Xərçəngin 10 əsas xüsusiyyəti

Xərçəng xəstəliklərdən ölümlərin başında gəlir. Ətraf mühitin və yaşlanmanın təsiri ilə hüceyrə çoxalmasına və hüceyrələrarası əlaqələrə nəzarət edən genlərdə zədələrin (mutasiyaların) yığılması xərçəngləşmə yaradır. Səbəblər fərqli olsa da nəticə hamısında ortaqdır: nəzarətsiz hüceyrə çoxalması.

Məlum olduğu kimi xərçəng tək xəstəlik deyil. 120-dən çox növü var. Effektiv müalicələrin hazırlanması xərçəngin əsas xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsindən asılıdır.

Alimlər xərçəngin 10 əsas xüsusiyyətini müəyyən etmişlər.

1. Öz böyümə faktorlarına sahib olmaq: Normal hüceyrələr çoxalmaq üçün xarici mühitdən gələn böyümə faktorlarına ehtiyac duyur. Xərçəng hüceyrələri mutasiyaları sayəsində böyümək üçün öz faktorlarını istehsal edir. Məsələn, HER2 müsbət süd vəzi xərçəngində HER2 böyümə faktorunun sayının artması və ya HER2-nin bağlandığı reseptordakı (qəbuledici) mutasiya nəticəsində hüceyrəyə davamlı çoxalma siqnalı gedir.
2. Böyüməni əngəlləyən faktorlardan qurtulmaq: Normal hüceyrələr homeostaz adlı daxili tarazlığı təmin etmək üçün müəyyən böyümə qabiliyyətinə çatdıqda xarici mühit siqnalı ilə böyüməni dayandırır. Xərçəng hüceyrələri böyüməni əngəlləyən siqnalları qəbul etdikləri reseptorları pozaraq bu sistemdən yayınır.
3. İmmun sistemindən qaçmaq: İmmun sistemimiz bədənə daxil olan yad maddələri tanıyır və məhv edir. Normal hüceyrələrimiz immun hüceyrələrinə “dost” görünmələrini təmin edən zülalları səthlərində daşıyır. Xərçəng hüceyrələri də bunları səthində daşıyaraq immun sisteminə görünməz olmağı öyrənir.
4. Davamlı bölünmə qabiliyyəti: Bədənimizdə hüceyrələr (kök hüceyrələr xaric) məhdud sayda bölünə bilir. Müəyyən müddət bölündükdən sonra senescence adlanan qocalıq dövrünə girirlər. Buna telomerlərin qısalması səbəb olur. Genlərimiz xromosom adlı strukturların daxilindədir. Xromosom uclarında “telomer” adlı ardıcıllıqlar var. Hər hüceyrə çoxalmasında telomerlər azalır və beləliklə genlər qorunur. Xərçəng hüceyrələri qısalmanı əngəlləmək üçün “telomeraza” fermentlərinin aktivliyini artırır. Bununla sonsuz çoxalma qabiliyyəti qazanır.
5. Xərçəngləşməni dəstəkləyən iltihablanma (iltihab = inflamasiya): Şiş mühitində yalnız xərçəng hüceyrələri deyil, iltihabla əlaqəli immun hüceyrələri də var. Bunlar böyümə faktorları və fermentlərin sayını artıraraq xərçəngin damar yaratmasını və yayılmasını dəstəkləyən mühit yaradır. Həmçinin reaktiv oksigen radikalları istehsal edərək DNT zədəsinə və xərçəngləşməyə səbəb olur. 
6. Başqa toxuma və orqanlara köçmək (invaziya və ya metastaz): Normal hüceyrələr adətən yerləşdikləri yerdən ayrılmır. Xərçəng hüceyrələri müəyyən böyüməyə çatdıqda başqa toxuma və orqanlara köçür. Bu hadisəyə metastaz adı verilir. Xərçənglə bağlı ölümlərin % 90-na metastazlar cavabdehdir. Hüceyrələrin bir-birinə və ya toxumaya yapışmasını təmin edən genlərdə zədələr metastazı tətikləyir. 
7. Angiogenez (yeni damar yaratmaq): Normal hüceyrələr qida və oksigen ehtiyacını qarşılamaq üçün qan damarlarına ehtiyac duyur. Lakin yetkinlərdə damar yaranması çox azdır. Xərçəng hüceyrələri sürətlə bölündüyündən çoxlu qida və oksigenə ehtiyac duyur. Buna görə damar yaratma qabiliyyətləri var. 
8. Gen quruluşunda mutasiyalar (səhvlər): DNT zədələrinin yığılması xərçəngləşmənin əsas səbəbidir. Həmçinin DNT bərpasında işləyən fermentlərin funksiyasının itməsi gen quruluşunda pozuntuların artmasını dəstəkləyir. 
9. Hüceyrə ölümü mexanizmindən yayınmaq: Normal hüceyrələrdə DNT zədəsi yarandıqda şiş böyüməsini basdıran genlər çoxalmanı dayandıraraq bərpa mexanizmlərini başladır. Amma zədə bərpa edilə bilməyəcək qədərdirsə, proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü (apoptoz) ilə hüceyrə aradan qaldırılır. Xərçəng hüceyrələrində buna qarşı rezistentlik mexanizmləri var.
10. Enerji metabolizmini dəyişmək: Xərçəng hüceyrələri çox sürətli bölündüyündən çox enerjiyə ehtiyac duyur. Bunun üçün oksigenin olub-olmamasından asılı olmayaraq qlükoza ilə davamlı enerji istehsal edir. Buna “Warburg effekti” deyilir.

Xərçəng araşdırmalarının irəliləyişi ilə hər gün yeni xüsusiyyət kəşf edilir. Bunları hədəfləyən müalicələri növbəti yazımızda bölüşməyi planlaşdırdıq.