Xərçəng hüceyrələrinin ölümsüzlük iksiri telomeraza fermenti nədir? Xərçəngdə hansı əhəmiyyəti var?

Xərçəng hüceyrələrinin normal hüceyrələrdən ən mühüm fərqlərindən biri məhdudiyyətsiz çoxalma qabiliyyətinə sahib olmasıdır. Bunu telomeraza adlı fermentlər sayəsində telomerlərini uzadaraq edirlər. Bəs telomeraza fermenti xərçəng hüceyrəsi üçün niyə bu qədər vacibdir?

Bədənimizdəki hüceyrələrin çoxunun (kök hüceyrələrdən başqa) müəyyən çoxalma qabiliyyəti var. Hüceyrə çoxalarkən qız hüceyrələrə genetik məlumatını bərabər ötürür. Bunu edərkən genlərini ikiqat artırmalıdır. Hər bölünmə zamanı xromosomların uclarında itkilər yaranır. Gen itkisinin qarşısını almaq üçün hüceyrələr xromosomlarının uclarına telomer adlı qoruyucu ardıcıllıqlar yerləşdirirlər. Beləliklə, gen itkisinin müəyyən müddətə də olsa qarşısı alınır. Aşağıdakı şəkildə telomerlərin hüceyrənin DNA-sında qorunmanı necə təmin etdiyi göstərilib.

Şəklin izahı: Hüceyrələrimizdəki xromosomların uclarında telomer adlı strukturlar var. Telomerlərin uzanmasını “telomeraza” adlı ferment təmin edir. Telomeraza xromosomların uclarına təkrarlanan ardıcıllıqlar əlavə edərək genlərin itkisindən qoruyur.

Elizabeth H. Blackburn, Carol W.Greider və Jack W. Szostak adlı alimlər xromosomların telomer və telomeraza ilə necə qorunduğunu kəşf etdikləri üçün 2009-cu il Nobel Tibb və Fiziologiya Mükafatına layiq görülüblər.

Sağlam hüceyrələrdə telomeraza fəaliyyəti yoxdur. Buna görə normal hüceyrələr müəyyən çoxalma qabiliyyətinə sahibdir. Telomerləri kritik dərəcədə qısalmış hüceyrələr proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü (apoptoz) ilə aradan qaldırılır. Lakin xərçəng hüceyrələri bu mərhələdən yayınaraq telomeraza genlərinin fəaliyyətini artırır və telomerlərini daim uzadır. Tədqiqatlarda insan xərçənglərinin yüzdə 90-ında telomeraza fəaliyyəti çox yüksək olub.

Telomeraza fermenti;

• Xərçəng hüceyrələrində fəaliyyəti yüksək olduğu üçün sağlam hüceyrələrə zərər vermədən təsirli müalicə imkanı yarada bilər.
• Telomeraza fermenti xərçəng hüceyrələrinin ölümsüzlüyünün əsas açarıdır. Buna görə telomerazanı hədəfləyən dərmanlar ümidvericidir.

Bütün bu məlumatlar işığında telomeraza fermentini hədəfləyərək xərçəngi təsirli müalicə edə bilərikmi? Telomerazanı hədəfləyən müalicələr və klinik tədqiqatlar yazımızda bu mövzuda ətraflı məlumat əldə edə bilərsiniz.