Uşaqlarda piylənmə və özündən daha təhlükəli nəticələri

Bu günün ən böyük sağlamlıq problemlərindən birinə çevrilmiş piylənmə oturaq (hərəkətsiz) həyat və yanlış qidalanmanın artması ilə hər gün yayılır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı bunu sağlamlığı pozacaq qədər artıq piy yığılması kimi tərif etmişdir. Yetkin kişilərdə çəkinin %15-18-ni, qadınlarda %20-25-ni piy toxuması təşkil edir. Kişilərdə %25, qadınlarda %30-dan yuxarı olması və ya daha sadə desək bədən kütlə indeksinin 30-dan yuxarı olması piylənmə sayılır. Əsasən artıq piy kimi tərif olunsa da, yaratdığı xəstəliklərə görə erkən yaşda bir çox xəstəliyə və ölümə səbəb olur.

Piylənmə yalnız mənfi bədən görünüşü deyil. Uşaqlıq və yeniyetməlikdə piylənmə və yaratdığı problemlər yetkinlikdə erkən ölümlərə də səbəb olur. Araşdırmaya görə uşaqlıqda artıq çəkili qadınların yetkinlikdə süd vəzi xərçəngi, uşaqlıqda artıq çəkili kişilərin isə yetkinlikdə ürək problemlərindən ölüm riski artmışdır. Uşaqlıq və yeniyetməlik piylənməsi əsasən yetkin xəstəlikləri kimi bilinən bu hallara yol açır:

• Diabet,
• Qaraciyər piylənməsi,
• Endokrin (hormonal sistem) pozuntuları,
• Ürək-damar xəstəlikləri,
• Həzm sistemi problemləri,
• Xərçəng,
• Ağciyər, sinir sistemi, dermatoloji və psixoloji bir çox problem

Endokrin pozuntular

Piylənmə endokrin baxımdan diabet, gizli şəkər (prediabet), qadınlarda hiperandrogenizm, böyümə və yetkinləşmədə bəzi hormonal pozuntular yaradır.

Gizli şəkər (prediabet = diabetdən əvvəl): Gizli şəkər diabet riski yüksək, amma tam diaqnoz almamış xəstələrdə olur və uşaqlıq piylənməsinin geniş nəticələrindəndir. Acqarına şəkər, oral qlükoza tolerantlıq testi (OGTT) və hemoqlobin A1c ilə aşkarlana bilər. Normalda acqarına qan şəkəri 100 mg/dL-dən aşağı olmalıdır.

• Acqarına qan qlükozası: 100-125 mg/dL arasındakılara gizli şəkər, 125 mg/dL-dən yuxarı olanlara diabet diaqnozu qoyulur.
• OGTT: 140 mg/dL-dən aşağı normal, 140-199 mg/dL arası gizli şəkər, 200 və yuxarı diabet diaqnozu alır.
• Hemoqlobin A1c: normal səviyyəsi %3-5,7 arasındadır. %5.7-6,4 gizli şəkər, %6,4-dən yuxarı şəkər diaqnozu alır.

Orta yaşı 11,8 olan 6000 şagirdlik tədqiqatda təxminən %20 artıq çəkili, %30 piylənməsi olan idi. Həmçinin artıq çəkililərin %15,5-nin, piylənməsi olanların %20,2-nin, ağır piylənməlilərin %22,5-nin acqarına şəkəri 100mg/dL-dən yuxarı müşahidə edildi (1).

468 piylənməsi olan uşaqda aparılmış tədqiqatda təxminən %20-də gizli şəkər, %2-də isə tip 2 diabet görüldü (2).

Diabet: Tip 2 diabet piylənmənin yaratdığı ciddi xəstəliklərdəndir. Tədqiqatlarda piylənməsi olan uşaq və yeniyetmələrin %4-də simptomsuz diabet görülmüşdür. Bu yaşda erkən diaqnoz vacibdir, çünki gənc yaşda diabet daha sürətli irəliləyir. Nəticədə sinir sistemi, göz və böyrəklər zədələnir, damarlarda aterosklerotik lövhələr (arteriya kirəcləşməsi) daha erkən yaranır.

