarla özünü göstərir:

• İshal: Gündə 3 dəfədən çox sulu, yumşaq nəcis ən tipik əlamətdir. Pisqoxulu və ya yaşılımtıl ola bilər. Bəzi bakterial hallarda qan və ya selik də görünür.
• Qarın ağrısı və sancılar: Xüsusən göbək ətrafında spazmşəkilli qarın sancıları və ağrı ola bilər. Qurultu və artıq qaz da qoşula bilər.
• Ürəkbulanma və qusma: İlk dövrdə ürəkbulanma və ardınca qusma çox olur. Qusma zərərli mikrobu çıxarma refleksinin hissəsidir.
• Hərarət: Bədən infeksiya ilə savaşarkən 38°C və yuxarı hərarət ola bilər. Bakterial infeksiyada daha yüksək, virusda yüngül və ya orta ola bilər.
• Halsızlıq və baş ağrısı: İshal, qusmadan enerji və maye itkisi insanı yorğun, halsız edir. Baş ağrısı, maye itkisi və ya hərarətlə yarana bilər.
• İştahasızlıq və çəki itkisi: Ürəkbulanma və narahatlıqdan xəstə yemək istəmir (iştahasızlıq). Bir neçə günlük infeksiyada müvəqqəti çəki itkisi ola bilər.

Əlamətlər adətən törədici daxil olduqdan 1-3 gün ərzində yaranır. Yüngül və orta hallarda 3-7 gün ərzində düzəlməyə başlayır. Bəzən ciddi dehidratasiya (susuzlaşma) olur. Çox maye itkisi ilə ağız və dəri quruluğu, gözyaşının azalması, körpə bezinin adidən uzun quru qalması, sidiyin azalması, sürətli nəbz, hətta şüurun bulanması ola bilər. Xüsusən körpə, kiçik uşaq, yaşlı və xroniki xəstədə susuzlaşma daha sürətli və təhlükəlidir. Belə ciddi halda dərhal həkimə müraciət edilməlidir.

Bağırsaq infeksiyasının diaqnozu (necə qoyulur?)

Bağırsaq infeksiyasının diaqnozu, tarixçə, fiziki müayinə və lazım olsa laborator testlə qoyulur. Həkimə gedəndə bu addımlar izlənilir:

• Tibbi tarixçə və müayinə: Həkim ishal və qusmanın nə vaxt başladığını, nəcisin xüsusiyyətini (qan olub-olmadığını), son qidaları, dərmanları və ətrafda oxşar şikayətli şəxsləri soruşur. Sonra fiziki müayinə ilə qarını əllə yoxlayıb ağrılı yeri qiymətləndirir. Nəbz, təzyiq, hərarət kimi həyati göstəricilər və ümumi vəziyyət, xüsusən susuzlaşma qiymətləndirilir.
• Laborator testlər: Şübhəyə görə qan və nəcis testləri istənilə bilər. Qan analizi ilə ağırlığı göstərən leykosit sayı, CRP kimi iltihab göstəriciləri, natrium-kalium kimi elektrolitlər yoxlanır. Ciddi maye itkisində böyrək funksiyası da qiymətləndirilir.
  Nəcis testləri diaqnozda vacibdir. Mikroskopla parazit və yumurtası axtarılır. Nəcisin bakterioloji əkilməsi, xüsusən bakteriya şübhəsində səbəbi tapır (nəticə adətən 48-72 saata çıxır). Bəzi viruslar nəcis antigen testi (xüsusən uşaqlarda rotavirus) və ya PCR kimi molekulyar üsulla tapıla bilər.
• Digər müayinələr: Kəskin infeksiyada adətən təkmil görüntüləmə lazım deyil. Başqa səbəb şübhəsi (məsələn, appendisit və ya bağırsaq tutulmasını istisna) varsa, ultrasəs və ya kompüter tomoqrafiyası (KT) istənilə bilər. Xroniki və ya təkrarlanan ishalda başqa xəstəliyi istisna üçün endoskopiya (qastroskopiya/kolonoskopiya) lazım ola bilər, sadə infeksiyada adi deyil.

