نخستین شفای نور: پرتو ایکس، Emil Grubbé و زایش بحث‌برانگیز پرتودرمانی
در این مقاله
در آخرین روزهای 1895، Wilhelm Röntgen پرتویی نامرئی کشف کرد: پرتو ایکس. این کشف راه دیدن درون بدن بدون بریدن آن را گشود. اما نکتهٔ شگفت‌انگیز این بود که تنها چند هفته یا چند ماه پس از شنیده‌شدن خبر کشف این پرتو جدید، پزشکان سراسر جهان استفاده از آن را نه فقط برای دیدن ، بلکه برای درمان‌کردن نیز آغاز کردند — آن هم بدون هیچ تصوری از چگونگی اثر این پرتو بر بافت. در 1896، همان سالی که Beatson درمان هورمونی را آغاز کرد (روز 91)، دومین سلاح بزرگ به نبرد با سرطان پیوست: پرتو. جراحی اکنون همراهی داشت. اما پرسش «چه کسی نخستین بار پرتودرمانی انجام داد؟» یکی از پیچیده‌ترین مناقشه‌های تقدم در پزشکی است؛ زیرا کسانی که ادعا کردند, مستند کردند, با دقت علمی انجام دادند و نخستین درمان قطعیِ اثبات‌شده را فراهم کردند ، افراد متفاوتی هستند. در روز 92 این مجموعه، هم لحظهٔ تولد پرتودرمانی و هم داستان ظریف پرسش «اول‌بودن چه معنایی دارد؟» را بررسی می‌کنیم.
درمانی که پیش از زیست‌شناسی آمد
تبدیل یک کشف علمی جدید به درمان معمولاً سال‌ها و حتی دهه‌ها طول می‌کشد. اما برای پرتو ایکس، این اتفاق تقریباً فوری رخ داد. هنگامی که خبر کشف Röntgen در هفته‌های نخست 1896 در روزنامه‌ها منتشر شد، نقشه‌های دستگاه‌های تولید پرتو (لولهٔ Crookes و سیم‌پیچ القایی) نیز همراه این خبرها دست‌به‌دست شد. پزشکان و مخترعان کنجکاو به‌سرعت دستگاه‌های خود را ساختند و آزمایش کردند.
منطق رسیدن به درمان ساده اما خطرناک بود. کسانی که مدت طولانی با پرتو ایکس کار می‌کردند، متوجه قرمزی، التهاب و سوختگی پوستشان شدند. استدلال این بود: اگر این پرتو بافت سالم را تخریب می‌کند، شاید بتواند بافت بیمار — تومور — را هم تخریب کند. این شهود درست از آب درمی‌آمد؛ اما در آن زمان کسی نمی‌دانست چرا و چگونه پرتو به بافت آسیب می‌زند (مفهوم آسیب DNA بسیار دیرتر مطرح می‌شد). همان‌طور که Beatson بدون شناخت استروژن درمان هورمونی را آغاز کرد، پرتودرمانی نیز دهه‌ها پیش از شناخت سازوکارش، صرفاً از مشاهده و جسارت زاده شد.
یک میز کار در شیکاگو و تاریخی بحث‌برانگیز
نامی که بیش از همه مطرح می‌شود Emil Herman Grubbé از شیکاگو است (1875-1960). Grubbé در یک دانشکدهٔ هومیوپاتی (کالج پزشکی Hahnemann) تحصیل می‌کرد، هم‌زمان شیمی‌دان بود و با وسایل الکترونیکی کار می‌کرد. روی میز کارش لوله‌های Crookes و نمونه‌های کپی‌شدهٔ دستگاه Röntgen وجود داشت؛ آن‌قدر با این پرتوها سروکار داشت که دچار درماتیت شدید ناشی از پرتو ایکس (سوختگی پرتویی) در دست‌ها شد — به گفتهٔ خودش، از نخستین افرادی بود که به این درماتیت مبتلا شدند.