Tədqiqatlarda uşaqlıqdan piylənməsi olanların yetkinlikdə diabet riskinin ciddi artdığı görülmüşdür. Əksinə, uşaqlıqda piylənməsi olub yetkinlikdə olmayanların diabet riski heç vaxt piylənmə yaşamayanla eynidir.

Metabolik sindrom: Diabet və ürək-damar xəstəliyi risk amillərindəndir. Abdominal piylənmə (xüsusilə qarında artıq piy), hiperqlikemiya (yüksək qan şəkəri), dislipidemiya (qan yağlarının pozuntusu) və hipertenziyanın birlikdə olmasıdır. Tədqiqatlarda piylənməsi olan uşaqların çox az hissəsində metabolik sindrom əlamətləri görülməmişdir.

Qadınlarda hiperandrogenizm (kişilik əlamətləri): Hiperandrogenizm kişi hormonları olan androgenlərin qadınlarda artıq olmasıdır. Piylənməsi olan yeniyetmə qızlarda hiperandrogenizm və Polikistik Over Sindromu (yumurtalıqlarda xoşxassəli kistalar) riski artır. Bu sindrom artıq tüklənmə, aybaşı pozuntuları, dəridə anormal tündləşmə versə də, yeniyetməlikdə diaqnozu çətin ola bilər.

Hipertenziya: Artıq çəkili və piylənməsi olan uşaqlarda hipertenziya riski ciddi artır. Tədqiqatlarda piylənməsi olan uşaqların %50-də hipertenziya görülmüşdür. Uşaqlıq piylənməsi bu riskə qalıcı təsir edir; yetkinlikdə arıqlasa belə risk azalmır.

Dislipidemiya: Dislipidemiya ümumən qan serumunda LDL (pis xolesterin), xolesterin və triqliseridin artması, HDL (yaxşı xolesterin) səviyyəsinin azalması ilə səciyyələnir. Piylənmədə piy toxumasının artmasına bağlı görülür.

Kardiovaskulyar təsirlər: Piylənmədə artan bədən kütləsinin qan ehtiyacını qarşılamaq üçün ürək çox işləyir. Daim artıq iş nəticəsində ürək böyüyür. Artan piy toxumasına görə ürəyin üzərində onu qidalandıran piy toxuması da normadan çox olur. Böyümə və ətraf piyin artması ilə yığılma və boşalmada funksional pozuntular yaranır. Qan lipidlərinin artması, hipertenziya və insulin müqaviməti ilə aterosklerotik lövhələr yaranır. Piy toxumasının normadan kiçik artımı belə kardiovaskulyar riski artırır, piylənmə isə ciddi artırır. Yüksək bədən kütlə indeksli uşaqların yetkinlikdə koronar ürək xəstəliyinə tutulması daha yüksək tapılmışdır. 6328 şəxslik başqa tədqiqatda uşaqlıqda artıq çəkinin ürək-damar riskini artırdığı, amma yetkinlikdə artıq çəkidən qurtulanlarda azaldığı görüldü (3).

Alkoqolsuz qaraciyər piylənməsi sindromu (NAFLD): Alkoqoldan başqa səbəblərlə qaraciyər piylənməsidir və piylənmə ilə əlaqəlidir. NAFLD, insulin müqaviməti, hipertenziya və dislipidemiya güclü əlaqəlidir, hamısı bir-birini tətikləyir. NFALD çoxunda əlamət vermir. Amma sağ yuxarı kvadrant ağrısı, qaraciyər böyüməsi, gücsüzlük və yorğunluq verə bilər. Laboratoriyada alanin aminotransferaza (ALT), aspartat aminotransferaza (AST), qələvi fosfataza və qamma-qlutamil transpeptidaza (GGT) artır. Artımlar az olduğundan dəqiq diaqnoz üçün biopsiya tövsiyə olunur. Əsas müalicə arıqlamaqdır. Tədqiqatlarda arıqladıqdan sonra qaraciyər aktivliyində (ALT, AST) artım tapılmış, fiziki fəaliyyətin insulin müqavimətinə də faydası görülmüşdür.

