Yazı silsiləsi: Telomer və xərçəng əlaqəsi 1. Telomer nədir? Siqaret istifadəsi və piylənmə telomer qısalmasını stimullaşdırırmı?

Telomerlər xromosomların hər iki ucunda yerləşən quruluşlardır. Genomumuzu, yəni bütün genetik məlumatımızı parçalanmadan qoruyurlar. Məlum olduğu kimi, bədənimizin əsas quruluş daşları hüceyrələrdir. Bədən hüceyrələrimiz çoxalmaq üçün mitoz bölünmə adlı sistemdən istifadə edir. Hər bölünmə zamanı hüceyrələrə bərabər miqdarda genetik məlumatın keçməsi və eyni tipli iki hüceyrənin yaranması üçün DNA köçürülür. Bu köçürmə zamanı xromosomların hər iki ucundakı telomerlər qısalır. Bu, təbii prosesdir və telomer uzunluqlarının qısalması yaşlanma ilə əlaqələndirilmişdir.

Telomerlərin uzunluğu kritik nöqtəyə çatdıqda hüceyrələrimiz mitoz bölünməni dayandırır və apoptoz adlı proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü ilə aradan qalxır. Bu məlumatlar işığında telomerlər hüceyrənin ömrünü müəyyən edən bioloji saat kimi işləyir.

Telomerlərin qısalması həm təbii proses, həm də hüceyrənin həddindən artıq və nəzarətsiz bölünməsini əngəlləyən qoruyucu mexanizm olsa da, pis qidalanma və ya zərərli kimyəvi maddələrə məruzqalma telomer qısalmasını sürətləndirir.

Telomerlərin quruluşuna baxdıqda uzun əsas ardıcıllıqlarından ibarət olduğunu görürük. Bunları kitabın hərfləri kimi düşünə bilərik. Hər bölünmədə bu hərflərin silinməyə başladığını düşünsək, telomerlərin əhəmiyyətini daha yaxşı anlayarıq.

Telomer uzunluğu artırıla bilərmi?

Bu sualın cavabı telomeraza adlı fermentlərin aktivliyidir. Bu fermentlər kitabın sonuna yeni hərflər əlavə edir, yəni silinmiş hissələri təmir edir. Beləliklə, hüceyrə yaşlanmaqdan qurtulur. Telomeraza fermentinin aktivliyi embrional inkişafımızda çox yüksəkdir, sonra basdırılır və inaktiv olur. Xərçəng hüceyrələrinin ölmək bilməyən hüceyrələr adlandırılmasının bir səbəbi də telomeraza fermentlərini yenidən aktivləşdirmələridir.

Son tədqiqatlarda piylənmə və siqaret istifadəsinin telomer qısalmasını stimullaşdırdığı görülmüşdür. Xüsusilə tütün istifadə edən şəxslərin qan hüceyrələrində telomer qısalmasının çox olduğu müşahidə edilmişdir. Qadınların ağ qan hüceyrələrindəki telomerlərdən hər il 25.7-27.7 ədəd əsas ardıcıllığının silindiyi müəyyən edilmişdir. Araşdırmanın başqa maraqlı tərəfi gündəlik bir paket siqaretin əlavə 5 əsas ardıcıllığının silinməsinə səbəb olmasıdır. Beləliklə, 40 il hər gün bir paket siqaret çəkən şəxsin telomer qısalması üzündən ömrü daha 7.4 il azalmışdır. Araşdırmanı aparan alimlərə görə telomer uzunluğu siqaretin bədənə təsirini araşdırmaq üçün yaxşı biomarker kimi istifadə oluna və hər şəxsin yaşlanma sürətini ölçməyə kömək edə bilər.

Piylənmənin telomer qısalmasına təsiri hüceyrə daxilində DNA-nı zədələyən müəyyən maddələrin artması ilə əlaqələndirilmişdir. Sərbəst oksigen radikalları adlı bu maddələr hüceyrədə stress yaradaraq DNA zədəsinə və telomer qısalmasına səbəb olur. Bu mexanizmi sübut edən bir çox araşdırma vardır. Piylənmiş qadınlarda telomerlər eyni yaş qrupundakı digər qadınlardan qısa hesab edilmişdir. Telomer qısalmasının piylənmiş şəxslərdə orta ömürdən 8.8 illik itkiyə səbəb olduğu müəyyən edilmişdir.

Telomer qısalması xərçəngin yaranmasını necə stimullaşdırır?

Telomer qısalmasının xərçəngin yaranmasını stimullaşdırdığı bir çox tədqiqatla sübut edilmişdir. Qısalmış telomerlər genomda nizamsızlıq yaradır. Kitab nümunəsinə qayıtsaq, baxımsızlıq kitabın hərflərini zamanla silməyə başlayır. Hərflərin silinməsi kitabı mənasız edir. Eyni şəkildə hüceyrələr də silinən genetik məlumatları ilə normal funksiyaları yerinə yetirə bilməyib nəzarətsiz çoxalmağa və xərçəngləşməyə başlayır. Buna görə xərçəng hüceyrələrində telomer ölçüsü olduqca qısa hesab edilmişdir. Qısa telomerli şəxslərin yüksək dərəcədə ağciyər, qaraciyər, mədə-bağırsaq, baş və boyun xərçənglərinə tutulma riski daşıdığı bildirilmişdir. Bununla yanaşı, xərçəngləşən hüceyrələr telomerlərini qoruyacaq şəkildə dəyişmişdir; yəni telomerləri süni (xaricdən müdaxilə ilə) uzatmağa çalışmaq ciddi xərçəng riski daşıyan mövzudur. Hüceyrənin xərçəngləşməsi yalnız telomer uzunluğu ilə izah edilə bilməz (baxın, xərçəngin 10 əsas xüsusiyyəti)

Əlaqəli mövzu

- Yazı silsiləsi: Telomer və xərçəng əlaqəsi 2. Xərçəng müalicəsində telomeri hədəfləyən dərmanlar