დიეტები — საუკეთესო, ყველაზე ცუდი და სადავო დიეტების მეცნიერული თავისებურებები

საკვების მოხმარება ადამიანის ორგანიზმს აუცილებელი და არააუცილებელი საკვები ნივთიერებებით ამარაგებს და ამგვარად ზრდასა და ჯანმრთელობას უწყობს ხელს. ინდივიდუალურ საკვებ არჩევანსა და კვებითი ჩვევების შესაძლო შეცვლაზე გავლენას ახდენს ისეთი რთული საკითხები, როგორიცაა საკვების ხელმისაწვდომობა და მისაღებობა. ხელმისაწვდომობა ფიზიკურ, პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ფაქტორებზეა დამოკიდებული. მოხმარებისთვის არსებული ან პოტენციურად ხელმისაწვდომი მრავალი საკვებიდან არჩევანი სოციალურ-ეკონომიკურ, კულტურულ და ინდივიდუალურ ფაქტორებს ეფუძნება. ცალკეული საკვები პროდუქტები დიეტების ნაწილია; დიეტები საკვები ნივთიერებების შემცველობით, საკვების დაჯგუფებითა და მიღების დროით ხასიათდება. დიეტების მრავალფეროვნება მუდმივად იზრდება და ზოგი მათგანი საფუძვლიანად არის შესწავლილი.

მცენარეულ საკვებზე დაფუძნებული დიეტები

ხმელთაშუაზღვის დიეტა

ხმელთაშუაზღვის რეგიონში მცხოვრებთა კვებითი ჩვევებისა და ჯანმრთელობაზე მათი პოტენციური გავლენის მეცნიერული შესწავლა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ აშშ-ში ორმა მეცნიერმა დაიწყო. Rockefeller-ის ფონდის მიერ დაფინანსებული, კუნძულ კრეტაზე ჩატარებული გამოკითხვის საველე ხელმძღვანელმა Leland Allbaugh-მა კრეტელთა კვება აღწერა, როგორც „გასაოცრად კარგი“ და „ბუნებრივ და ეკონომიკურ რესურსებსა და საჭიროებებზე უაღრესად კარგად მორგებული“. ეს დიეტა მოიცავდა ზეთისხილს, მარცვლეულს, პარკოსნებს (საჭმელად ვარგის თესლებს), ხილს (ჩვეულებრივ, ვახშმის შემდეგ დესერტად), ბოსტნეულსა და მწვანილს, აგრეთვე შეზღუდული რაოდენობით თხის ხორცს, რძეს, ნანადირევსა და თევზს. ყოველ კვებაზე მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდა სრულმარცვლოვან პურს, რომელიც ქერისგან, ხორბლისგან ან ორივესგან მზადდებოდა, ხოლო ენერგიის მიღების დიდ ნაწილს ზეითუნის ზეთი შეადგენდა.

ხმელთაშუაზღვის დიეტის ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული თავისებურებების მხარდამჭერი მეორე მეცნიერული გამოკვლევა Ancel Keys-ის მიერ ჩატარებული შვიდი ქვეყნის კვლევაა. მისი თავდაპირველი დიზაინი შვიდ ქვეყანაში დიეტებისა და ცხოვრების წესის შედარებას მოიცავდა, თითოეულ ქვეყანაში მამაკაცთა ერთი ან მეტი ჯგუფის მონაცემების საფუძველზე. ჯგუფებში, სადაც კვების ძირითადი ცხიმი ზეითუნის ზეთი იყო, ნებისმიერი მიზეზითა და გულის კორონარული დაავადებით სიკვდილიანობა ჩრდილოეთ ევროპისა და აშშ-ის ჯგუფებთან შედარებით დაბალი იყო.

დღეს ტერმინი „ხმელთაშუაზღვის დიეტა“ გულისხმობს კვების მოდელს, რომელშიც ჭარბობს მცენარეული საკვები — ხილი, ბოსტნეული, შეძლებისდაგვარად ნაკლებად დამუშავებული მარცვლეული, პარკოსნები, კაკლეული და თესლები; ზომიერად მიიღება რძის პროდუქტები, უმეტესად ფერმენტირებული, მაგალითად, ყველი და იოგურტი; მცირე ან ზომიერი რაოდენობით — თევზი და ფრინველი; მცირე რაოდენობით — წითელი ხორცი; ღვინო კი, ჩვეულებრივ, საკვებთან ერთად. ეს ყველაზე საფუძვლიანად შესწავლილი დიეტაა, როგორც კვების პოტენციური ცვლილება, რომელიც ჯანმრთელობის მრავალი გამოსავლის გამო დიდ ინტერესს იწვევს.

