ტელომერაზაზე მიმართული მკურნალობა — კიბოს უჯრედების უკვდავების გასაღები

კიბოს უჯრედებს „უკვდავს“ ტელომერაზის ფერმენტების გამო უწოდებენ. წინა სტატიებში ტელომერებზე და ტელომერაზის ფერმენტისკიბოს წარმოქმნაში მნიშვნელობაზე ვისაუბრეთ. ქრომოსომების ბოლოებში „ტელომერებია“, რომლებიც გამრავლებისას გენებს იცავს. ნორმალურ უჯრედებში ასაკთან ერთად ტელომერები მოკლდება და ტელომერაზის აქტივობა არ არის. კიბოს უჯრედებში კი ძალიან მაღალია, ამიტომ ისინი სწრაფად და დიდხანს მრავლდება. ეს თვისებები ტელომერაზის მნიშვნელობას აჩვენებს ეფექტიანი მკურნალობის შექმნაში.

ტელომერაზაზე მიმართული მკურნალობა 3 მიდგომას მოიცავს

1. ტელომერაზის იმუნოთერაპია

ბოლო წლებში კიბოში წარმატებული შედეგების მომტანი იმუნოთერაპიის გამოყენება ტელომერაზაზე მიმართულ მკურნალობაშიც დაიგეგმა. HTERT ცილა, ტელომერაზის ეფექტიანი მუშაობისთვისაა საჭირო. სიმსივნეში მისი ძალიან მაღალი აქტივობა პოტენციურ სამიზნედ მის განხილვას უწყობს ხელს. ამიტომ ტელომერაზის ვაქცინები შეიქმნა.

1. GRNVAC1: პაციენტისგან აღებულ დენდრიტულ უჯრედებს (T უჯრედების გამააქტიურებლებს) HTERT-ის ამოსაცნობად ცვლიან და უკან აბრუნებენ. მიზანია მებრძოლი T უჯრედების გააქტიურება და HTERT-აქტიურ სიმსივნეებზე შეტევა. მეთოდი პროსტატის კიბოში გამოიცდება და ფაზა 1-2 კლინიკური კვლევები გრძელდება.
2. GV1001: HTERT ცილის ნაწილის შემცველი პეპტიდია. მისით ორგანიზმში მაღალი ტელომერაზული აქტივობის სიმსივნეების წინააღმდეგ იმუნური პასუხის შექმნას ცდილობდნენ. ამჟამად ღვიძლის, პანკრეასისა და ფილტვის კიბოს კლინიკური კვლევები მიმდინარეობს. ფაზა-1 და ფაზა-2 კვლევებში სპეციფიკური იმუნური პასუხები გამოვლინდა და გვერდითი მოვლენები ძალიან მცირე იყო. ფიქრობენ, ეს ვაქცინა განსაკუთრებით პანკრეასის კიბოსთვის ეფექტიანი იქნება

2. ტელომერაზის გენური თერაპია

ამ დრომდე მსოფლიოში დამტკიცებული გენური თერაპია არ არსებობს. ჯერ ექსპერიმენტულ მკურნალობას 2 გზით უდგებიან.

• ტელომერაზის გენური თერაპია: სპეციალური ვირუსებით გენების ჩამხშობები მიეწოდება. ვირუსები მხოლოდ ტელომერაზის მაღალი აქტივობის უჯრედებში, ანუ სიმსივნეში შედის. მიწოდებული გენური ჩამხშობები ტელომერაზას თრგუნავს და კიბოს უჯრედს ანადგურებს.
• თვითმკვლელობის გენური თერაპია: ჯერ მიეწოდება გენის ნაწილი, რომელიც კიბოს უჯრედში გარკვეულ ფერმენტს წარმოქმნის, მხოლოდ ტელომერაზის გენის აქტიურობისას. შემდეგ ქმნიან სინთეზურ ნაწილაკს, რომელსაც ეს ფერმენტი დაშლის; მას ტოქსიკური ნივთიერებაც უკავშირდება. სიმსივნეში დაშლისას ტოქსინი თავისუფლდება და უჯრედი იღუპება.
• ონკოლიზური ვირუსული თერაპია: ონკოლიზური ვირუსები მხოლოდ კიბოს უჯრედებს უტევს. შექმნილი ვირუსები მაღალ ტელომერაზულ აქტივობას უმიზნებს და ნორმალურ უჯრედებში არ მრავლდება. თუმცა შეშფოთებას იწვევს, რომ ტელომერაზის მაღალი აქტივობის ღეროვან უჯრედებზეც შეიძლება იმოქმედოს და ამ საკითხის კვლევა გრძელდება.

3. ტელომერაზის ინჰიბიტორები

ქრომოსომების ბოლოებში ტელომერების დასამატებლად ფერმენტს RNA-ის ნაწილები სჭირდება, რომლებსაც შაბლონად იყენებს. მკვლევრებმა „ხელოვნური RNA“ შექმნეს, რათა ფერმენტი მათ დაკავშირებოდა და აქტივობა დაბლოკილიყო. 2014 წელს შექმნილი Imetelstat წამლის სხვადასხვა კიბოში კლინიკური კვლევები გრძელდება. FDA მის ძალიან მაღალ ღვიძლის ტოქსიკურობას აღნიშნავს.

როდის მოხვდება ეს კვლევები კლინიკაში?

• ტელომერაზაზე მიმართული წამლები ჯერ ექსპერიმენტულია. კლინიკურ კვლევებში ბევრი გვერდითი მოვლენა გამოვლინდა. მუშაობენ კიბოს უჯრედზე უფრო სპეციფიკური დამიზნების სისტემებზე.
• კიბოს უჯრედებში მაღალი ტელომერაზა ეფექტიანი მიზნობრივი მკურნალობის შექმნის შესაძლებლობას იძლევა.
• CRISPR/Cas9 ტექნოლოგიით ამ მკურნალობების მეტი ეფექტიანობაა მოსალოდნელი.