ALT-ის კონტროლით კიბოს წაშლა

ასაკი კიბოს ყველაზე დიდი რისკფაქტორია და მსოფლიო მოსახლეობის სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობის მატებასთან ერთად კიბოს სიხშირის მკვეთრი ზრდაცაა მოსალოდნელი. ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტებისა და ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის 2011 წლის გლობალური ჯანმრთელობისა და დაბერების ანგარიში ვარაუდობს, რომ 2050 წლისთვის 65 წლისა და უფროსთა რაოდენობა გასამმაგდება და 1,5 მილიარდს მიაღწევს, ახალი კიბოს შემთხვევათა წლიური რაოდენობა კი 2030 წლისთვის 27 მილიონს მიაღწევს. უდავოა, რომ დაბერებული მსოფლიო მოსახლეობის სისუსტისა და დაავადებების შესამსუბუქებლად და ეკონომიკური თუ ადამიანური კატასტროფების თავიდან ასაცილებლად ახალი კიბოს საწინააღმდეგო მიდგომებია საჭირო.
ტელომერების ალტერნატიული დაგრძელების (alternative lengthening of telomeres= ALT) გზის გათიშვით კიბოს მკურნალობა
უჯრედული უკვდავება კიბოს ქსოვილს ნორმალურისგან განასხვავებს. ნორმალური სომატური (სხეულის) უჯრედის ყოველი გაყოფისას ქრომოსომების ბოლოებზე არსებული, ტელომერებად წოდებული DNA მოკლდება. როდესაც ტელომერი ძალიან მოკლდება — რაც 30-50 გაყოფის შემდეგ ხდება — განგაშის სიგნალი წარმოიქმნება და უჯრედი გაყოფას სამუდამოდ წყვეტს. შემდეგ ბერდება ან აპოპტოზს იწყებს.

მექანიზმები, რომლებითაც კიბოს უჯრედი ტელომერის დამოკლებას უშლის ხელს
ყოველი გაყოფისას ტელომერების დამოკლება უჯრედის სიცოცხლის ხანგრძლივობის შემზღუდავი ბიოლოგიური მექანიზმია. კიბოს უჯრედებს კი ტელომერაზის ფერმენტის გამოყენებით RNA-ს შაბლონიდან ან ტელომერების ალტერნატიული დაგრძელების (ALT) მექანიზმით DNA-ს შაბლონიდან ახალი ტელომერული DNA-ს სინთეზით ტელომერების შენარჩუნების მექანიზმის (TMM) გააქტიურება და უკვდავების შეძენა შეუძლია.
შენიშვნა: მეცნიერებს ელიზაბეთ H. ბლექბერნს, კეროლ W. გრეიდერსა და ჯეკ W. შოსტაკს ქრომოსომების ტელომერებისა და ტელომერაზის მიერ დაცვის აღმოჩენისთვის 2009 წლის ნობელის პრემია მედიცინასა და ფიზიოლოგიაში მიენიჭათ.
რადგან ტელომერების შენარჩუნების მექანიზმი კიბოს უჯრედების თითქმის უნივერსალური მახასიათებელია და მისი ექსპერიმენტული დათრგუნვა უჯრედულ დაბერებას ან სიკვდილს იწვევს, ტელომერების შენარჩუნების მექანიზმები კიბოს მკურნალობის სასარგებლო სამიზნეები შეიძლება იყოს. მართლაც, კარგად აღწერილ ტელომერაზაზე დაფუძნებულ გზაზე მიმართული რამდენიმე მკურნალობა კლინიკური კვლევების მოწინავე ეტაპებზეა. თუმცა ამჟამად აქტიურ გამოყენებაში ALT-ზე მიმართული წამლები არ არსებობს, რადგან ეს პროცესი ჯერ მკაფიოდ გაგებული არ არის.
ALT-ით მხარდაჭერილი კიბო
ჯანმრთელი ქსოვილებისა და ორგანოების ღეროვან უჯრედებში ტელომერის დაგრძელებისგან განსხვავებით, ALT-ის აქტივობა ჯანმრთელი ადამიანის დაბადებისშემდგომ ქსოვილებში ჩვეულებრივ არ არის. ყოველწლიურად, იმ შეფასებაზე დაყრდნობით, რომ კიბოს შემთხვევათა 10% უჯრედული უკვდავებისთვის ALT-ის სტრატეგიას იყენებს, მსოფლიოში ALT კიბოს დაახლოებით 1,4 მილიონი ახალი შემთხვევა და 820000 სიკვდილია. მათ შორისაა ზოგიერთი კლინიკურად უფრო რთულად სამკურნალო დაავადება: ბავშვთა და მოზრდილთა ტვინის კიბო, რბილი ქსოვილის სარკომა, ოსტეოსარკომა და ფილტვის კიბო. აშკარაა, რომ ALT-ის მიზანში ამოღება ახალი კიბოს მკურნალობების შემუშავებისთვის ძალიან მიმზიდველი სტრატეგიაა.
