ბავშვთა სიმსუქნე და მასზე უფრო საშიში შედეგები

სიმსუქნე დღეს ერთ-ერთ უდიდეს ჯანმრთელობის პრობლემად იქცა და უმოძრაო ცხოვრების და არასწორი კვების მატებასთან ერთად ფართოვდება. ჯანმო მას ჯანმრთელობის დამაზიანებელ ჭარბ ცხიმდაგროვებად განსაზღვრავს. ზრდასრულ მამაკაცებში ცხიმი წონის %15-18-ს, ქალებში %20-25-ს შეადგენს. მამაკაცებში %25-ზე, ქალებში %30-ზე მეტი ან, მარტივად, მასის ინდექსი 30-ზე მეტი სიმსუქნედ ითვლება. მიუხედავად ჭარბი ცხიმის განსაზღვრებისა, მრავალი გამოწვეული დაავადების გამო ადრეულ ავადობასა და სიკვდილს იწვევს.

სიმსუქნე მხოლოდ უარყოფითი სხეულის იმიჯი არ არის. ბავშვობასა და მოზარდობაში მისი გართულებები ზრდასრულობაში ადრეულ სიკვდილსაც იწვევს. კვლევით, ბავშვობაში ჭარბწონიან ქალებს ზრდასრულობაში ძუძუს კიბოს, მამაკაცებს კი გულის დაავადებით სიკვდილის რისკი ეზრდებათ. ბავშვთა და მოზარდთა სიმსუქნე იწვევს ქვემოთ ჩამოთვლილ, ძირითადად ზრდასრულთა დაავადებებად ცნობილ მდგომარეობებს:

• დიაბეტი,
• ღვიძლის გაცხიმოვნება,
• ენდოკრინული (ჰორმონული) დარღვევები,
• გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები,
• საჭმლის მომნელებელი სისტემის დარღვევები,
• კიბო,
• ფილტვის, ნერვული სისტემის, კანისა და ფსიქოლოგიური მრავალი დარღვევა

ენდოკრინული დარღვევები

სიმსუქნე იწვევს დიაბეტს, პრედიაბეტს, ქალებში ჰიპერანდროგენიზმს და ზრდისა და პუბერტატის ჰორმონულ დარღვევებს.

ფარული შაქარი (პრედიაბეტი = დიაბეტის წინა მდგომარეობა): გვხვდება დიაბეტის მაღალი რისკის მქონე, მაგრამ ჯერ არადიაგნოსტირებულ პაციენტებში და ბავშვთა სიმსუქნის ხშირი შედეგია. ვლინდება უზმო შაქრით, გლუკოზის ორალური ტოლერანტობის ტესტით (OGTT) და ჰემოგლობინ A1c-ით. ნორმაში უზმო შაქარი 100 mg/dL-ზე ნაკლები უნდა იყოს.

• უზმო სისხლის გლუკოზა: 100-125 mg/dL პრედიაბეტად, 125 mg/dL-ზე მეტი დიაბეტად ფასდება.
• OGTT: 140 mg/dL-ზე ნაკლები ნორმაა, 140-199 mg/dL პრედიაბეტია, 200 და მეტი დიაბეტია.
• ჰემოგლობინი A1c: ნორმა %3-5,7-ია; %5.7-6,4 პრედიაბეტია, %6,4-ზე მეტი დიაბეტია.

საშუალოდ 11,8 წლის 6000 მოსწავლის კვლევაში დაახლოებით %20 ჭარბწონიანი, %30 კი სიმსუქნის მქონე იყო. ჭარბწონიანთა %15,5-ს, სიმსუქნის მქონეთა %20,2-ს და მძიმე სიმსუქნის მქონეთა %22,5-ს უზმო შაქარი 100mg/dL-ზე მეტი ჰქონდა (1).

468 სიმსუქნის მქონე ბავშვის კვლევაში დაახლოებით %20-ს პრედიაბეტი და %2-ს ტიპი 2 დიაბეტი ჰქონდა (2).

დიაბეტი: ტიპი 2 დიაბეტი სიმსუქნის სერიოზული შედეგია. კვლევებში სიმსუქნის მქონე ბავშვებისა და მოზარდების %4-ს უსიმპტომო დიაბეტი აღმოაჩნდა. ადრეული დიაგნოზი მნიშვნელოვანია, რადგან ახალგაზრდებში პროგრესირება უფრო სწრაფია. შედეგად ნერვული სისტემა, თვალები და თირკმლები ზიანდება, არტერიებში ათეროსკლეროზული ფოლაქები ადრე ჩნდება.

