Xərçəng hüceyrələrinin ölümsüzlük açarı TELOMERAZ-ı hədəfləyən müalicələr

Xərçəng hüceyrələrinin “ölümsüz” adlandırılmasının səbəbi telomeraza fermentləridir. Əvvəlki yazılarımızda telomerlərdən və telomeraza fermentinin xərçəngləşmədəki əhəmiyyətindən danışmışdıq. Məlum olduğu kimi, xromosomlarımızın uclarında “telomer” adlanan strukturlar yerləşir. Bununla hüceyrələrimiz çoxalarkən genlərin qorunması təmin edilir. Normal hüceyrələrimizdə telomerlər yaş artdıqca qısalmağa davam edir. Normal hüceyrələrimizdə telomeraza fermentinin aktivliyi yoxdur. Lakin xərçəng hüceyrələrində telomeraza fermentinin aktivliyi çox yüksəkdir. Bunun sayəsində xərçəng hüceyrələri çox sürətlə və uzun müddət çoxala bilir. Bütün bu xüsusiyyətlər telomerazanın effektiv müalicə strategiyasının hazırlanmasında mühüm yer tutduğunu göstərmişdir.

Telomerazanı hədəfləyən müalicələr 3 fərqli yanaşmanı əhatə edir

1. Telomeraza immunoterapiyası

Son illərdə xərçəng müalicələrində uğurlu nəticələr əldə etməyə imkan verən immunoterapiyaların eyni zamanda telomerazanı hədəfləyən müalicələrdə istifadə edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. HTERT zülalı, telomeraza fermentinin effektiv işləməsi üçün zəruridir. HTERT zülalının aktivliyinin şiş hüceyrələrində çox yüksək aşkarlanması onun potensial hədəf ola biləcəyi fikrini ön plana çıxarmışdır. Bu səbəbdən Telomeraza vaksinləri hazırlanmışdır.

1. GRNVAC1: Dendritik hüceyrələr (T hüceyrələrinin aktivləşməsini təmin edirlər) xəstədən götürülərək HTERT zülalını tanıyacaq şəkildə modifikasiya olunur və yenidən xəstəyə verilir. Bununla döyüşçü T hüceyrələrini aktivləşdirərək HTERT zülalı aktiv olan şiş hüceyrələrinə hücum etmələri hədəflənir. Bu üsul prostat xərçəngi üçün sınaqdan keçirilir və Faza 1-2 klinik tədqiqatları davam edir.
2. GV1001: HTERT zülalının bir hissəsini ehtiva edən peptid parçasıdır. Bu peptidlə orqanizmdə telomeraza aktivliyi yüksək olan şişlərə qarşı immun cavab yaratmağa çalışılmışdır. Hazırda qaraciyər, mədəaltı vəzi və ağciyər xərçəngləri üçün klinik tədqiqatları davam edir. Faza-1 və Faza-2 tədqiqatlarında telomerazaya yönəlmiş xüsusi immun cavablar müşahidə edilmişdir. Eyni zamanda əlavə təsirlər çox aşağı olmuşdur. Hazırlanan bu vaksinin xüsusilə mədəaltı vəzi xərçəngləri üçün effektiv olacağı düşünülür

2. Telomeraza gen terapiyası

İndiyədək dünyada təsdiqlənmiş gen müalicəsi yoxdur. Hələ eksperimental mərhələdə olan bu müalicələrə 2 şəkildə yanaşılır.

• Telomeraza gen müalicəsi: xüsusi hazırlanmış viruslarla gen susdurucular göndərilir. Bu viruslar yalnız telomeraza fermentinin yüksək olduğu hüceyrələrə, yəni şişlərə daxil olacaq. Beləliklə, ötürülən gen susdurucularla telomeraza aktivliyi basdırılır və xərçəng hüceyrəsi məhv edilir.
• İntihar gen müalicəsi: əvvəlcə xərçəng hüceyrəsinin müəyyən bir ferment istehsal etməsini təmin edən gen parçası göndərilir. Bu gen parçası yalnız telomeraza geni aktiv olduqda fermenti istehsal edəcək şəkildə hazırlanmışdır. Daha sonra bu fermentin parçalayacağı sintetik hissəcik hazırlanır. Bu sintetik hissəciyə eyni zamanda toksik maddə bağlanır. Şiş hüceyrəsinin daxilində parçalanan hissəciklə toksik maddə sərbəst qalır və xərçəng hüceyrəsi məhv olur.
• Onkolitik virus terapiyası: Onkolitik viruslar yalnız xərçəng hüceyrəsinə hücum edən xüsusi viruslardır. Bu məqsədlə hazırlanmış viruslar yalnız telomeraza aktivliyinin yüksək olduğu xərçəng hüceyrələrini hədəfləyir. Normal hüceyrələrdə çoxalmır. Lakin telomeraza aktivliyinin yüksək olduğu kök hüceyrələrə də təsir edə biləcəyindən narahatlıq duyulur və bu məsələ ilə bağlı tədqiqatlar davam edir.

3. Telomeraza inhibitorları

Telomeraza fermentinin xromosomların uclarına yeni telomerlər əlavə etməsi üçün RNT parçalarına ehtiyacı var. Bu RNT parçalarını bir növ qəlib kimi istifadə edir. Tədqiqatçılar bu məqsədlə “süni RNT” hazırlayıb telomerazaların bu RNT-lərə bağlanmasını təmin edərək aktivliyini əngəlləməyə çalışmışlar. 2014-cü ildə hazırlanmış Imetelstat adlı dərmanın müxtəlif xərçəng növlərində klinik tədqiqatları hələ davam edir. FDA dərmanın qaraciyər toksikliyinin çox yüksək olduğunu bildirir.

Bəs bu tədqiqatlar klinikalarda nə vaxt yer alacaq?

• Telomerazanı hədəfləyən dərmanlar hələ eksperimental mərhələdədir. Klinik tədqiqatlarda dərmanların əlavə təsirlərinin çox olduğu müəyyən edilmişdir. Xərçəng hüceyrəsini daha spesifik şəkildə hədəfləyəcək sistemlərin hazırlanmasına çalışılır.
• Telomeraza aktivliyinin xərçəng hüceyrələrində çox yüksək olması effektiv hədəflənmiş müalicə hazırlamaq imkanı verir.
• CRISPR/Cas9 texnologiyası ilə birlikdə telomeraza fermentini hədəfləyən müalicələrin daha effektiv olması gözlənilir.