Çox vaxt, xüsusən yüngül halda, həkim əlavə testsiz müayinədən diaqnoz qoyub müalicəyə başlayır. Lakin ağır, uzunmüddətli və ya qanlı ishal halında səbəbi dəqiqləşdirmək üçün laboratoriya vacibdir.

Bağırsaq infeksiyasının müalicəsi (necə keçir?)

Çox insan düzgün qulluqla bir neçə günə tam sağalır. Əsas müalicə məqsədi, itən maye-elektroliti bərpa etmək, əlaməti azaltmaq və törədicinin xaric edilməsini təmin etməkdir. Yanaşma ağırlıq və səbəbdən asılıdır:

• İstirahət: İshal və qusma zəiflətdiyindən dincəlmək vacibdir. Xüsusən hərarət və ümumi pisləşmədə iş/məktəbə fasilə verib evdə qalın.
• Maye və elektrolit dəstəyi: Ən vacib müalicə bol maye qəbuludur. Su, bitki çayı, duruldulmuş meyvə şirəsi, sadə bulyon və elektrolit məhlulları (aptekdə oral rehidratasiya duzu və ya idman içkisi) seçilməlidir. Qusmada tez-tez qurtum-qurtum içmək düzgündür. Ağızdan maye mümkün olmayacaq qədər qusma və ya susuzlaşma varsa, xəstəxanada venadaxili maye (məhlul) müalicəsi lazım ola bilər.
• Qidalanma: İshalda yüngül və yağsız qidalanmaq lazımdır. İştaha müvəqqəti olmaya bilər; ilk saatlarda yalnız su və elektrolitlə mədə dincələ bilər. Sonra düyü sıyığı, qaynadılmış kartof, banan, tost çörəyi kimi asan həzm edilənlərlə az-az başlamaq lazımdır. Süd və süd məhsullarından və yağlı, ədviyyatlı, lifli qidada çəkinmək lazımdır, çünki bağırsağı yükləyib ishali artıra bilər. (Aşağıdakı “Qidalanma tövsiyələri” başlığında ətraflı siyahı var.)
• Hərarət və ağrıya nəzarət: Yüksək hərarət və ya güclü qarın ağrısında həkimlə danışıb hərarətsalıcı (məsələn, parasetamol) və ağrıkəsici istifadə oluna bilər. Lakin aspirin kimi bəzi dərman uşağa qəti verilməməlidir (Reye sindromu riski). Sancı üçün ilıq dəsmal və ya isti su torbası, çobanyastığı çayı kimi dəstək də ola bilər.
• Ürəkbulanma və qusmaya nəzarət: Daimi qusmada həkim antiemetik (ürəkbulanmaəleyhinə) yaza bilər. Azalana qədər bərk qida əvəzinə bir müddət su və elektrolit mayesi mədəni sakitləşdirir.
• Probiotik dəstəyi: Aptekdəki probiotik əlavələr (faydalı bakteriya və ya maya) bəzi işlərə görə infeksion ishalın müddətini qısalda bilər. Qatıq və ya kefir kimi probiotikli qida da normallaşmaya kömək edə bilər (süd məhsulunu çox etməmək şərtilə).
• Antibiotik və ya antiparazit müalicə: Bağırsaq infeksiyasında antibiotik hər halda lazım deyil, çoxunda hətta heç istifadə olunmur. Çox infeksiya virus mənşəlidir və antibiotik virusa təsir etmir. Yanlış qəbul floranı pozub vəziyyəti ağırlaşdıra, lazımsız yan təsir verə bilər. Lakin nəcis testində konkret bakterial infeksiya (məsələn, salmonella, dizenteriya) tapılıbsa və ya vəziyyət çox ağırdırsa uyğun antibiotik başlana bilər. Parazitdə isə antiparazit dərman (giardia üçün metronidazol kimi) verilir. Mütləq həkim tövsiyəsi və resepti ilə qəbul edilməlidir.