ასევე, როგორც კიბოს ნებისმიერი მკურნალობისას, არსებობს ტელომერაზაზე დაფუძნებული სტრატეგიებისადმი რეზისტენტობის განვითარების პოტენციალი. რამდენიმე in vitro (ლაბორატორიული) კვლევა აჩვენებს, რომ ადამიანის კიბოს უჯრედული ხაზები ALT-ის გააქტიურებით ტელომერის დაკარგვას შეიძლება გაუმკლავდეს. თაგვებში ტელომერაზის დათრგუნვისას, მკურნალობით ტელომერების დამოკლებასთან ერთად, არსებულ სიმსივნეებში ALT-ის გააქტიურებაც აჩვენეს. ზოგიერთ ადამიანის სიმსივნეს ALT-ისა და ტელომერაზის აქტივობა ერთდროულად აქვს, თუმცა აუცილებელი არ არის, ორივე ერთ უჯრედში იყოს. ამიტომ მოსალოდნელია, რომ ტელომერაზაზე დამოკიდებულმა მკურნალობამ სიმსივნეში ALT-ის გააქტიურების ან უკვე ALT-ის მომხმარებელი უჯრედების შერჩევის წნეხი შექმნას. ეს ტელომერების შენარჩუნებაზე მიმართული მიდგომების წარმატებისთვის ALT-სპეციფიკური თერაპიის შემუშავებას რთულ ამოცანად აქცევს.
ტელომერების ახლო ხედვა და ცვალებადი კიბო
ტელომერები Shelterin-ის კომპლექსად ცნობილი ცილების გარშემო გადახლართული განმეორებადი ჰექსამერული DN მიმდევრობებისგან (5’ – TTAGGG – 3’) შედგება. ისინი თითოეული ქრომოსომის ბოლოში დამცავ ქუდს ქმნის. რადგან ყველა ტელომერი ერთნაირ განმეორებად DNA-ს შეიცავს, ჰომოლოგიური რეკომბინაციით ტელომერული მიმდევრობის მქონე სხვა მოლეკულის კოპირება ახალი ტელომერული DNA-ს წარმოქმნას შესაძლებელს ხდის.
ALT კიბოს უჯრედების ერთ-ერთი გამორჩეული თვისებაა ქრომოსომებიდან გამოყოფილი დიდი რაოდენობით ტელომერული განმეორებადი DNA. ეს ექსტრაქრომოსომული მიმდევრობები შეიძლება ხაზოვანი ან წრიული იყოს და ALT-ით ტელომერის დაგრძელების შაბლონად იქცეს. შაბლონი შეიძლება სხვა ტელომერი ან იგივე ტელომერიც იყოს, მაგალითად საკუთარ თავზე უკან მოქცეული დისეული ქრომატიდის ბოლო.
ALT-ის გააქტიურება, სავარაუდოდ, ტელომერებში ცილოვან რემოდელირებასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი ქრომატინის დაკარგვას უკავშირდება, რაც DNA-ს დაზიანებაზე პასუხსა და ჰომოლოგიური რეკომბინაციის მექანიზმს ALT-ის დაწყების საშუალებას აძლევს. ამას ზოგიერთი ბირთვული ცილის ტელომერებთან უჩვეულო კავშირი და მეიოზში გამოყენებული რეპლიკაციაც ახლავს. ALT და მსგავსი მექანიზმები, როგორც ჩანს, ევოლუციურად შენარჩუნებულია საფუარიდან ჭიებსა და ადამიანამდე. ზოგიერთ საფუარის სახეობას ხაზოვანი გენომის მქონე მიტოქონდრიები და ბოლოებზე ტელომერის მსგავსი განმეორებადი მიმდევრობები აქვს. ეს მიტოქონდრიული გენომები ტელომერებს ALT-ის მომხმარებელი ადამიანის უჯრედების მსგავსი რეკომბინაციული მექანიზმით ინარჩუნებს. ეს აჩენს შესაძლებლობას, რომ ALT წრიული ფორმიდან გადასვლის შემდეგ ხაზოვანი გენომის სტაბილურობის შესანარჩუნებელი საჭიროებით განვითარდა, სანამ TMM-ის სახით ტელომერაზა წარმოიქმნებოდა.
