آیا می‌دانستید تاریخ هنردرمانی حتی از تاریخ بشریت قدیمی‌تر است؟

هنر به‌عنوان روشی درمانی

هنر روشی درمانی بوده است که انسان‌ها قرن‌ها برای بهبود ناراحتی‌های روانی و جسمی از آن بهره برده‌اند و هنوز استفاده می‌شود. در فرهنگ‌های گوناگون پذیرفته شده است که انجام فعالیت خلاق به بهتر شدن احساس افراد کمک می‌کند. در تاریخ، نقاشی، داستان، رقص، نمایش و موسیقی به‌عنوان آیین‌های شفابخشی در زندگی حضور داشته‌اند. در این نوشته به این می‌پردازیم که این ابزار شفا، با نام علمی امروزی هنردرمانی، چگونه دگرگون شده و به امروز رسیده است.

از جوامع پیشاتاریخی و ابتدایی تا امروز، در همه جوامع شناخته‌شده جهان فعالیت‌های هنری مانند ساخت معبد و خانه، نقاشی، پیکره‌سازی و بافندگی انجام شده است. در یونان باستان، پزشکی و هنر یک کل جدایی‌ناپذیر دانسته می‌شدند. باور داشتند بهبود همان‌قدر که جسمی است روانی نیز هست و این با هنر امکان‌پذیر می‌شود. در قلمرو آپولو، علم و هنر به‌صورت یک کل و بخشی از زندگی، ضروری سلامت انسان نامیده می‌شدند. در بسیاری منابع امروزی نیز به نیازهای جسمی و روانی در کنار هم و به‌صورت یک کل اهمیت فراوان داده می‌شود.

«هنردرمانی»، هرچند ممکن است رویکرد تازه‌ای به نظر برسد، پژوهش درباره بهبود احساسات منفی نامطلوب و بهتر شدن حال با هنرهایی مانند موسیقی، نقاشی، رقص و تئاتر از مدت‌ها پیش انجام شده است. برای مثال، بخشی از آیین‌های سنتی زامبیا با هدف درمان‌اند. در این آیین‌ها سازهای سنتی مانند طبل نواخته می‌شود. تأیید شده است که هیجان بیمار هنگام همراهی رقص با ریتم و ملودی موسیقی، تحرک جسمی و تغییر ریتم قلب، با تنظیم فشار قلب یعنی فشار خون در دستگاه عصبی تفاوت ایجاد می‌کند و موجب آرامش آشکار و احساس بهتر در بیماران می‌شود.

درمان با موسیقی یکی از قدیمی‌ترین روش‌های هنردرمانی است. ضمن سود رساندن به احساسات افراد، به‌عنوان ابزاری کمکی برای بهبود روابط اجتماعی، اعتمادبه‌نفس و سلامت استفاده شده است. درمان با موسیقی روشی است که حدود دو هزار و پانصد سال به کار می‌رود. این حوزه از آفریقا، آمریکا، آسیا و اروپا و شیوه‌های شفای موسیقایی ترکان باستان و ترکان عثمانی تا امروز امتداد یافته است.

هنرهای دیداری، یعنی نقاشی، مجسمه، ماندالا، ماسک و مانند آن، در سراسر دوران حضور انسان برای نیازهایی مانند بیان، زبان، آیین دینی، باور، زیبایی و دفاع به کار رفته‌اند. نقاشی‌های غاری اسپانیا که 64.800 ساله شناخته می‌شوند، حدود 20.000 سال پیش از مهاجرت انسان مدرن از آفریقا به اروپا قدمت دارند؛ یعنی نئاندرتال‌ها آن‌ها را ساخته‌اند. تحلیل‌های پیشرفته فناورانه نقاشی‌های غاری اسپانیا نشان می‌دهند این نقاشی‌ها دست‌کم 64.800 سال پیش ساخته شده‌اند. این یکی از نیرومندترین شواهد است که هنر قدیمی‌تر از تصور ماست، نئاندرتال‌ها ظرفیت بیان نمادین را که از بنیادهای فرهنگ انسانی است داشته‌اند، و هنر در بنیادی‌ترین شکل خود روشی طبیعی برخاسته از درون انسان است.

بنیادهای هنردرمانی دیداری امروز بر شکل‌های هزاران‌ساله بیان نمادین و فعالیت خلاق استوار است و بخشی نیز از روان‌کاوی شکل گرفته است. زیرساخت نظری و روش‌هایی مبتنی بر روان‌کاوی وجود دارد که فروید در سال‌های 1900 بنیان گذاشت. به‌جای گفتار که شکل رایج ارتباط در درمان است، بررسی شکل‌های دیگر بیان عاطفی مانند هنردرمانی، رقص، شعر و روان‌نمایش آغاز شد. در هنردرمانی، اساسی‌ترین فکر و هدف، انتقال احساسات با شکل‌ها و رنگ‌هاست.

هنردرمانی بیش از یک قرن است در کلینیک‌ها استفاده می‌شود و هرچند از 1991 به‌عنوان حرفه شناخته شده، در کشور ما تازه شروع به اجرا شده است. اما در سال‌های اخیر با انجام پژوهش‌های منظم و کنترل‌شده، اثرهای شفابخش هنر، فواید آن و کمک معنادارش به فرایند بهبود نشان داده شده و شروع به گسترش کرده است.