طبق ادعای Grubbé، یکی از همکارانش با توجه به این سوختگی‌ها پیشنهاد کرد: «حالا که این پرتو بافت را می‌سوزاند، چرا روی تومور امتحان نشود؟» Grubbé نیز گفت که در 29 ژانویهٔ 1896، زنی 55 ساله به نام Rose Lee را که سرطان پستان عودکرده و غیرقابل‌جراحی داشت، با پرتو ایکس درمان کرده است. مشکل اینجاست که این ادعا را نه در 1896، بلکه دقیقاً سی‌وهفت سال بعد، در 1933 نوشت («تقدم در کاربرد درمانی پرتو ایکس»). چون هیچ سند قابل‌اعتماد و هم‌زمانی از 1896 وجود ندارد، این ادعای تقدم امروز به‌شدت محل بحث است. Grubbé شاید واقعاً پیشگامی زودهنگام بوده باشد؛ اما هیچ ثبت مربوط به همان دوره برای اثبات «اول‌بودن» او وجود ندارد.
نخستین مورد منتشرشده، نظریه‌ای نادرست
وقتی بحث نخستین درمان مستند با ثبت هم‌زمان مطرح می‌شود، بیشتر تاریخ‌نگاران به پزشک فرانسوی Victor Despeignes اشاره می‌کنند (1866-1937). Despeignes در ژوئیهٔ 1896، نزدیک لیون، مردی 52 ساله را که تصور می‌شد سرطان معده دارد با پرتو ایکس درمان کرد و همان سال این مورد را در مجلهٔ Lyon Médical منتشر کرد. تفاوت دقیقاً همین است: برخلاف ادعای Grubbé، مورد Despeignes در همان زمان، به‌صورت مکتوب ثبت شد.
اما کنایهٔ داستان نیز همین‌جاست. Despeignes درمان خود را بر نظریه‌ای بنا کرده بود که امروز کنار گذاشته شده است — این تصور که سرطان از یک «انگل» ناشی می‌شود؛ او امیدوار بود پرتو ایکس این انگل‌ها را بکشد. حتی تصور می‌شود بیمار احتمالاً در واقع سرطان معده هم نداشته است. بنابراین «نخستین پرتودرمانگرِ مستند» کار درست را به دلایل نادرست انجام داده بود. مانند بسیاری از موارد در تاریخ علم، نخستین قدم ممکن است از دل فهمی ناقص و نادرست زاده شود.
زایش روش و تأیید
Léopold Freund · نخستین قدم در تبدیل پرتودرمانی به علم
متخصص پوست وینی Léopold Freund (1868-1943) کسی شناخته می‌شود که پرتودرمانی را از حکایت به علم منتقل کرد. در نوامبر 1896، دختری 5 ساله را با لکهٔ مادرزادی بزرگ، پُرمو و عودکننده روی پشت (خال مودار) درمان کرد. او پرتودهی روزانهٔ 10-15 دقیقه‌ای را طی چند هفته به‌طور منظم انجام داد و پس‌رفت لکه را مشاهده کرد.
آنچه Freund را از پیشینیانش متمایز می‌کرد، دقت روش او بود: دوزهای منظم و سنجیده به کار برد و تغییرات بافت را با بررسی بافت‌شناختی (زیر میکروسکوپ) تأیید کرد. این کار درمان با پرتو ایکس را از آزمونی تصادفی به عملی پزشکیِ قابل‌مشاهده و تکرارپذیر تبدیل کرد. به همین دلیل Freund اغلب بنیان‌گذار پرتودرمانی به‌عنوان یک رشته شناخته می‌شود. چند سال بعد، در استکهلم، Tage Sjögren و Thor Stenbeck با دستیابی به نخستین درمان‌های قطعیِ اثبات‌شده در سرطان پوست (~1899)، این مسیر را تکمیل می‌کردند.
