სტატიების სერია: ტელომერებისა და კიბოს კავშირი 1. რა არის ტელომერი? იწვევს თუ არა მოწევა და სიმსუქნე ტელომერების დამოკლებას?

ტელომერები ქრომოსომების ორივე ბოლოში არსებული სტრუქტურებია. ისინი ჩვენს გენომს, ანუ მთელ გენეტიკურ ინფორმაციას, დაშლისგან იცავს. როგორც ცნობილია, ორგანიზმის ძირითადი სამშენებლო ერთეულები უჯრედებია. სხეულის უჯრედები გასამრავლებლად მიტოზის სახელით ცნობილ გაყოფის სისტემას იყენებს. ყოველ გაყოფაზე DNA კოპირდება, რათა უჯრედებმა თანაბარი გენეტიკური ინფორმაცია მიიღონ და ორი ერთნაირი უჯრედი წარმოიქმნას. კოპირებისას ქრომოსომების ორივე ბოლოზე ტელომერები მოკლდება. ეს ბუნებრივი პროცესია და ტელომერების დამოკლება დაბერებას უკავშირდება.

როდესაც ტელომერების სიგრძე კრიტიკულ ზღვარს აღწევს, უჯრედები მიტოზურ გაყოფას წყვეტს და აპოპტოზის სახელით ცნობილი პროგრამირებული უჯრედული სიკვდილის გზით ქრება. ამ ინფორმაციის გათვალისწინებით, ტელომერები უჯრედის სიცოცხლის ხანგრძლივობის განმსაზღვრელი ბიოლოგიური საათივით მოქმედებს.

ტელომერების დამოკლება ბუნებრივი პროცესიცაა და უჯრედის ჭარბი, უკონტროლო გაყოფისგან დამცავი მექანიზმიც. მიუხედავად ამისა, ცუდი კვება ან მავნე ქიმიური ნივთიერებების ზემოქმედება ტელომერების დამოკლებას აჩქარებს.

ტელომერების სტრუქტურის შესწავლისას ვხედავთ, რომ ისინი ფუძეების გრძელი მიმდევრობებისგან შედგება. შეგვიძლია წიგნის ასოებს შევადაროთ. თუ წარმოვიდგენთ, რომ ყოველი გაყოფისას ეს ასოები იშლება, ტელომერების მნიშვნელობას უკეთ გავიგებთ.

შეიძლება თუ არა ტელომერების სიგრძის გაზრდა?

ამ კითხვაზე პასუხია ტელომერაზის სახელით ცნობილი ფერმენტების აქტივობა. ეს ფერმენტები წიგნის ბოლოში ახალ ასოებს ამატებს, ანუ წაშლილ ნაწილებს აღადგენს. ამგვარად უჯრედი დაბერებას გადაურჩება. ტელომერაზის აქტივობა ემბრიონული განვითარებისას ძალიან მაღალია, შემდეგ ითრგუნება და არააქტიური ხდება. კიბოს უჯრედების უკვდავ უჯრედებად წოდების ერთ-ერთი მიზეზიც ტელომერაზის ფერმენტების ხელახალი გააქტიურებაა.

ბოლო კვლევებში აღმოჩნდა, რომ სიმსუქნე და მოწევა ტელომერების დამოკლებას იწვევს. განსაკუთრებით თამბაქოს მომხმარებელთა სისხლის უჯრედებში ტელომერები მეტად მოკლდებოდა. ქალების სისხლის თეთრი უჯრედების ტელომერებიდან ყოველწლიურად 25.7-27.7 ფუძის მიმდევრობის წაშლა გამოვლინდა. კვლევის კიდევ ერთი საინტერესო მხარეა, რომ დღეში ერთი კოლოფი სიგარეტი დამატებით 5 ფუძის მიმდევრობის წაშლას იწვევს. ამგვარად, 40 წლის განმავლობაში ყოველდღე ერთი კოლოფის მწეველს ტელომერების დამოკლებით სიცოცხლე კიდევ 7.4 წლით უმცირდება. მკვლევრების აზრით, ტელომერის სიგრძე შეიძლება კარგი ბიომარკერი იყოს ორგანიზმზე მოწევის გავლენის შესასწავლად და თითოეული ადამიანის დაბერების სიჩქარის გასაზომად.

სიმსუქნის გავლენა ტელომერების დამოკლებაზე უჯრედში DNA-ს დამაზიანებელი ზოგი ნივთიერების მატებას დაუკავშირეს. თავისუფალი ჟანგბადის რადიკალების სახელით ცნობილი ეს ნივთიერებები უჯრედში სტრესით DNA-ს დაზიანებასა და ტელომერების დამოკლებას იწვევს. მექანიზმის დამადასტურებელი მრავალი კვლევა არსებობს. მსუქანი ქალების ტელომერები იმავე ასაკის სხვა ქალებთან შედარებით მოკლე აღმოჩნდა. დადგინდა, რომ სიმსუქნის მქონე პირებში ტელომერების დამოკლება სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობის 8.8 წლით დაკარგვას იწვევს.

როგორ იწვევს ტელომერების დამოკლება კიბოს წარმოქმნას?

მრავალი კვლევით დადასტურდა, რომ ტელომერების დამოკლება კიბოს წარმოქმნას უწყობს ხელს. მოკლე ტელომერები გენომის არასტაბილურობას იწვევს. წიგნის მაგალითს რომ დავუბრუნდეთ, მოუვლელობა დროთა განმავლობაში ასოებს შლის, რაც წიგნს აზრს უკარგავს. ასევე, გენეტიკური ინფორმაციის წაშლით უჯრედები ნორმალურ ფუნქციებს ვეღარ ასრულებს, უკონტროლოდ მრავლდება და კიბოდ გარდაიქმნება. ამიტომ კიბოს უჯრედებში ტელომერები ძალიან მოკლეა. აღწერილია, რომ მოკლე ტელომერების მქონე ადამიანებს ფილტვის, ღვიძლის, კუჭ-ნაწლავის, თავისა და კისრის კიბოს მაღალი რისკი აქვთ. ამასთან, კიბოდ გარდაქმნილი უჯრედები ისე შეიცვალა, რომ ტელომერები დაიცვას. ამიტომ ტელომერების ხელოვნურად, გარედან ჩარევით გახანგრძლივების მცდელობა კიბოს სერიოზულ რისკს შეიცავს. უჯრედის კიბოდ გარდაქმნა მხოლოდ ტელომერის სიგრძით ვერ აიხსნება (იხილეთ, კიბოს 10 ძირითადი მახასიათებელი)

დაკავშირებული თემა

- სტატიების სერია: ტელომერებისა და კიბოს კავშირი 2. ტელომერებზე მიმართული წამლები კიბოს მკურნალობაში