12.800.000-ზე მეტი მონაწილის მონაცემებზე დაფუძნებული სადამკვირვებლო კვლევებისა და რანდომიზებული კლინიკური კვლევების მეტაანალიზების ქოლგისებურმა მიმოხილვამ მყარი მტკიცებულება ივარაუდა ხმელთაშუაზღვის დიეტის დაცვასა და შემდეგ გამოსავლებს შორის დამცავი კავშირის შესახებ (მიმოხილვაში ჯანმრთელობის 37 გამოსავალი შეისწავლეს): ნებისმიერი მიზეზით სიკვდილიანობა, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები, გულის კორონარული დაავადება, მიოკარდიუმის ინფარქტი, კიბო, ნეიროდეგენერაციული დაავადებები და დიაბეტი. სასარგებლო გავლენას შეიძლება შუამავლობდეს სხვადასხვა მექანიზმი: სისხლის ლიპიდების, ანთებითი და ოქსიდაციური სტრესის მარკერების შემცირება, ინსულინისადმი მგრძნობელობის გაუმჯობესება, ენდოთელური და ანტითრომბოზული ფუნქციის გაძლიერება და თავის ტვინში ნეიროდეგენერაციული ცვლილებების შემცირებაც კი.

ვეგეტარიანული დიეტები

ვეგეტარიანულ დიეტებს უძველესი დროიდან ეთიკური ან ფილოსოფიური მიზეზებითა და რელიგიური რწმენის ნაწილად მისდევდნენ. თუმცა მე-20 საუკუნის ბოლო ათწლეულებიდან სულ უფრო მეტ ყურადღებას იპყრობს მათი გავლენა ჯანმრთელობაზე და ეკოლოგიური სარგებელი — სათბურის აირების ნაკლები გამოყოფა, წყლისა და მიწის ნაკლები გამოყენება. დღეს ვეგეტარიანელობა შეიძლება მოიცავდეს კვებითი ქცევების სპექტრს, რომელსაც განსხვავებული დამოკიდებულებები, აღქმები, მოტივაციები და სოციალური თუ ჯანმრთელობის განზომილებები ახასიათებს. ვეგეტარიანული დიეტა შეიძლება განისაზღვროს, როგორც ნებისმიერი კვების მოდელი, რომელიც გამორიცხავს ხორცს, ხორცისგან წარმოებულ საკვებსა და სხვადასხვა ხარისხით სხვა ცხოველურ პროდუქტებს. „მცენარეულ საკვებზე დაფუძნებული“ უფრო ფართო ტერმინია: იგი ცხოველური საკვების სრულ გამორიცხვას არ მოითხოვს, თუმცა კვების მოდელი დიდწილად მცენარეულ პროდუქტებს ეფუძნება. ასეთი დიეტის მაგალითია ხმელთაშუაზღვის დიეტა. ხილი, ბოსტნეული, მარცვლეული, კაკლეული, თესლები და პარკოსნები ვეგეტარიანული და მცენარეულ საკვებზე დაფუძნებული დიეტების მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს.

ვეგანური დიეტა ვეგეტარიანული დიეტის მკაცრი ფორმაა, რომელიც მხოლოდ მცენარეული საკვებისგან შედგება და გამორიცხავს მთლიანად ან ნაწილობრივ ცხოველური წარმოშობის საკვებსა და სასმელს. ლაქტოვეგეტარიანულ დიეტაში რძის პროდუქტები კვების ნაწილია, ოვოვეგეტარიანულში კი კვერცხის მიღება შეიძლება; ყველაზე გავრცელებული ლაქტო-ოვოვეგეტარიანული ფორმა ორივეს უშვებს. პესკატერიანული დიეტა თევზისა და ზღვის პროდუქტების, ასევე რძის პროდუქტებისა და კვერცხის მიღებას უშვებს. ზოგი ცხოველური პროდუქტის შემცველი მოქნილი კვების მოდელები კი ფართო ტერმინით ფლექსიტარიანულ დიეტებად კლასიფიცირდება.

ვეგეტარიანული კვების მოდელების სიმრავლისა და მრავალგანზომილებიანობის გათვალისწინებით, კონკრეტული ბიოლოგიური მექანიზმის გამოყოფა საკმაოდ რთულია. განხილულია მათი გავლენა მრავალ გზაზე, მათ შორის მეტაბოლურ, ანთებით და ნეიროტრანსმიტერულ გზებზე, ნაწლავის მიკრობიოტასა და გენომის არასტაბილურობაზე. ვეგეტარიანული კვების უფრო თანმიმდევრული დაცვა დაკავშირებულია გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, გულის იშემიური დაავადებისა და მისგან სიკვდილის, დისლიპიდემიის, დიაბეტის, კიბოს გარკვეული ტიპებისა და, შესაძლოა, ნებისმიერი მიზეზით სიკვდილის რისკის შემცირებასთან. განხილულია კავშირები ვეგეტარიანული კვების დაცვასა და სხეულის შემადგენლობას, ანთროპომეტრიულ მაჩვენებლებსა და სხეულის წონასთან დაკავშირებულ გაზომვებს შორის.

რაც უფრო შეზღუდულია კვება, მით უფრო მაღალია სხვადასხვა საკვები ნივთიერების დეფიციტის რისკი. ვეგანები განსაკუთრებით მგრძნობიარენი არიან B12 ვიტამინის დეფიციტის მიმართ, რადგან B12 ვიტამინი მხოლოდ ცხოველური წარმოშობის საკვებში გვხვდება; ასევე აღწერილია სხვა საკვები ნივთიერებების, მათ შორის B2 ვიტამინის, ნიაცინის, იოდის, თუთიის, კალციუმის, კალიუმისა და სელენის ნაკლები მიღება. საკვები დანამატების მიღებამ ან ცხოველური ცილების მცირე თუ ზომიერი რაოდენობით პერიოდულმა მოხმარებამ, ანუ ფლექსიტარიანულმა მიდგომამ, შესაძლოა შეამსუბუქოს ჯანმრთელობაზე პოტენციური უარყოფითი გავლენა.