ბავშვობიდან სიმსუქნის მქონეებს ზრდასრულობაში დიაბეტის რისკი მნიშვნელოვნად ეზრდებათ. თუმცა თუ ზრდასრულობაში სიმსუქნე აღარ აქვთ, რისკი ისეთივეა, როგორც არასდროს სიმსუქნის მქონეებში.

მეტაბოლური სინდრომი: დიაბეტისა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკფაქტორია. გულისხმობს მუცლის სიმსუქნეს, ჰიპერგლიკემიას, დისლიპიდემიასა და ჰიპერტენზიას ერთად. კვლევებში სიმსუქნის მქონე ბავშვების მხოლოდ მცირე ნაწილს არ ჰქონდა მისი ნიშნები.

ქალებში ჰიპერანდროგენიზმი (მამაკაცური ნიშნები): ქალებში მამრობითი ჰორმონების, ანდროგენების, სიჭარბეა. სიმსუქნის მქონე მოზარდ გოგონებს ჰიპერანდროგენიზმისა და პოლიკისტოზური საკვერცხის სინდრომის (საკვერცხის კეთილთვისებიანი კისტების) რისკი ეზრდებათ. ჭარბი თმიანობის, მენსტრუალური დარღვევებისა და კანის გამუქების მიუხედავად პუბერტატში დიაგნოზი შეიძლება რთული იყოს.

ჰიპერტენზია: ჭარბწონიან და სიმსუქნის მქონე ბავშვებში რისკი მკვეთრად იზრდება. კვლევებში სიმსუქნის მქონეთა %50-ს ჰიპერტენზია ჰქონდა. ბავშვთა სიმსუქნე მუდმივ გავლენას ტოვებს: ზრდასრულობაში კლების შემდეგაც ჰიპერტენზიის რისკი არ მცირდება.

დისლიპიდემია: სისხლში LDL-ის (ცუდი ქოლესტერინის), ქოლესტერინისა და ტრიგლიცერიდის მატებით და HDL-ის (კარგი ქოლესტერინის) შემცირებით ხასიათდება. სიმსუქნეში ცხიმოვანი ქსოვილის მატების გამო ვითარდება.

გულ-სისხლძარღვთა ეფექტები: გაზრდილი მასის სისხლით მოსამარაგებლად გული მეტს მუშაობს და მუდმივი გადატვირთვით იზრდება. ცხიმოვანი ქსოვილის მატების გამო გულზე არსებული, მისი მკვებავი ცხიმიც ჭარბია. გულისა და გარშემო ცხიმის ზრდა შეკუმშვა-მოდუნების დარღვევას იწვევს. სისხლის ლიპიდების მატება, ჰიპერტენზია და ინსულინრეზისტენტობა ათეროსკლეროზულ ფოლაქებს წარმოქმნის. ცხიმის მცირე მატებაც რისკს ზრდის, სიმსუქნე კი მკვეთრად აძლიერებს. მაღალი მასის ინდექსის მქონე ბავშვებში ზრდასრულობაში კორონარული დაავადება უფრო ხშირია. 6328 ადამიანის სხვა კვლევაში ბავშვობის ჭარბი წონა მაღალ გულ-სისხლძარღვთა რისკს უკავშირდებოდა, თუმცა ზრდასრულობაში ზედმეტი წონის დაკარგვისას რისკი მცირდებოდა (3).

ღვიძლის არაალკოჰოლური ცხიმოვანი სინდრომი (NAFLD): ეს ალკოჰოლისგან დამოუკიდებელი ღვიძლის გაცხიმოვნებაა და სიმსუქნეს უკავშირდება. NAFLD-ს, ინსულინრეზისტენტობას, ჰიპერტენზიასა და დისლიპიდემიას ძლიერი კავშირი აქვს და ერთმანეთს აძლიერებს. NFALD უმეტესად უსიმპტომოა, თუმცა შეიძლება გამოიწვიოს მარჯვენა ზედა კვადრანტის ტკივილი, ღვიძლის გადიდება, სისუსტე და დაღლილობა. ანალიზებში იმატებს ალანინამინოტრანსფერაზა (ALT), ასპარტატამინოტრანსფერაზა (AST), ტუტე ფოსფატაზა და გამა-გლუტამილტრანსპეპტიდაზა (GGT). მატება მცირეა, ამიტომ საბოლოო დიაგნოზისთვის ღვიძლის ბიოფსიაა რეკომენდებული. მთავარი მკურნალობა წონის კლებაა. კვლევებში კლების შემდეგ ღვიძლის აქტივობის (ALT, AST) მატება დაფიქსირდა; ფიზიკური აქტივობაც ინსულინრეზისტენტობისთვის სასარგებლო იყო.