«اول‌بودن» چه معنایی دارد؟ چهار پاسخ متفاوت —
تولد پرتودرمانی نمونهٔ خوبی از لغزندگی واژهٔ «اول» است. یک «اول» یگانه وجود ندارد؛ بسته به پرسش مطرح‌شده، چهار پاسخ متفاوت وجود دارد:
نخستین فردِ مدعی: Emil Grubbé (ژانویهٔ 1896) — اما بدون سند، با روایتی سال‌ها پس از واقعه.
نخستین مورد مستند: Victor Despeignes (ژوئیهٔ 1896) — منتشرشده در همان دوره، اما مبتنی بر نظریه‌ای نادرست.
نخستین مورد علمی/روشمند: Léopold Freund (نوامبر 1896) — منظم، تأییدشده و تکرارپذیر.
نخستین فردِ دست‌یافته به درمان قطعی اثبات‌شده: Sjögren و Stenbeck (~1899) — بهبودی‌های مستند.
تاریخ اغلب به پرسش «چه کسی نخستین بار انجام داد؟» با یک نام پاسخ نمی‌دهد؛ ادعا کردن، مستند کردن، درست انجام دادن و اثبات کردن چیزهای متفاوتی هستند.
روی تاریک پرتو شفابخش
داستان این پیشگامان فقط پیروزی نیست، بلکه هشدار هم هست. پرتویی که تومور را تخریب می‌کرد، پزشکانِ کاربر آن و بیماران را نیز گرفتار کرد. سرنوشت خود Emil Grubbé برجسته‌ترین نمونهٔ این موضوع است: به‌علت سال‌ها مواجههٔ شدید با پرتو به سرطان‌های متعدد مبتلا شد، در طول زندگی بیش از نود عمل جراحی داشت و سرانجام از همین سرطان‌های ناشی از پرتو درگذشت (1960).
بسیاری از پیشگامان نخستین رادیولوژی بهای مشابهی پرداختند — پیش‌تر در این مجموعه جداگانه از این «شهیدان پرتو» یاد کرده‌ایم. اینکه یک نیرو می‌تواند هم شفا دهد و هم ویران کند، دلیل استفادهٔ امروزی از پرتو با قواعد دقیق حفاظت و تعیین دوز است.
یک «اول» یگانه وجود ندارد. در زایش پرتودرمانی، ادعا (Grubbé)، سند (Despeignes)، روش علمی (Freund) و درمان قطعیِ اثبات‌شده (Sjögren-Stenbeck) به افراد متفاوتی تعلق دارند.
دو همراه در کنار جراحی
از نظر تاریخ سرطان، 1896 سالی فوق‌العاده است. در همان سال، در کنار جراحی دو رویکرد درمانی کاملاً جدید قرار گرفت. یکی درمان هورمونی Beatson بود: شکست سرطان با تغییر شیمی درونی بدن (روز 91). دیگری پرتودرمانی بود: تخریب سرطان با پرتویی نامرئی. در پایان سدهٔ نوزدهم، تنها سلاح نبرد با سرطان چاقوی جراحی بود؛ اما طی چند ماه سه راه متفاوت در اختیار داشتیم.
هر دو رویکرد جدید یک ویژگی مشترک داشتند: هر دو پیش از شناخت سازوکارشان، صرفاً از مشاهدهٔ جسورانه زاده شدند. در دورانی که نه استروژن و نه آسیب DNA شناخته شده بود، پزشکان بدون دانستن «چرا مؤثر است» دیدند که «مؤثر است». این سه ستون — جراحی، پرتودرمانی و درمان سیستمیک — طی یک قرن پخته‌تر می‌شدند و پایهٔ سرطان‌شناسی مدرن را شکل می‌دادند.