დაბალცხიმიანი დიეტები

თანამედროვე კვებაში ენერგიის საერთო მიღებაში უდიდესი წვლილის მქონე ორი მაკრონუტრიენტის, ლიპიდებისა და ნახშირწყლების, ბალანსი წონის წარმატებული მართვისა და ჯანმრთელობის სხვა შედეგების გასაუმჯობესებლად კვებაში სხვადასხვა ცვლილების სამიზნეა. წონის დასაკლებად დაბალცხიმიანი დიეტებს ჯერ კიდევ მანამდე იყენებდნენ, ვიდრე სამედიცინო საზოგადოება მათ გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკის შესამცირებლად წაახალისებდა. 1980-იან წლებში საკვებ ცხიმებს გულის კორონარული დაავადებისა და სიმსუქნის გამომწვევად მიიჩნევდნენ. დაბალცხიმიანი დიეტები, დაბალცხიმიანი პროდუქტები და ცხიმის დაბალი მოხმარების იდეოლოგია თანდათან უფრო პოპულარული გახდა.

მიუხედავად იმისა, რომ საყოველთაო განსაზღვრება არ არსებობს, კვება დაბალცხიმიანად ითვლება, თუ ლიპიდებზე ენერგიის საერთო მიღების 30%-ზე ნაკლები მოდის. ძალიან დაბალცხიმიანი დიეტებში ენერგიის საერთო მიღების 15%-ზე ნაკლები მიიღება ლიპიდებიდან (მაგალითად, 2000-კალორიანი კვების გეგმა შეიცავს <33 g ლიპიდს), რის შედეგადაც დაახლოებით 10%-დან 15%-მდე ცილებზე, ხოლო 70% ან მეტი ნახშირწყლებზე მოდის. ორნიშის დიეტა ძალიან დაბალცხიმიანი ვეგეტარიანული დიეტაა, რომელშიც ლიპიდები დღიური კალორიების 10%-ს შეადგენს (პოლიუჯერი ცხიმების შეფარდება ნაჯერ ცხიმებთან >1), ხოლო ადამიანები სურვილისამებრ ჭამენ. დაბალცხიმიანი და ძალიან დაბალცხიმიანი დიეტების კვებითი სრულფასოვნება დიდწილად ინდივიდუალურ საკვებ არჩევანზეა დამოკიდებული. ამ დიეტების დაცვა შეიძლება რთული იყოს, რადგან უნდა შეიზღუდოს არა მხოლოდ მრავალი ცხოველური წარმოშობის საკვები, არამედ მცენარეული ზეთები და ცხიმიანი მცენარეული პროდუქტებიც, მაგალითად, თხილეული და ავოკადო. ასეთ შემთხვევებში შეიძლება გამდიდრებული პროდუქტებით კვების შევსება განიხილებოდეს.

დაბალცხიმიანი დიეტები შეფასებულია არაერთ კარგად დაგეგმილ კვლევასა და კვებით ინტერვენციაში, მათ შორის ქალთა ჯანმრთელობის ინიციატივის კვების ცვლილების კვლევაში. ამ კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ ქალებში, რომლებსაც დაბალცხიმიანი დიეტის დაცვას ურჩევდნენ (კალორიების 20% ლიპიდებიდან), ძუძუს კიბოთი სიკვდილიანობა ჩვეულებრივი კვების გამგრძელებელ ქალებთან შედარებით დაბალი იყო, თუმცა სხვაობა მცირე იყო. დაბალცხიმიანი ინტერვენციებმა ჩვეულებრივ კვებასთან შედარებით შეიძლება წონის კლება გამოიწვიოს, მაგრამ დაბალნახშირწყლოვან ან სხვა დიეტებზე ნაკლებად ეფექტიანი იყოს. დაბალცხიმიანი დიეტებს შეიძლება კარდიომეტაბოლურ ფაქტორებზეც ჰქონდეს სხვადასხვა სასარგებლო გავლენა, განსაკუთრებით დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების (LDL) ქოლესტერინზე, თუმცა მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების (HDL) ქოლესტერინის შემცირებაზე მათი გავლენა სადავოა; ასევე აღწერილია არტერიული წნევისა და მიოკარდიუმის ინფარქტის, დიაბეტისა და ნებისმიერი მიზეზით სიკვდილის რისკების შემცირება. ამასთან, მნიშვნელობა შეიძლება მოხმარებული ცხიმის ტიპსაც ჰქონდეს. ვრცელია ლიტერატურა ბიოლოგიურ მექანიზმებზე, რომლებიც სხვადასხვა ცხიმოვან მჟავას გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებს, ხოლო ლიპიდების საერთო მიღებას სიმსუქნეს უკავშირებს. დაბალცხიმიანი დიეტებისა და კიბოს კავშირისთვის შემოთავაზებულ მექანიზმებს შორისაა იმუნური ცვლილებები, ანთების საწინააღმდეგო ცვლილებები და ცხიმოვან მჟავებთან დაკავშირებული რეაქტიული ჟანგბადის სახეობების წარმოქმნა.