ნაღვლის კენჭები: სიმსუქნე კენჭების ხშირი მიზეზია. ჭარბწონიან ბავშვებში ისინი ნორმალური წონის თანატოლებზე 7-ჯერ ხშირი იყო. ნიშნებია მარჯვენა ზედა კვადრანტის ტკივილი, სიყვითლე და ცხიმიანი საკვების მოუნელებლობა; დიაგნოზი ულტრაბგერით ისმება.

ძილის აპნოე: ობსტრუქციული ძილის აპნოეს სინდრომი (OSAS) ძილში ზედა სასუნთქი გზების განმეორებითი შევიწროებით ან დახშობით სუნთქვის შეწყვეტას იწვევს. სიმსუქნე მის განვითარებას ხელს უწყობს. ზოგი კვლევა აპნოეს ინსულინრეზისტენტობის მატებას უკავშირებს.

ბარძაყის ძვლის თავის ცდომა: ბარძაყის თავი ეპიფიზური (ზრდის) ფირფიტის გასწვრივ ცურდება. ჩვეულებრივ მზარდ ბავშვებში გვხვდება. სიმსუქნე ერთადერთი მიზეზი არ არის, მაგრამ მნიშვნელოვანი რისკფაქტორია. ვლინდება ტრავმისგან დამოუკიდებელი თეძოს ტკივილითა და კოჭლობით.

იდიოპათიური ინტრაკრანიული ჰიპერტენზია: სიმსივნისა და სხვა დაავადებებისგან დამოუკიდებლად ქალასშიდა წნევის მატებაა. ახასიათებს თავის ტკივილი, გულისრევა, ღებინება, თვალის უკან ტკივილი, გაორებული ხედვა ან მხედველობის დაკარგვა. ბავშვებში სიხშირე სიმსუქნესთან ერთად იზრდება. წონის კლებისას ნიშნების შემცირება დაფიქსირდა.

დერმატოლოგიური: სიმსუქნე იწვევს კანის გამუქებას, გამოყელვას, ფურუნკულებსა და ჩირქოვან ჰიდრადენიტს. ეს უკანასკნელი კანქვეშა შეშუპებებია, რომლებიც ჩვეულებრივ ერთმანეთზე ხახუნის ადგილებში (მაგალითად იღლიაში) საოფლე ჯირკვლების ანთებით ვითარდება და ძალიან მტკივნეულია.

კიბო: დღეს კიბოს ყველაზე ძლიერი გარემო გამომწვევი თამბაქოა, შემდეგ სიმსუქნე. თუმცა ვარაუდობენ, რომ 2020 წლისთვის სიმსუქნე მსოფლიოში პირველადი გამომწვევი გახდება. სიმსუქნესთან დაკავშირებული კიბოების მატებაში მთავარი როლი ბავშვებსა და მოზარდებში მის გავრცელებას აქვს. პირდაპირი კავშირი სულ მცირე 13 კიბოსთან დადასტურდა. ყველაზე ძლიერი კავშირია ძუძუს, თირკმლის, მსხვილი ნაწლავისა და საშვილოსნოს კიბოსთან (4).

ფსიქოლოგიური: სიმსუქნე ბავშვებში თანატოლებთან ურთიერთობის დარღვევას, თვითშეფასების დაკარგვას, შფოთვას, დეპრესიასა და სხეულის იმიჯით უკმაყოფილებას იწვევს. კვლევებში მათი ფიზიკური, სოციალური, ემოციური და სასკოლო ცხოვრების ხარისხი დაბალი იყო; თანატოლებზე უფრო წინასწარგანწყობილი და ჩაგვრისკენ მიდრეკილებიც იყვნენ.

ამრიგად, სიმსუქნე განსაზღვრებით ჭარბი ცხიმია, მაგრამ მრავალი დარღვევაც მოაქვს და სხეულს მრავალმხრივ აზიანებს. იგი ჩვენი ბედისწერა არ არის: მტკიცე ცხოვრებისეული ცვლილებებით პრევენცია შეგვიძლია. უმთავრესია ფიზიკურად აქტიური ცხოვრება. უნდა ვივარჯიშოთ, ბევრი სითხე მივიღოთ და კვებაზე ვიზრუნოთ.