از آن نخستین پرتوی جسورانه تا پرتودرمانی دقیق امروز
آن نخستین پرتوهای به‌کاررفته در 1896 به‌صورت آزمون‌وخطا، بدون حفاظت و تعیین دوز، امروز در مراکز سرطان‌شناسی پرتویی ترکیه به علمی پخته، دقیق و ایمن تبدیل شده‌اند. پرتودرمانی مدرن با فنونی اجرا می‌شود که تومور را با دقت میلی‌متری هدف می‌گیرند و بافت سالم اطرافش را تا حد امکان حفظ می‌کنند (پرتودرمانی با شدت تعدیل‌شده، درمان با هدایت تصویربرداری و روش‌های استریوتاکتیک). حدود نیمی از بیماران مبتلا به سرطان در مرحله‌ای از مسیر بیماری خود پرتودرمانی دریافت می‌کنند.
امروز هنگامی که برای بیماری «درمان با پرتو» برنامه‌ریزی می‌شود، پشت آن میراثی صدساله قرار دارد که در 1896 در شیکاگو، لیون و وین آغاز شد و با ادعاها، اسناد، خطاها و جسارت درهم‌تنیده است. بهایی که آن پیشگامان بدون حفاظت پرداختند، سرچشمهٔ استانداردهای دقیق ایمنی امروز نیز هست.
تبدیل پرتو به درمان
اطلاعات راستی‌آزمایی‌شده در این نوشته
- سرعت: چند هفته تا چند ماه پس از کشف پرتو ایکس (Röntgen، پایان 1895)، آزمون‌های درمانی آغاز شد؛ درمان دهه‌ها پیش از شناخت سازوکار زیستی مطرح شد.
- Emil Grubbé (1875-1960): شیکاگو، کالج پزشکی Hahnemann؛ ادعا کرد در 29 ژانویهٔ 1896، Rose Lee را (با سرطان پستان عودکننده) درمان کرده است. توجه: ادعا در 1933 نوشته شد؛ سند هم‌زمان و قابل‌اعتمادی از 1896 وجود ندارد → بحث‌برانگیز.
- Victor Despeignes (1866-1937): ژوئیهٔ 1896، لیون؛ بیماری را که تصور می‌شد سرطان معده دارد درمان کرد و همان سال در Lyon Médical منتشر کرد → نخستین مورد مستند. بر نظریهٔ «انگلی» سرطان تکیه داشت؛ بیمار احتمالاً سرطان معده نداشت.
- Léopold Freund (1868-1943): نوامبر 1896، وین؛ دختری 5 ساله با خال مودار را با پرتودهی منظم درمان کرد و تأیید بافت‌شناختی انجام داد → بنیان‌گذار پرتودرمانی علمی شناخته می‌شود.
- Leonhard Voigt: اوت/نوامبر 1896، هامبورگ؛ سرطان حلق را برای تسکین درد پرتودهی کرد — مانند Grubbé، ثبت‌های او تأیید نشده‌اند.
- Sjögren و Stenbeck: استکهلم، ~1899؛ نخستین درمان‌های قطعیِ اثبات‌شده در سرطان پوست (طبق Mould، نخستین تقدم قابل‌تأیید).
- سرنوشت Grubbé: سرطان‌های متعدد به‌علت مواجههٔ شدید با پرتو؛ 90+ عمل جراحی؛ در 1960 از سرطان‌های ناشی از پرتو درگذشت.
- چارچوب: ادعاهای «اول‌بودن» با احتیاط مطرح شده‌اند؛ ادعا، سند، روش علمی و درمان قطعیِ اثبات‌شده به افراد متفاوتی تعلق دارند.
جراحِ زنان: Ernst Wertheim و هیسترکتومی رادیکال
Beatson درمان هورمونی و پرتو Röntgen پرتودرمانی را به همراه آورده بود؛ اما جراحی نیز متوقف نبود و همچنان مرزهای خود را گسترش می‌داد. در آغاز قرن، سرطان دهانهٔ رحم، یکی از ترسناک‌ترین سرطان‌های زنان، اغلب مرگبار تلقی می‌شد. متخصص زنان وینی Ernst Wertheim عملی گسترده و جسورانه علیه این سرطان ابداع کرد: هیسترکتومی رادیکال، که نه فقط رحم، بلکه بافت‌های اطراف و غدد لنفاوی را نیز خارج می‌کرد. این عمل پرخطر اما نجات‌بخش، یکی از سنگ‌بناهای سرطان‌شناسی زنان شد. در روز 93، زایش جراحی سرطان‌های زنان و میراث Wertheim را بررسی خواهیم کرد.