ნახშირწყლების შეზღუდვაზე დაფუძნებული დიეტები

ატკინსის, კეტოგენური და დაბალნახშირწყლოვანი დიეტები

19. საუკუნის ბოლოდან არსებობს სამედიცინო ცნობები ნახშირწყლების დაბალი ან ძალიან დაბალი შემცველობის დიეტების ჯანმრთელობაზე პოტენციური გავლენის შესახებ, ლიპიდების, ცილებისა და ენერგიის საერთო მიღების რაიმე შეზღუდვის გარეშე. თავდაპირველად მკურნალობის მიზანი წონის შემცირება და წამლებისადმი რეზისტენტული ეპილეფსიის მართვა იყო. თუმცა კეტონური სხეულების წარმოქმნის წამახალისებელი ამ დიეტების ყველაზე ფართო პოპულარიზაცია დოქტორ ატკინსის 1972 წელს გამოცემულ წიგნს „დიეტის რევოლუცია“ მოჰყვა. ამ დიეტების პოპულარობის მიუხედავად, არაერთი შეშფოთება გამოითქვა. ამერიკის სამედიცინო ასოციაციის სურსათისა და კვების საბჭომ გააკრიტიკა ამ მიდგომის საფუძვლად არსებული სამეცნიერო მტკიცებულებები და ჯანმრთელობაზე პოტენციურად საზიანო გავლენა, განსაკუთრებით გულ-სისხლძარღვთა სისტემაზე.

თუმცა 2000-იან წლებში ზოგიერთმა რანდომიზებულმა კონტროლირებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ მონაწილეებს, რომლებსაც ნახშირწყლების ყველაზე დაბალი შემცველობის დიეტების, მაგალითად, ატკინსის დიეტის სხვადასხვა ვერსიის დაცვას ურჩევდნენ, უფრო მაღალი ნახშირწყლოვანი შემცველობის დიეტებზე განაწილებულ მონაწილეებთან შედარებით წონის უფრო დიდი კლება და გულის კორონარული დაავადების რისკფაქტორების უფრო მეტად გაუმჯობესება აღენიშნებოდათ. მიუხედავად იმისა, რომ კვების ამ ცვლილების უპირატესობა დაკვირვების ან შენარჩუნების ეტაპზე ყველა კვლევაში არ ნარჩუნდებოდა და დაცვის ხარისხიც განსხვავდებოდა, სამეცნიერო საზოგადოებამ ამ დიეტის კლინიკური პოტენციალის უფრო ფართოდ გამოკვლევა დაიწყო.

ტერმინი „კეტოგენური“ სხვადასხვა დიეტის აღსაწერად გამოიყენება. ადამიანთა უმეტესობისთვის დღეში მხოლოდ 20-დან 50 გრამამდე ნახშირწყლის მოხმარება შარდში გაზომვადი კეტონების არსებობას იწვევს. ამ დიეტებს ძალიან დაბალნახშირწყლოვანი კეტოგენური დიეტები ეწოდება. სხვა კლასიფიკაცია უმეტესად წამლებისადმი რეზისტენტული ეპილეფსიის მართვისას გამოიყენება და საკვებ ლიპიდებსა და საკვები ცილებისა და ნახშირწყლების ჯამს შორის შეფარდებას ეფუძნება. კლასიკურ, ანუ ყველაზე მკაცრ ვერსიაში, ეს შეფარდება 4:1-ია (დიეტები, რომლებშიც ენერგიის 5%-ზე ნაკლები ნახშირწყლებიდან მიიღება), ყველაზე ნაკლებად მკაცრ ვარიანტში კი შეფარდება 1:1-ია (მოდიფიცირებული ატკინსის დიეტა, რომელშიც ენერგიის დაახლოებით 10% ნახშირწყლებიდან მიიღება); მათ შორის კიდევ რამდენიმე ვარიანტია.

დღეში 50-დან 150 გრამამდე ნახშირწყლის შემცველი დიეტები ჩვეულებრივ მოხმარებასთან შედარებით დაბალნახშირწყლოვნად ითვლება, თუმცა მათ შეიძლება არ გამოიწვიონ ძალიან დაბალნახშირწყლოვანი დიეტების მეტაბოლური ცვლილებები. პრაქტიკაში ნებისმიერი კვება, რომელშიც ნახშირწყლები ენერგიის საერთო მიღების 40%-დან 45%-ზე ნაკლებს შეადგენს — პროცენტულ მაჩვენებელს, რომელიც ნახშირწყლების საშუალო მოხმარებას წარმოადგენს — შეიძლება დაბალნახშირწყლოვნად კლასიფიცირდეს. ამ კატეგორიაში ბევრი პოპულარული დიეტა შეიძლება მოხვდეს. Zone დიეტაში კალორიების 30% ცილებიდან, 30% ლიპიდებიდან და 40% ნახშირწყლებიდან მიიღება, ხოლო თითოეულ კვებაზე ცილებისა და ნახშირწყლების შეფარდება 0,75 უნდა იყოს. Zone დიეტა, South Beach დიეტა და სხვა დაბალნახშირწყლოვანი დიეტები ხელს უწყობს რთული ნახშირწყლების მოხმარებას, რაც ჭამის შემდეგ სისხლის შრატში ინსულინის კონცენტრაციის შემცირებას ისახავს მიზნად.