Öd daşları: Piylənmə öd daşı yaranmasının geniş səbəblərindəndir. Artıq çəkili uşaqlarda normal çəkili yaşıdlarına nisbətən 7 dəfə çox daş görülmüşdür. Sağ yuxarı kvadrant ağrısı, sarılıq və yağlı qidalarda həzmsizlik verə bilər; dəqiq diaqnoz ultrasəs görüntüləməsi ilə qoyulur.

Yuxu apnesi: Obstruktiv (tıxayıcı) yuxu apnesi sindromu (OSAS) yuxuda təkrarlanan yuxarı tənəffüs yolu daralmaları və tıxanmalarına görə nəfəsin kəsilməsi ilə özünü göstərir. Piylənmə inkişafına zəmin hazırlayır. Bəzi tədqiqatlarda yuxu apnesinin insulin müqavimətinin artması ilə əlaqəsi göstərilmişdir.

Bud sümüyü başının sürüşməsi: Bud sümüyü başının epifiz (böyümə) lövhəsi üzərindən sürüşməsi ilə yaranır. Adətən böyümə dövründə görülür. Tək səbəb piylənmə olmasa da, böyük risk amilidir. Travmadan asılı olmayan omba ağrısı və axsama ilə görünə bilər.

İdiopatik kəllədaxili hipertenziya: Şiş və başqa xəstəliklərdən asılı olmadan kəllədaxili təzyiqin artmasıdır. Baş ağrısı, ürəkbulanma, qusma, göz arxası ağrı, ikigörmə və ya görmə itkisi ilə səciyyələnir. Uşaqlarda piylənmə ilə tezliyi artır. Arıqlamaqla piylənmə ilə yanaşı əlamətlərin azaldığı müşahidə edilmişdir.

Dermatoloji: Piylənmənin dəri təsirləri tündləşmə, bişməcə, çiban və hidradenitis suppurativa-dır. Sonuncu dərialtı şişkinliklərdir. Adətən sürtünən dəri sahələrində (qoltuqaltı kimi) tər vəzilərinin iltihabından yaranır və çox ağrılıdır.

Xərçəng: Bu gün xərçəng yaratma qabiliyyəti ən yüksək ətraf mühit amili siqaretdir, sonra piylənmə gəlir. Lakin 2020-ci ilə çatdıqda piylənmənin dünyada əsas xərçəng amili olacağı proqnozlaşdırılır. Piylənmə xərçənglərinin artmasında əsas rolu uşaq və yeniyetmələrdə piylənmə tezliyinin artması oynayır. Ən azı 13 növ xərçənglə birbaşa əlaqəsi sübut edilmişdir. Ən güclü əlaqəli xərçənglər süd vəzi, böyrək, yoğun bağırsaq və uşaqlıqdır (4).

Psixoloji: Piylənmə uşaqlarda yaşıdları ilə ünsiyyət pozuntusu, özünəinam itkisi, narahatlıq, depressiya və bədən görünüşündən narazılıq yarada bilər. Tədqiqatlarda artıq çəkili uşaqların fiziki, sosial, emosional və məktəb həyatı keyfiyyətinin yaşıdlarından aşağı, həmçinin daha qərəzli və zorakılığa meyilli olduğu görülmüşdür.

Göründüyü kimi piylənmə artıq piy yığılması kimi tərif olunsa da, bir çox problemi gətirir və bədəni müxtəlif cəhətdən zədələyir. Unutmamalıyıq ki, piylənmə taleyimiz deyil; həyatda qətiyyətli dəyişikliklərlə qoruna bilərik. Bunların başında fiziki aktiv həyat gəlir. İdman etməli, bol maye içməli və qidalanmaya diqqət etməliyik.