თაგვების კვლევები აჩვენებს, რომ რეკომბინაციით მიმდინარე ALT მექანიზმი ემბრიონის ადრეულ განვითარებაში ტელომერის დაგრძელების მთავარი მამოძრავებელია. ALT-ით დაგრძელებას შესაძლოა როლი ჰქონდეს თაგვის სომატური უჯრედების ინდუცირებულ პლურიპოტენტურ ღეროვან უჯრედებად გადაპროგრამებასა და სომატური უჯრედის ბირთვის გადატანით ემბრიონული ღეროვანი უჯრედების წარმოქმნაშიც. ამიტომ ALT-ის გამააქტიურებელი კიბო მნიშვნელოვანი ბიოლოგიური ფენომენით შეიძლება სარგებლობდეს, რათა უკვდავება შეიძინოს და ზიანი მიაყენოს. ამ გზის მექანიზმის უკეთ გაგებამ შეიძლება ხელი შეუწყოს როგორც უფრო ეფექტურ მკურნალობას, ისე გენომური ბიოლოგიური ევოლუციის უკეთ გააზრებას.
- დაკავშირებული თემა: იცოდით, რომ კიბო ევოლუციას განიცდის? შეიძლება ამის შეჩერება?
თუმცა ALT-ზე მიმართული თერაპიის შემუშავება ძალიან რთულია. ტელომერაზის გზისგან განსხვავებით, ALT-ს ცნობილი სპეციფიკური ფერმენტული აქტივობა არ აქვს, ხოლო მასში მონაწილე ყველა აქამდე აღწერილი ფერმენტი ნორმალური უჯრედული გზებისთვისაც საჭიროა. ALT-ის არსებობას ჩვეულებრივ ტელომერთან დაკავშირებული ფენოტიპებით ადგენდნენ: გრძელი და ჰეტეროგენული სიგრძის ტელომერებით ან ALT-თან დაკავშირებული პრომიელოციტური ლეიკემიის ბირთვული სხეულაკებით (APB), რომლებიც ტელომერების უჩვეულო არსებობას აჩვენებს სხვა მხრივ ყველგან გავრცელებული ბირთვული ცილების კომპლექსში. („Going Long“ The Scientist, აპრილი 2014.) ეს მარკერები სრულად დამაკმაყოფილებელი არ არის, რადგან ზოგჯერ მცდარ შედეგს იძლევა და მაღალი წარმადობის გამოყენებისა თუ კლინიკური ლაბორატორიისთვის პრაქტიკული არ არის.
ALT-ზე მიმართული კიბოს თერაპიული და დიაგნოსტიკური საშუალებების შემუშავების მნიშვნელოვანი ნაბიჯი პირველი ALT-სპეციფიკური მოლეკულის, ტელომერული C-circle-ების, აღმოჩენა იყო (Nat Biotechnol, 27:1181-85, 2009). C-circle-ები ტელომერებიდან წარმოქმნილი უჩვეულო წრიული DNA-ს ტიპია. კიბოს უჯრედებში მათი დონე ALT-ის აქტივობის დონეს ზუსტად ასახავს და ეს ბიომარკერიშეიძლება ALT-დადებითი ძვლის კიბოს პაციენტების სისხლშიც გამოვლინდეს. APB-ის ანალიზის გაუმჯობესებასთან ერთად C-circle-ის ანალიზის განვითარებამ ახლო მომავალში შეიძლება ALT გზის მოდულატორების მოსაძებნად მტკიცე, მაღალი წარმადობის სკრინინგი გახადოს შესაძლებელი და ამ სფეროში აღმოჩენები მნიშვნელოვნად დააჩქაროს. მეტი კვლევა უდავოდ ამ ფენომენის მექანიზმის უფრო სრულად გაგებასა და კიბოს წინააღმდეგ პირველ ALT-სპეციფიკურ თერაპიებს მიგვიყვანს. ALT-ის კონტროლმა შეიძლება საზოგადოებიდან კიბოს ტვირთის წაშლას შეუწყოს ხელი.
წყაროები
2. Sliva H. და სხვ. (01.04.2015). Control ALT, Delete Cancer. The Scientist: https://www.the-scientist.com/
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.





მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.