ნახშირწყლების შემზღუდველი დიეტები შიმშილობისას მიმდინარე მეტაბოლური ცვლილებების მსგავს ცვლილებებს იწვევს, მაგალითად, თავისუფალი ცხიმოვანი მჟავების, ინსულინის, გლუკოზისა და კეტონური სხეულების პლაზმური დონეების ცვლილებებს. რადგან კონკრეტული მაკრონუტრიენტის შემცირებას ყოველთვის სხვა მაკრონუტრიენტის პარალელური მატება ახლავს, ამ დიეტების შეფასებისას მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ნახშირწყლების დაბალი შემცველობის, არამედ ლიპიდების, ცილების ან ორივეს მაღალი შემცველობის გათვალისწინებაც.

ხანგრძლივი კვლევებიდან, ანუ >6 თვის კვლევებიდან მიღებული მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ნახშირწყლების ძალიან დაბალი ან დაბალი შემცველობის დიეტები წონის ისეთივე კლებას იწვევს, როგორსაც ნახშირწყლების უფრო მაღალი შემცველობის სხვა დიეტები, და არა უკეთესს. მეორე მხრივ, რანდომიზებულმა კონტროლირებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ დაბალნახშირწყლოვანი კეტოგენური დიეტები ეფექტიანად ამცირებს გულ-სისხლძარღვთა რისკფაქტორებს — სისხლში გლუკოზის დონეს, გლიკოზილირებულ ჰემოგლობინსა და სისხლის ზოგიერთ, თუმცა არა ყველა ლიპიდს — განსაკუთრებით ჭარბი წონის ან სიმსუქნისა და ტიპი 2 დიაბეტის მქონე პაციენტებში. აღწერილია, რომ კეტოგენური დიეტები კიბოს მქონე პაციენტებში მნიშვნელოვნად ამცირებს სხეულის წონასა და ცხიმოვან მასას. იზრდება ინტერესი ამ დიეტების პოტენციური გავლენის მიმართ შიზოფრენიასა და გუნება-განწყობის დარღვევებზე, აგრეთვე მათ კავშირზე კოგნიტიურ ფუნქციასთან, ალცჰაიმერის დაავადებასა და სხვა დემენციებთან.

კეტოგენური დიეტის კრუნჩხვის საწინააღმდეგო ეფექტი მთელი რიგი პოტენციური მექანიზმებით ხორციელდება, რომლებიც სინაფსურ ფუნქციას ასტაბილურებს და კრუნჩხვებისადმი გამძლეობას ზრდის. ეს მექანიზმები ბოლომდე შესწავლილი არ არის, თუმცა მოიცავს ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში ნახშირწყლების შემცირებასა და გლიკოლიზის დათრგუნვას, მიტოქონდრიულ ფუნქციებში ცვლილებებით ATP-მგრძნობიარე კალიუმის არხებთან დაკავშირებული ნეირონული აგზნებადობის ცვლილებას, რაპამიცინის ძუძუმწოვართა სამიზნის (mTOR) გზის დათრგუნვასა და გლუტამატერგული აღმგზნები სინაფსური გადაცემის დათრგუნვას. ამდენად, დაბალნახშირწყლოვანი კეტოგენური დიეტები, როგორც ჩანს, წამლებისადმი რეზისტენტული ეპილეფსიის მქონე ბავშვებში კრუნჩხვების სიხშირეს ამცირებს. კრუნჩხვების კონტროლში სარგებელი მოკლე და საშუალო ვადაში ვლინდება და არსებული ანტიეპილეფსიური წამლების სარგებლის მსგავსი ჩანს. კეტოგენური დიეტის ნაკლებად შემზღუდველი ფორმებით კრუნჩხვების შემცირებაში გარკვეული, თუმცა არა დიდი ეფექტიანობა გამოვლინდა. კეტოგენურმა დიეტებმა შეიძლება წამლებისადმი რეზისტენტული ეპილეფსიის მქონე მოზრდილებშიც შეამციროს კრუნჩხვების სიხშირე, მაგრამ მტკიცებულებები გაურკვეველია; სუპერრეფრაქტერული ეპილეფსიური სტატუსის მქონე მოზრდილებში გარკვეული იმედისმომცემი შედეგებია აღწერილი. კეტოგენური დიეტების ყველაზე ხშირად აღწერილ უარყოფით კლინიკურ ეფექტებს შორისაა კუჭ-ნაწლავის სიმპტომები, მაგალითად, შეკრულობა, და დისლიპიდემია, რომელიც ხშირად ნაჯერ ცხიმოვან მჟავებსა და ცხიმით მდიდარ ცხოველური ცილის წყაროებს უკავშირდება.