Tədbir və müalicə ilə adətən bir neçə günə geriləyir. Tam düzəlmək üçün bədəni yormadan, bol istirahət və maye ilə səbirli olmaq vacibdir. İshal-qusma 2-3 gündən uzundursa, nəcisdə qan və ya keçməyən güclü ağrı varsa, tibbi yardım almağı unutmayın.

Bağırsaq infeksiyasında qidalanma tövsiyələri

İnfeksiya zamanı düzgün qidalanma, sağalmanı sürətləndirmək və enerjini bərpa etmək üçün vacibdir. Mədə-bağırsaq həssas olduğundan qidanı diqqətlə seçmək lazımdır. Ümumi qayda olaraq, yağsız, ədviyyatsız, yumşaq qida seçin; ağır, yağlı, şəkərli qidadan çəkinin. Cədvəldə infeksiya zamanı tövsiyə olunan və uzaq durulmalı qidalar verilib:

Bunlar kəskin dövrdə həzmi rahatlatmaq üçündür. İshal azalanda və ürəkbulanma keçəndə qidanı tədricən normallaşdırın. Əvvəl yüngül şorba, düyü-kartof, qaynadılmış tərəvəz, sonra azyağlı zülal, ən sonda süd məhsulu əlavə edib bir neçə günə keçin. Bədəninizi dinləyin; qida ağrı və ya ishali artırarsa bir müddət saxlayıb sonra sınayın. Sağalmada da bol su və elektrolit tarazlığını unutmayın.

Uşaqlarda bağırsaq infeksiyası necə keçir?

Uşaqlar, ən çox təsirlənən qruplardandır. Xüsusən bağça və məktəbdə virus qastroenteriti (məsələn, rotavirus) epidemiyası çox olur. Əlamətlər yetkinlərlə eynidir (ishal, qusma, hərarət, qarın ağrısı), amma kiçik uşaq tam deyə bilməyə bilər. Ailənin diqqət edəcəyi hallar:

• Yüksək hərarət və narahatlıq: Hərarətin 39°C-dən yuxarı qalxması, daimi ağlama, narahatlıq və ya əksinə süst və reaksiyasız olmaq vacib siqnaldır. Dərhal həkimə müraciət edilməlidir.
• Susuzlaşma əlamətləri: Maye itkisi sürətli ola bilər. Uşaq 6-8 saat sidiyə getməyibsə, bez uzun müddət qurudursa, ağlayanda gözyaşı yoxdursa, ağız-dil qurudursa, göz və ya körpədə əmgək çökübsə, çimdikdə dəri gec bərpa olursa ciddi susuzlaşmadır. Evdə oral maye yetməyə bilər; venadaxili maye müalicəsi üçün xəstəxana lazım ola bilər.
• Qida və maye: Yetkinlərdə olduğu kimi, ən vacib müalicə oral rehidratasiya , yəni ağızdan mayedir. Aptekdə uşaqlar üçün xüsusi oral rehidratasiya məhlulları (ORS) tozu var; qaynadılıb soyudulmuş suya qatılır. Südəmərdirsə, ana südü davam etməlidir; həm maye, həm immun dəstək verir. Böyük uşağa su, yarıbayarı duruldulmuş alma şirəsi, azduzlu şorba, ayran kiçik qurtumlarla tez-tez verilməlidir. Qusma varsa 5-10 dəqiqədən bir bir-iki qurtum verib gözləyin, mədəni yormadan maye bərpa edin.
• Bərk qidaya keçid: İstəmirsə məcbur etməyin; ilk 24 saat yalnız maye yetərli ola bilər. İştaha qayıdanda düyü sıyığı, qatıq, kartof püresi, banan ilə az-az başlayın. Sevdiyi sulu qida (şəkərsiz kompot, toyuq bulyonu) maye və bir qədər kalori verir. Sağalana qədər süd, şokolad, çips kimi yükləyən qidadan uzaq durun.
• Dərman: Uşağa özbaşına ishalkəsici təhlükəlidir; mikrobun çıxmasını dayandırıb yan təsir verə bilər. Həkim lazım olsa sink (xüsusən 5 yaşdan aşağıda müddəti azalda bilər) və ya probiotik təklif edə bilər. Antibiotik yalnız həkimin seçdiyi halda (məsələn, əkmədə Shigella tapılıbsa) verilir. Hərarət üçün həkimlə parasetamol şərbəti, ibuprofen verilə bilər, amma aspirin uşağa verilmir.
• İzləmə və dəstək: Ümumi vəziyyəti yaxından izləyin. Ev müalicəsinə baxmayaraq aydın susuzlaşma, dayanmayan qusma və ya 24 saatdan uzun ağızdan heç nə saxlaya bilməməkdə yardım alın. Yaxşı ki, çoxu 5-7 günə özü sağalır; bu vaxt səbir, lazım olan maye və qulluq əsasdır.

