چاقی کودکان و پیامدهای خطرناک‌تر از خود آن

چاقی، از بزرگ‌ترین مشکلات سلامت امروز، با افزایش زندگی کم‌تحرک و تغذیهٔ نادرست هر روز گسترده‌تر می‌شود. سازمان جهانی بهداشت آن را تجمع بیش‌ازحد چربی تا حد آسیب به سلامت تعریف می‌کند. چربی در مرد بالغ %15-18 و زن بالغ %20-25 وزن است. بیش از %25 در مردان و %30 در زنان، یا ساده‌تر شاخص تودهٔ بدن بالای 30، چاقی محسوب می‌شود. گرچه تعریف آن تجمع چربی است، به‌دلیل بیماری‌های فراوان ایجادشده باعث بیماری و مرگ در سن پایین می‌شود.

چاقی فقط تصویر بدنی منفی نیست. چاقی کودکی و نوجوانی و اختلالات آن حتی مرگ زودرس بزرگسالی ایجاد می‌کند. پژوهش نشان داده زنان با اضافه‌وزن کودکی در بزرگسالی خطر پستان بیشتر دارند و مردان با اضافه‌وزن کودکی خطر مرگ قلبی بیشتر. چاقی کودکی و نوجوانی وضعیت‌های زیر را که بیشتر بیماری بزرگسال دانسته می‌شوند ایجاد می‌کند:

• دیابت،
• کبد چرب،
• اختلالات غدد درون‌ریز (هورمونی)،
• بیماری‌های قلبی‌عروقی،
• بیماری‌های گوارشی،
• سرطان،
• بسیاری اختلالات ریه، اعصاب، پوست و روان

اختلالات غدد درون‌ریز

چاقی در دستگاه هورمونی باعث دیابت، پیش‌دیابت، افزایش آندروژن زنان و برخی اختلالات هورمونی رشد و بلوغ می‌شود.

قند پنهان (پیش‌دیابت = پیش از دیابت): در افراد پرخطر که هنوز تشخیص قطعی دیابت ندارند دیده می‌شود و از پیامدهای شایع چاقی کودکی است. با قند ناشتا، تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) و هموگلوبین A1c تشخیص داده می‌شود. قند ناشتا معمولاً باید زیر 100 mg/dL باشد.

• گلوکز ناشتا: مقادیر 100-125 mg/dL پیش‌دیابت و بالای 125 mg/dL دیابت تشخیص داده می‌شوند.
• OGTT: زیر 140 mg/dL طبیعی، 140-199 mg/dL پیش‌دیابت و 200 و بالاتر دیابت است.
• هموگلوبین A1c: سطح طبیعی %3-5,7 است. %5.7-6,4 پیش‌دیابت و بیش از %6,4 دیابت تشخیص داده می‌شود.

در مطالعه‌ای با میانگین سن 11,8 بر 6000 دانش‌آموز، حدود %20 اضافه‌وزن و %30 چاقی داشتند. همچنین قند ناشتا در %15,5 دارای اضافه‌وزن، %20,2 چاق و %22,5 بسیار چاق بیش از 100mg/dL بود (1).

در مطالعهٔ 468 کودک چاق، حدود %20 پیش‌دیابت و %2 دیابت نوع 2 داشتند (2).

دیابت: دیابت نوع 2 از بیماری‌های جدی چاقی است. در مطالعات %4 کودکان و نوجوانان چاق دیابت بی‌علامت داشتند. تشخیص زودرس مهم است چون پیشرفت دیابت در جوانی سریع‌تر از سن بالا است. در نتیجه اعصاب، چشم و کلیه آسیب می‌بینند و پلاک تصلب شرایین در سن پایین‌تر تشکیل می‌شود.

مطالعات خطر دیابت بزرگسالی را در چاقی از کودکی بسیار بیشتر یافته‌اند. در مقابل، خطر کسانی که در کودکی چاق اما در بزرگسالی غیرچاق‌اند با افراد هرگز چاق‌نشده یکسان است.

سندرم متابولیک: از عوامل خطر دیابت و بیماری قلبی‌عروقی است. به هم‌زمانی چاقی شکمی، قند بالا، اختلال چربی خون و فشارخون بالا گفته می‌شود. فقط بخش بسیار کمی از کودکان چاق در مطالعات علائم آن را نداشتند.

افزایش آندروژن در زنان (نشانه‌های مردانه): آندروژن، هورمون مردانه، بیش‌ازحد در زنان است. دختران نوجوان چاق خطر بیشتر افزایش آندروژن و سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (کیست خوش‌خیم تخمدان) دارند. این سندرم با پرمویی، اختلال قاعدگی و تیرگی غیرعادی پوست همراه است، اما تشخیص در بلوغ دشوار است.

فشارخون بالا: خطر در کودکان دارای اضافه‌وزن و چاق بسیار بیشتر است. در مطالعات %50 کودکان چاق فشارخون بالا داشتند. چاقی کودکی اثر ماندگار بر خطر فشارخون دارد و حتی با کاهش وزن بزرگسالی خطر کم نمی‌شود.

دیس‌لیپیدمی: افزایش LDL (کلسترول بد)، کلسترول و تری‌گلیسرید سرم و کاهش HDL (کلسترول خوب) است. در چاقی به‌دلیل افزایش بافت چربی دیده می‌شود.