დაბალი გლიკემიური ინდექსის დიეტა

გლიკემიური ინდექსი კლასიფიკაციის სისტემაა, რომელიც ზომავს, რამდენად ზრდის კონკრეტული საკვები სისხლში გლუკოზის დონეს 1-დან 100-მდე შკალაზე, და მაკრონუტრიენტულ შემადგენლობაზე დამატებით ინფორმაციას იძლევა. საკვების ან კერძის გლიკემიური ინდექსი დამოკიდებულია არა მხოლოდ მასში არსებული ნახშირწყლების ბუნებაზე, არამედ სხვა საკვებ და არასაკვებ ფაქტორებზეც, რომლებიც გავლენას ახდენს საკვები ნივთიერებების მონელებაზე ან ინსულინის გამოყოფაზე. ზოგადად, სახამებლის არმქონე ბოსტნეული, ხილი, პარკოსნები და სრულმარცვლოვანი ბურღულეული დაბალ გლიკემიურ პასუხს იწვევს და დაბალი გლიკემიური ინდექსის დიეტის ნაწილია. ხორცს, თევზს, ფრინველის ხორცს, კვერცხსა და რძის პროდუქტების უმეტესობასაც ძალიან დაბალი გლიკემიური ინდექსი აქვს. დაბალი გლიკემიური ინდექსის დიეტები შეიძლება დიაბეტის მართვასთან დაკავშირებული კარდიომეტაბოლური მდგომარეობებისა და დაავადებების, განსაკუთრებით გლუკოზის რეგულაციის დარღვევისას გამოსაყენებელი საშუალება იყოს.

პალეოლითური, ანუ ქვის ხანის დიეტა

ქვის ხანაში არ არსებობდა საყოველთაო კვების რეჟიმი, რომელსაც ყველა ადამიანი იცავდა. თუმცა, როგორც იზოტოპებით ჩატარებული კვლევები აჩვენებს, მონადირე-შემგროვებლების კვების ძირითად პროდუქტებს ველური მცენარეები — ხილი, ფესვები და ბოსტნეული — ზოგიერთი ნანადირევი, თევზი და ზოგჯერ თაფლი წარმოადგენდა. ეს კვება ბოჭკოს ძალიან დიდ რაოდენობას შეიცავდა, ცხიმისა და ცილის რაოდენობა კი ცვალებადი იყო, ამასთან, ცილა ძირითადად ცხოველური წყაროებიდან მიიღებოდა. ნახშირწყლების უმეტესობა ბოსტნეულიდან და ხილიდან მოდიოდა, მარცვლოვანი ბურღულეულიდან — ძალიან ცოტა, ხოლო შაქრის შემცველ საკვებსა და რძის პროდუქტებს წვლილი არ შეჰქონდა. პალეოლითური, ანუ პალეო დიეტა მედიაში პოპულარული დიეტა გახდა. სამეცნიერო და არასამეცნიერო ლიტერატურაში მისი სხვადასხვა განსაზღვრება გამოიყენება და არსებობს ჩასართავი პროდუქტების — ბოსტნეულის, ხილის, მჭლე ხორცის, თევზის, თხილეულისა და კვერცხის — და გამოსარიცხი პროდუქტების — მარცვლეულის ან ბურღულეულის, რძის პროდუქტების, პარკოსნების, დამატებული შაქრისა და მარილის, რაფინირებული ზეთების — სიები. პალეოლითური დიეტა, როგორც წესი, დაბალნახშირწყლოვან დიეტად მიიჩნევა, თუმცა ზოგიერთ ვერსიაში ნახშირწყლები დღიური ენერგიის საერთო მიღების 45%-მდე შეიძლება აღწევდეს.

პალეოლითურ კვებაში მაღალი გლიკემიური ინდექსის მქონე და გადამუშავებული პროდუქტების სიმცირემ შეიძლება დადებითად იმოქმედოს ინსულინრეზისტენტობისა და ანთების მექანიზმებზე. აღწერილია ამ დიეტის კავშირი ინსულინრეზისტენტობისა და დიაბეტის, დისლიპიდემიის, ჰიპერტენზიისა და ანთების, აგრეთვე სხეულის შემადგენლობისა და წონასთან დაკავშირებული მაჩვენებლების გაუმჯობესებასთან. პალეოლითური დიეტის კლინიკური ეფექტიანობის შესახებ მტკიცებულებები სხვა დიეტებთან შედარებით იმდენად ფართო არ არის და ნებისმიერი სარგებელი კვლევის ყურადღების ცენტრში რჩება.

DASH დიეტა

1990-იანი წლების დასაწყისში ჩატარდა მრავალცენტრული რანდომიზებული კლინიკური კვლევა სახელწოდებით „ჰიპერტენზიის შეჩერება კვებითი მიდგომებით“ (DASH), რათა გამოეცადათ კვების მოდელების გავლენა არტერიული წნევის კონტროლზე. კვლევაში მონაწილეებს, რომლებიც 8 კვირით საცდელ დიეტაზე განაწილდნენ, საკონტროლო დიეტაზე განაწილებულ მონაწილეებთან შედარებით არტერიული წნევა მეტად შეუმცირდათ: საშუალოდ სისტოლური წნევა 5,5 mm Hg-ით, ხოლო დიასტოლური — 3,0 mm Hg-ით. ამ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, DASH დიეტა ჰიპერტენზიის პრევენციისა და მკურნალობის ეფექტიან სტრატეგიად განისაზღვრა. ეს დიეტა მდიდარია ხილითა და ბოსტნეულით, შესაბამისად, დღეში ხუთი და ოთხი პორციით, შეიცავს ნაკლებცხიმიან რძის პროდუქტებს, დღეში ორ პორციას, ნაჯერი ცხიმისა და ქოლესტერინის მცირე რაოდენობას და საერთო ლიპიდების შედარებით დაბალ დონეს. ამ დიეტაში კალიუმის, მაგნიუმისა და კალციუმის დონეები აშშ-ის მოსახლეობის მოხმარების 75%-იან პერცენტილთან ახლოსაა; დიეტა დიდი რაოდენობით ბოჭკოსა და ცილას შეიცავს. ფუნდამენტურმა და კლინიკურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ DASH დიეტაში ამ და სხვა საკვები ნივთიერებების ცვლილება მრავალ ფიზიოლოგიურ მექანიზმზე მოქმედებს, მათ შორის არტერიული წნევის კონტროლზე, გლუკოზის ტოლერანტობაზე, ანთებაზე, ოქსიდაციურ სტრესზე, ცხიმის შეწოვასა და ადიპოგენეზზე.