Qorunmaq üçün rotavirus peyvəndi kimi peyvənd var (mənbəyə görə, xüsusən 2 yaşdan kiçiklər üçün rutin təqvimdədir). Əl yuma vərdişi, ortaq oyuncaq və səthi müntəzəm təmizləmək də yayılmanı önləyir.

Bağırsaq infeksiyasından qorunma

İnfeksiyalar böyük ölçüdə gigiyena və qida təhlükəsizliyi ilə önlənə bilər. Risk üçün bunlara diqqət edin:

• Əl yuma: Yemək hazırlamazdan və yeməzdən əvvəl, tualetdən, bez dəyişəndən sonra, çöldən gələndə sabun-su ilə ən azı 20 saniyə yuyun. Uşağa da öyrədib təşviq edin.
• Təhlükəsiz qida: Qidanı uyğun temperaturda kifayət qədər bişirin (xüsusən ət, toyuq, balıq, yumurta yaxşı bişməlidir). Azbişmiş və çiydən (ət, pasterizə edilməmiş süd, çiy dəniz məhsulu) çəkinin. Pasterizə edilməmiş süd və süd məhsullarını qəbul etməməyə çalışın.
• Mətbəx gigiyenası: Çiy qidaya toxunan bıçaq, taxtanı yaxşı yuyun; mümkünsə ət və tərəvəz-meyvə üçün ayrı işlədin. Çiy qidadan sonra dəzgahı, taxtanı, əlləri isti su və yuyucu ilə təmizləyin.
• Meyvə-tərəvəzi təmizləmək: Çiy yeyiləni axar suda yaxşı yuyun. Xüsusən kahı, cəfəri, torpaqlı kökü bir neçə dəfə təmiz su ilə durulayın. Lazım olsa sirkəli suda saxlayıb yenidən durulayın.
• Təmiz sudan istifadə: Etibarlı mənbədən su için. Kran suyu etibarlı deyilsə qaynadın və ya süzün. Buz üçün də təmiz su işlədin. Səfərdə və ya yaylıq yerdə şübhə varsa, qapalı qablaşdırılmış su için.
• Şübhəli qidadan çəkinmək: Xarab görünən (qoxusu, rəngi dəyişən, çox çöldə qalan) qidanı əsla yeməyin. Bişmişi soyuducuda düzgün saxlayın, otaqda 2 saatdan çox qoymayın. Yayda açıq satılan qidaya ehtiyat edin.
• Xəstəlikdə diqqət: Sizdə və ya evdə infeksiya varsa, yayılmamasına çalışın. Mümkünsə ayrı tualet, yoxsa hər istifadədən sonra ağardıcı kimi dezinfektantla təmizləmə lazımdır. Ortaq dəsmal olmasın. Xəstənin qab-qaşığı yüksək temperaturda yuyulsun. Çirkli geyim və yataq dəsti də yüksək istilikdə yuyulub dezinfeksiya edilsin.
• Peyvənd: Uşağı rotavirus kimi yayılmış törədiciyə peyvənd etmək körpəlikdə ağır ishali önləyə bilər. İlk aylarda ağızdan verilən peyvənd ağır rotavirus ishalını xeyli önləyir. Həkimlə planlaya bilərsiniz.

