آیا جوانان سریع‌تر پیر می‌شوند؟ شکاف سنی زیستیِ مرتبط با سرطان‌های زودهنگام

سرطان زودهنگام (معمولاً سرطان‌های تشخیص‌داده‌شده پیش از 50 یا 55 سالگی) امروزه به مسئله‌ای مهم در سلامت عمومی و پیشگیری تبدیل شده است. گزارش می‌شود میان 1990 و 2019، سرطان‌های تشخیص‌داده‌شده پیش از 50 سالگی در جهان حدود %24 افزایش یافته‌اند. چشمگیرتر اینکه این افزایش از نسلی به نسل دیگر آشکارتر می‌شود. در داده‌های استرالیا، کانادا، بریتانیا و آمریکا، متولدین دههٔ 1990 دست‌کم چهار برابر متولدین دههٔ 1960 خطر سرطان کولورکتال زودهنگام دارند. در آمریکا، سهم سرطان‌های کولورکتالِ تشخیص‌داده‌شده پیش از 55 سالگی از %11 در 1995 به %20 در 2019 رسیده است.

این تصویر به‌قوت وجود «عوامل خطر نوظهور وابسته به نسل» را مطرح می‌کند. اما برشمردن همهٔ این عوامل به‌صورت جداگانه دشوار است: مواجهه‌های طول عمر ناقص اندازه‌گیری می‌شوند، اثر هر عامل به‌تنهایی ممکن است کوچک باشد و همه در قالب ترکیبی و با تعامل متقابل عمل می‌کنند. در این نقطه، پژوهشگران به‌جای دنبال‌کردن تک‌تک عوامل، معیاری یکپارچه‌ساز جستند که بتواند ردّ ترکیبیِ همهٔ آن‌ها را بگیرد: پیری زیستی.

همهٔ ما سن تقویمی خود را می‌دانیم: سال‌هایی که از تولد گذشته‌اند. اما دو نفر ممکن است هم‌سن باشند و بدن‌هایشان در وضعیت‌های بسیار متفاوتی قرار داشته باشند. «سن زیستی» بر شاخص‌های اندازه‌گیری‌پذیری استوار است که وضعیت فیزیولوژیک بدن را بازتاب می‌دهند. به تفاوت میان سن تقویمی و سن زیستی، «شکاف سنی» (اختلاف سن) می‌گویند.

پژوهشگران سن زیستی را به یک معیار محدود نکردند؛ سه «ساعت پیری» سیستمیک و مکمل به کار بردند. برجسته‌ترین آن‌ها PhenoAge بود. نکتهٔ جذاب PhenoAge این است که به فناوری پیشرفته نیاز ندارد: نه پارامتر بیوشیمیاییِ موجود در آزمایش خون معمول را ترکیب می‌کند — آلبومین، آلکالین فسفاتاز، کراتینین، پروتئین واکنشی C (CRP)، گلوکز، حجم متوسط گلبول قرمز، پهنای توزیع گلبول قرمز، تعداد گلبول سفید و نسبت لنفوسیت‌ها. یعنی مقادیری بازتاب‌دهندهٔ وضعیت کبد، کلیه، التهاب، قند خون و سلول‌های ایمنی که پزشکان از پیش در بررسی‌های معمول درخواست می‌کنند.

برای نشان‌دادن اینکه نتایج فقط ویژگی غیرمعمول یک ساعت نیست، گروه دو معیار دیگر افزود: روش Klemera–Doubal (KDM) آموزش‌دیده برای پیش‌بینی سن تقویمی، و نمرهٔ پیری متابولومیک مبتنی بر نمایهٔ متابولیت‌های خون. همچنین برای سنجش پیری تک‌تک اندام‌ها، داده‌های پروتئینی (پروتئومیک) خون به کار رفت.

توضیح شکل: a، طرح مطالعه: در UK Biobank و برنامهٔ پژوهشی All of Us، پیری سیستمیک میان نسل‌های تولد مقایسه و به‌صورت آینده‌نگر با خطر سرطان توپر زودآغاز مرتبط شد. همچنین پیری اختصاصی اندام و ارتباط آن با خطر سرطان توپر زودآغاز در داده‌های UK Biobank ارزیابی شد. b، خلاصهٔ ساعت‌های پیری زیستی به‌کاررفته در این مطالعه؛ شامل اندازه‌گیری‌های پیش‌بین و پیامدهای پیش‌بینی‌شده برای هر ساعت است. شکل از مطالعهٔ اصلی Nature ترجمه شده است. KDM: روش Klemera-Doubal.

نخستین یافته تفاوت نسلی بود. گروه‌های تولد جدیدتر به‌طور نظام‌مند شکاف سنی بزرگ‌تری نشان می‌دادند. در داده‌های بریتانیا، متولدین 1965–1974 نسبت به متولدین 1950–1954 حدود %23 شکاف سنی استانداردشدهٔ بیشتری داشتند. در گروه آمریکایی، روند حتی تندتر بود: متولدین 1990–1999 نسبت به متولدین 1965–1969 حدود %92 شکاف سنی بیشتری نشان می‌دادند. یعنی نسل‌های جوان‌تر وقتی به همان سن می‌رسند، از نظر زیستی نسبت به نسل والدین خود «پیشرفته‌تر» به نظر می‌رسند.