თავდაპირველი ანგარიშის შემდეგ DASH დიეტა ჰიპერტენზიის გარდა მრავალ დაავადებას დაუკავშირეს. ამ დიეტის უფრო თანმიმდევრული დაცვა ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის მნიშვნელოვან შემცირებასთან ასოცირდებოდა; არაერთი დაკვირვებითი კვლევის შედეგები კი კიბოსა და კიბოსთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის სიხშირის შემცირებასთან კავშირზე მიუთითებდა. მეტაანალიზების ქოლგისებურმა მიმოხილვამ, დაახლოებით 950000 მონაწილის მომცველი პერსპექტიული კოჰორტების მონაცემებზე დაყრდნობით, აჩვენა, რომ DASH დიეტის უკეთ დაცვა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, გულის კორონარული დაავადების, ინსულტისა და ისეთი მეტაბოლური დაავადებების, როგორიცაა დიაბეტი, სიხშირის შემცირებას უკავშირდება. კონტროლირებულმა კვლევებმა აჩვენა დიასტოლური და სისტოლური არტერიული წნევის, რამდენიმე მეტაბოლური მაჩვენებლის — ინსულინისა და გლიკოზილირებული ჰემოგლობინის დონეების, საერთო და LDL ქოლესტერინის დონეების — და სხეულის წონის შემცირება. შემოთავაზებულია DASH დიეტის ცვლილებები ან გაუმჯობესებაც, მაგალითად, ნატრიუმის დაბალ მიღებასთან შერწყმული DASH-ნატრიუმის დიეტა და OmniHeart დიეტა, რომელშიც ნახშირწყლების ნაწილის ცილით — დაახლოებით ნახევარი მცენარეული წყაროებიდან — ან უჯერი ცხიმოვანი მჟავებით, ძირითადად მონოუჯერით, ჩანაცვლებაა რეკომენდებული.

MIND დიეტა

MIND დიეტა, ანუ ნეიროდეგენერაციის შესაფერხებელი ხმელთაშუაზღვისპირული-DASH ინტერვენცია, კვების მოდელია, რომელიც ჯანმრთელობის კონკრეტულ შედეგს, კერძოდ, კოგნიტიურ ფუნქციას ისახავს მიზნად. კვებისა და კოგნიციის ან დემენციის შესახებ ადრინდელი კვლევების შედეგებზე დაყრდნობით შექმნილი MIND ხმელთაშუაზღვისპირული და DASH დიეტების მახასიათებლებს აერთიანებს. ის ყურადღებას ამახვილებს მცენარეული საკვების — სრულმარცვლეულის, ბოსტნეულის, პარკოსნებისა და თხილეულის — მოხმარებაზე, განსაკუთრებული აქცენტით მაყვალსა და მწვანე ფოთლოვან ბოსტნეულზე. დიეტა ზღუდავს წითელი ხორცისა და საერთო და ნაჯერი ცხიმის მაღალი შემცველობის სხვა პროდუქტების მოხმარებას: სწრაფი და შემწვარი საკვების, ყველის, კარაქისა და მარგარინის, ცომეულისა და ტკბილეულის. კვებაში ძირითადი ცხიმი ზეითუნის ზეთია. რეკომენდებულია თევზის კვირაში ერთზე მეტჯერ და ფრინველის ხორცის კვირაში ორზე მეტჯერ მოხმარება. MIND დიეტამ კოგნიტიური შედეგების თვალსაზრისით გარკვეული პოტენციური სარგებელი აჩვენა და რანდომიზებულ კლინიკურ კვლევებში აქტიურად შეისწავლება.

დროში შეზღუდული დიეტები

მარხვა, ანუ საკვებისა ან კალორიული სასმლის მიუღებლობა 12 საათიდან რამდენიმე კვირამდე პერიოდით, საუკუნეების განმავლობაში გამოიყენება. მრავალი რელიგია მორწმუნეებს მარხვის პერიოდებს სთავაზობს, როგორც ერთგულების, თვითდისციპლინისა და ფიზიკურ საჭიროებებზე უარის თქმის გამოხატულებას, მაგალითად, მუსლიმთა რამადანის თვეში, და ამასთან თვითჩაღრმავების შესაძლებლობასაც იძლევა. კლინიკური კვლევები ძირითადად მარხვის ხანგრძლივ გავლენაზეა ფოკუსირებული დაბერების, მეტაბოლური დარღვევებისა და ენერგეტიკული ბალანსის მხრივ. მარხვა განსხვავდება კალორიების შეზღუდვისგან, როდესაც ენერგიის მიღება გარკვეული პროცენტით, ჩვეულებრივ 20%-დან 40%-მდე მცირდება, თუმცა კვების სიხშირე ნარჩუნდება.