آثار قلبی‌عروقی: قلب برای خون‌رسانی به تودهٔ بیشتر بدن چاق بیشتر کار می‌کند و کار اضافی مداوم باعث بزرگی قلب می‌شود. با افزایش چربی، بافت چربی روی قلبِ تغذیه‌کنندهٔ آن نیز بیشتر است. بزرگی قلب و چربی اطراف، اختلال انقباض و شل‌شدن ایجاد می‌کنند. افزایش چربی خون، فشارخون و مقاومت انسولین نیز پلاک تصلب شرایین می‌سازد. حتی افزایش اندک چربی از حد طبیعی خطر قلبی‌عروقی را بالا می‌برد و چاقی آن را بسیار زیاد می‌کند. کودکان با شاخص تودهٔ بالا در بزرگسالی بیماری کرونر بیشتری دارند. مطالعهٔ دیگر بر 6328 نفر نشان داد اضافه‌وزن کودکی خطر قلبی‌عروقی را زیاد می‌کند، اما رهایی از آن در بزرگسالی خطر را کم می‌کند (3).

سندرم کبد چرب غیرالکلی (NAFLD): چربی کبد به علل غیرالکلی و مرتبط با چاقی است. میان NAFLD، مقاومت انسولین، فشارخون و اختلال چربی ارتباط قوی هست و همگی یکدیگر را تحریک می‌کنند. NFALD در بیشتر بیماران بی‌علامت است، اما ممکن است درد بالا و راست شکم، بزرگی کبد، ضعف و خستگی ایجاد کند. در آزمایش آلانین آمینوترانسفراز (ALT)، آسپارتات آمینوترانسفراز (AST)، آلکالین فسفاتاز و گاماگلوتامیل ترانس‌پپتیداز (GGT) افزایش می‌یابند. چون افزایش کم است، برای تشخیص قطعی نمونه‌برداری کبد توصیه می‌شود. مهم‌ترین درمان کاهش وزن است. مطالعات پس از کاهش وزن افزایش فعالیت کبدی (ALT، AST) یافته‌اند و فعالیت بدنی را برای مقاومت انسولین مفید دانسته‌اند.

سنگ صفرا: چاقی از علل رایج سنگ صفراست. در کودکان دارای اضافه‌وزن 7 برابر همسال طبیعی سنگ دیده شده است. درد بالا و راست شکم، زردی و سوءهاضمهٔ غذای چرب ممکن است؛ تشخیص قطعی با سونوگرافی است.

آپنهٔ خواب: سندرم انسدادی آپنهٔ خواب (OSAS) وقفهٔ تنفس با تنگی یا انسداد مکرر راه هوایی بالا در خواب است. چاقی زمینهٔ آن را فراهم می‌کند. برخی مطالعات آن را با مقاومت انسولین بیشتر مرتبط دانسته‌اند.

لغزش سر استخوان ران: لغزش سر ران از صفحهٔ رشد اپی‌فیز است. معمولاً در سن رشد دیده می‌شود. چاقی تنها علت نیست اما عامل خطر بزرگ است. با درد لگن و لنگش بدون ضربه ظاهر می‌شود.

پرفشاری داخل‌جمجمه‌ای ایدیوپاتیک: افزایش فشار داخل سر مستقل از تومور و دیگر بیماری‌هاست. با سردرد، تهوع، استفراغ، درد پشت چشم، دوبینی یا فقدان بینایی مشخص می‌شود. شیوع در کودکان با چاقی افزایش می‌یابد. با کاهش وزن، علائم همراه چاقی کاهش یافته‌اند.

پوستی: آثار چاقی شامل تیرگی، عرق‌سوزی، دمل و هیدرادنیت چرکی است. هیدرادنیت تورم‌های زیرپوستی است که معمولاً با التهاب غدد عرق در جاهای سایش متقابل مانند زیربغل ایجاد می‌شود و بسیار دردناک است.

سرطان: امروز سیگار بیشترین ظرفیت سرطان‌زایی محیطی را دارد و پس از آن چاقی است. اما پیش‌بینی می‌شود در 2020 چاقی عامل نخست جهانی شود. افزایش چاقی کودک و نوجوان مهم‌ترین نقش را در افزایش سرطان مرتبط دارد. ارتباط مستقیم چاقی با دست‌کم 13 سرطان اثبات شده است. قوی‌ترین ارتباط‌ها با پستان، کلیه، رودهٔ بزرگ و رحم‌اند (4).

روانی: چاقی ممکن است ارتباط با همسال، اعتمادبه‌نفس، اضطراب، افسردگی و نارضایتی از ظاهر را مشکل‌دار کند. مطالعات کیفیت زندگی جسمی، اجتماعی، عاطفی و مدرسهٔ کودکان دارای اضافه‌وزن را پایین‌تر و پیش‌داوری و گرایش زورگویی را بیشتر از همسالان یافته‌اند.

چنان‌که دیدیم، هرچند چاقی در تعریف تجمع چربی است، بیماری‌های فراوان می‌آورد و از جهات متعدد بدن را تخریب می‌کند. فراموش نکنیم سرنوشت ما نیست و با تغییرات قاطع می‌توان پیشگیری کرد. زندگی فعال بدنی در رأس است. باید ورزش کنیم، مایعات فراوان بنوشیم و مراقب تغذیه باشیم.