پرسش دوم و اصلی این است: آیا این شکاف سنی با سرطان ارتباط دارد؟ در بریتانیا، طی حدود 950 هزار نفر-سال پیگیری، با افزایش شکاف سنی PhenoAge خطر سرطان توپر زودهنگام نیز افزایش می‌یافت. افراد در بالاترین یک‌سوم نسبت به پایین‌ترین یک‌سوم، %15 خطر بیشتری داشتند (HR 1,15؛ فاصلهٔ اطمینان %95: 1,03–1,28). به‌ازای افزایش هر انحراف معیار، خطر کلی معادل %8 افزایش بود (HR 1,08).

اما این میانگین کلی نباید گمراه‌کننده باشد — خطر در همهٔ سرطان‌ها یکسان نبود. افزایش را چند نوع سرطان پیش می‌بردند:

لایهٔ سوم حتی جالب‌تر است. گروه با استفاده از پروتئین‌های خون، پیری تک‌تک اندام‌ها را سنجید و به‌طرزی شگفت‌انگیز تطابق‌های «درستی» یافت: پیری دستگاه ایمنی با سرطان ریهٔ زودهنگام (HR 1,89؛ فاصلهٔ اطمینان %95: 1,20–2,97)، و پیری بافت چربی با سرطان کولورکتال زودهنگام (HR 1,60؛ فاصلهٔ اطمینان %95: 1,11–2,32) ارتباط داشت. این تطابق‌ها از نظر زیستی معنادارند: ریه هدف اصلی التهاب مزمن راه‌های هوایی و بازآرایی ایمنیِ ناشی از مواجهه‌های استنشاقی (سیگار، آلودگی هوا) است؛ سرطان کولورکتال نیز از «گفت‌وگوی متقابل» متابولیک و التهابی میان بافت چربی احشایی و روده تأثیر می‌گیرد.

شاید مهم‌ترین نکته این باشد: این ارتباط‌ها از استعداد ارثی پیری و سرطان مستقل بودند. حتی پس از درنظرگرفتن طول تلومر، نمره‌های خطر ژنتیکی مربوط به طول عمر و مدت زندگی و نمره‌های خطر چندژنی سرطان ریه/کولورکتال/آندومتر، ارتباط‌های سرطان ریه، GI و رحم باقی ماندند. این موضوع مطرح می‌کند که شکاف سنی چیزی فراتر از سرنوشت ژنتیکی مادرزادی — یعنی ردّ فیزیولوژیک مواجهه‌های انباشتهٔ طول عمر — را ثبت می‌کند.

این مطالعه قوی و چشمگیر است؛ اما باید بدون اغراق خوانده شود. فهم روشن چند محدودیت اصلی برای قراردادن نتیجه در جای درست ضروری است.

متخصصان مستقلِ شرکت‌نکرده در مطالعه نیز توازن مشابهی مطرح می‌کنند: یافته را «سرنخی جدید و مهم» دربارهٔ افزایش سرطان جوانان می‌دانند؛ اما تأکید می‌کنند که اندازه‌گیری‌های سن زیستی اثر ترکیبی ژنتیک، سبک زندگی و محیط را بازتاب می‌دهند و مطالعه نشان نداده است که پیری سریع مستقیماً سرطان ایجاد می‌کند. ارزش اصلی در ظرفیت فراهم‌کردن زمینه برای شناسایی زودهنگام خطر و راهبردهای پیشگیری در آینده است.

یادداشت سردبیر: این محتوا صرفاً برای اطلاع‌رسانی است و جایگزین مشاورهٔ پزشکی، تشخیص یا توصیهٔ درمانی نیست. همهٔ مقادیر عددی نقل‌شده (HR، فاصله‌های اطمینان %95 و اندازهٔ گروه‌ها) پس از راستی‌آزمایی از منبع اولیه، مقالهٔ Nature Medicine، گرفته شده‌اند؛ مشاهده شده که برخی منابع خبری ثانویه این مقادیر را نادرست نقل کرده‌اند. مطالعهٔ موردنظر ماهیتی مشاهده‌ای دارد: میان شکاف سنی زیستی و خطر سرطان زودهنگام ارتباط نشان می‌دهد، اما نمی‌تواند رابطهٔ علّی را اثبات کند؛ اثر عوامل مخدوش‌کنندهٔ اندازه‌گیری‌نشده را نمی‌توان کاملاً کنار گذاشت. PhenoAge و «ساعت‌های پیری» مشابه ابزار پژوهشی هستند؛ آزمون‌های تأییدشدهٔ فردیِ غربالگری/خطر بالینی نیستند و این نوشته دعوتی به انجام آزمایش ندارد. یافته‌ها عمدتاً از جمعیت‌های بریتانیا و آمریکا به دست آمده‌اند و تعمیم‌پذیری به زمینه‌های دیگر ممکن است محدود باشد. برای تصمیم‌های مربوط به سلامت و ارزیابی فردی، به پزشکی مراجعه کنید که شما را می‌شناسد.