یادداشت نویسنده: این نوشته در مجموعهٔ زمانی ما، زایش کاربرد درمانی در رشتهٔ پرتودرمانی را بررسی می‌کند؛ کشف پرتو ایکس (روز 81)، ورود رادیوم به پزشکی (روز 82) و بلوغ پرتودرمانی تقسیم‌شده به جلسات (روز 83) در بخش‌های جداگانه آمده‌اند. بحث دربارهٔ «نخستین» پرتودرمانی نمونهٔ خوبی از ضرورت خواندن دقیق ادعاهای تقدم در تاریخ پزشکی است؛ این متن کوشیده ادعاها را با تفکیک آن‌ها از اسناد مطرح کند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- Leszczynski K, Boyko S. دربارهٔ مناقشه‌های پیرامون خاستگاه پرتودرمانی. Radiotherapy and Oncology 1997;42(3):213-217.
- Mould RF. Emil Herman Grubbé (1875-1960)، با توجه ویژه به تقدم در درمان سرطان با پرتو ایکس. Nowotwory 2018;68:286-289.
- Despeignes V. مشاهده‌ای دربارهٔ یک مورد سرطان معده درمان‌شده با پرتوهای Röntgen. Lyon Médical 1896;82:428-430. (نخستین درمان مستند.)
- Grubbé EH. تقدم در کاربرد درمانی پرتو ایکس. Radiology 1933;21:156-162. (ادعای تقدم بحث‌برانگیز.)
- Mould RF. مرور دعوت‌شده: سال‌های نخست پرتودرمانی با تأکید بر دستگاه‌های پرتو ایکس و رادیوم. British Journal of Radiology 1995;68(810):567-582.
- Mukherjee S. امپراتور همهٔ بیماری‌ها: زندگی‌نامهٔ سرطان. نیویورک: Scribner، 2010. (درمان پرتویی اولیه؛ عنوان ترکی: پادشاه امپراتوری، انتشارات Domingo.)
این نوشته روز 92 از مجموعهٔ تاریخ سرطان در 365 روز است. پرتو ایکس که Röntgen در 1895 کشف کرد، پیش از گذشت چند ماه برای درمان به کار رفت — بدون شناخت سازوکار زیستی و صرفاً با مشاهده و جسارت. «نخستین» پرتودرمانی محل بحث است: Emil Grubbé مدعی بود (اما بدون سند)، Victor Despeignes مورد مستند را ارائه کرد (اما بر اساس نظریه‌ای نادرست)، Léopold Freund آن را با روش علمی انجام داد، و Sjögren و Stenbeck نخستین درمان قطعیِ اثبات‌شده را فراهم کردند. در همان سال (1896)، هم پرتودرمانی و هم درمان هورمونی Beatson زاده شدند؛ دو سلاح جدید در کنار جراحی قرار گرفت. بهای این دوران پیشگامی سنگین بود؛ خود Grubbé از سرطان‌های ناشی از پرتو درگذشت. این نوشته با نگاهی تاریخی و عمومی تهیه شده و راهنمای تشخیص یا درمان نیست. پرتودرمانی مدرن امروز با قواعد دقیق ایمنی و تعیین دوز انجام می‌شود؛ برای هر تصمیم دربارهٔ سلامت خود با تیم سرطان‌شناسی‌تان مشورت کنید. همهٔ تاریخ‌ها، نام‌ها و داده‌های این نوشته در Leszczynski-Boyko 1997، Mould 1995/2018، Despeignes 1896 و منابع دانشگاهی مرتبط راستی‌آزمایی شده‌اند؛ ادعاهای «اول‌بودن» با احتیاط مطرح شده‌اند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.