Bu tədbirlər sayəsində bağırsaq infeksiyası riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq mümkündür. Unutmayın, infeksiyaların qarşısını almağın ən təsirli yolu gigiyena qaydalarına əməl və qidanın təmiz, etibarlı olmasını təmin etməkdir.

Tez-tez verilən suallar

Bağırsaq infeksiyası yoluxucudurmu?

Bəli, çoxu yoluxucudur. Virus və bakteriya ishalı nəcislə çirklənmiş əl, səth və ya qida ilə başqasına keçir. Xüsusən norovirus çox yoluxucudur. Gigiyenaya ciddi əməl, xəstəni mümkün qədər ayrı saxlamaq və tez-tez əl yuma vacibdir.

Neçə günə keçir?

Müddət mikrob və xəstədən asılıdır. Virus qastroenteriti adətən 2-3 günə düzəlməyə başlayır, ən gec bir həftəyə sağalır. Bakterial infeksiya, lazım olsa antibiotik və ya dəstəklə adətən 5-7 günə düzəlir. Parazit infeksiyası, uyğun müalicəsiz həftələrlə sürə bilər, antiparazitlə 1-2 həftəyə sağalır. Çoxu bir həftəyə keçir. Lakin 1 həftəni aşırsa və ya pisləşirsə həkimə danışın.

Nə kömək edir?

İnfeksiyada bol maye və istirahət, ən faydalı tədbirlərdəndir. Xüsusən su-duz itkisini önləmək üçün su, bitki çayı, alma kompotu və ya aptekdəki oral rehidratasiya məhlulu çox faydalıdır. Mədəni yormayan yüngül qida (düyü, kartof püresi, banan, duzlu kreker) vacibdir. Probiotik tərkibli qatıq, kefir də kömək edə bilər. Zəncəfil və ya nanə-limon çayı ürəkbulanmanı sakitləşdirə bilər. Yetərli yuxu və bədəni yormadan dincəlmək də sağalmanı sürətləndirir.

Antibiotik lazımdırmı?

Bir çox halda antibiotik lazım deyil. Çoxu virusdur, antibiotik təsirsizdir. Lazımsız qəbul faydalı bakteriyaları zədələyə və antibiotik müqaviməti yarada bilər. Antibiotik müalicəsi, yalnız həkimin seçdiyi halda (məsələn, əkmədə Salmonella, Shigella və ya çox ağır qanlı ishalda) başlanır. Həkimsiz antibiotik istifadə edilməməlidir.

Təhlükəlidirmi?

Çox vaxt yüngül gedir və uyğun qulluqla düzəlir. Lakin dehidratasiya (aşırı maye itkisi) əsas riskdir. Xüsusən körpə, uşaq, yaşlı və ürək/böyrək xəstəsi üçün nəzarətsiz itki təhlükəli, hətta həyati risklidir. Müntəzəm maye dəstəyi riski idarə edə bilər. Çox nadir müalicəsiz bakterial infeksiya ciddi iltihab, qanlı ishal və ya qana yayılma ilə sepsis kimi ağır vəziyyət yarada bilər. Uyğun tibbi qulluqla çoxları ciddi fəsadsız sağalır.

Hansı həkimə getməli?

Uzun sürən və ya ağır keçən ishalda həkimə müraciəti gecikdirmək olmaz. Bağırsaq infeksiyaları ilə adətən qastroenterologiya şöbəsi məşğul olur; həzm sistemi xəstəlikləri üzrə həkimlər lazımi müalicəni planlayacaq. Yaşadığınız yerdə qastroenteroloq yoxdursa, daxili xəstəliklər mütəxəssisinə, uşaqlarda pediatriya mütəxəssisinə müraciət etmək olar. Lazım gəldikdə həkim sizi uyğun şöbəyə yönləndirəcək.

Bu məlumatla özünüz və yaxınlarınız üçün tədbir görüb vaxtında yardım alaraq sağlamlığı qoruya bilərsiniz. Unutmayın, əl yumaq, təhlükəsiz qida və bol maye qorunma və sürətli sağalmanın əsas açarlarıdır.