ინტერვალური მარხვა უწყვეტი მარხვის ნაკლებად მომთხოვნ ალტერნატივად ჩამოყალიბდა. ეს საერთო ტერმინი სხვადასხვა რეჟიმს აღწერს, რომლებშიც მარხვის ან შეზღუდული კვების პერიოდები ნორმალური ან სურვილისამებრ კვების პერიოდებს ენაცვლება. აქამდე გამოყენებული მიდგომები ორ ძირითად ტიპად შეიძლება დაიყოს. პირველ ტიპში საანგარიშო პერიოდი კვირაა. დღეგამოშვებით მარხვისას ყოველ მეორე დღეს მარხულობენ და მარხვის ყოველ დღეს შეუზღუდავი კვების დღე მოსდევს; მოდიფიცირებულ დღეგამოშვებით მარხვაში კი ძალიან დაბალკალორიული დიეტა სურვილისამებრ კვებას ენაცვლება. მარხვა ხორციელდება 5 დღის განმავლობაში ძალიან დაბალკალორიული დიეტით შეზღუდული კვების პერიოდებით, მაგალითად, 5:2 დიეტისას, ხოლო დარჩენილ 5 დღეს ნორმალურად იკვებებიან. სხვა მიდგომებია 5 დღის განმავლობაში ძალიან დაბალკალორიული დიეტით შეზღუდული კვების პერიოდები, რომლებსაც სულ მცირე 10 დღის განმავლობაში შეუზღუდავი კვების პერიოდები მოსდევს. ინტერვალური მარხვის მეორე ტიპში, დროში შეზღუდული კვებისას, საანგარიშო პერიოდი დღეა და საკვები დღის მხოლოდ განსაზღვრულ მონაკვეთში მიიღება, ჩვეულებრივ 8 ან 10-საათიან პერიოდში.

როდესაც კვება ინტერვალური მარხვის ჩასართავად ეწყობა, ხდება მეტაბოლური გადართვა გლუკოზიდან ცხიმოვანი მჟავებისა და კეტონური სხეულების საწვავის წყაროდ გამოყენებაზე, ენერგიის წარმოების უფრო მაღალი ეფექტიანობით. ეს უჯრედებისა და ორგანოების ფუნქციებზე მრავალ გავლენას ახდენს, მათ შორის სტრესისადმი გამძლეობას ზრდის. ინტერვალური მარხვის ხანგრძლივ ეფექტებსა და კლინიკურ სარგებელზე მტკიცებულებები, უწყვეტ ენერგეტიკულ შეზღუდვასთან შედარებით, მწირია და სადავო. თუმცა ზოგიერთმა წინასწარმა კვლევამ ადამიანებსა და ცხოველებში ინტერვალური მარხვის კავშირი გამოავლინა გლუკოზის რეგულაციისა და დიაბეტის, სხეულის შემადგენლობის ინდექსების, მუცლის ცხიმისა და სიმსუქნის, ასევე გულ-სისხლძარღვთა ჯანმრთელობის ისეთი მაჩვენებლების გაუმჯობესებასთან, როგორიცაა დისლიპიდემია, ჰიპერტენზია და ანთება, აგრეთვე ჯანმრთელობის მრავალ სხვა მდგომარეობასა და დარღვევასთან. რადგან მიიჩნევა, რომ ინტერვალურ მარხვას ენერგეტიკულ მეტაბოლიზმზე დადებითი გავლენა აქვს, შეუძლია შეამციროს კიბოს უჯრედების ზრდის პოტენციალი და გაზარდოს მათი მკურნალობისადმი მგრძნობელობა, ინტერესს იწვევს მისი კლინიკური გავლენა კიბოს დაწყებასა და პროგრესირებაზე. ასევე, ნეიროდეგენერაციულ პროცესებსა და ტვინის სხვა ბიოლოგიურ გზებზე ინტერვალური მარხვის გავლენის წინასწარი კლინიკური მტკიცებულებების გამო, ბოლო კვლევები ნეიროფსიქიატრიულ დარღვევებზე შესაძლო გავლენაზეა ფოკუსირებული.

დასკვნა და კომენტარი

სამედიცინო კვლევის თვალსაზრისით, ლოგიკურია ყურადღების გამახვილება კონკრეტული დიეტების ჯანმრთელობის სხვადასხვა შედეგთან კავშირის ეფექტიანობისა და ბიოლოგიური მექანიზმების გარკვევაზე. ასეთი კვლევების მნიშვნელოვანი მოთხოვნაა თითოეული დიეტის განსაზღვრებაზე შეთანხმება. თუმცა შესასწავლი დიეტების დიდი მრავალფეროვნება სტანდარტიზაციასა და შეფასებას ართულებს. დამატებით სირთულეებს შორისაა რანდომიზებული კლინიკური კვლევებიდან შედარებით შეზღუდული მტკიცებულებები, ერთმაგად ბრმა კვებით ინტერვენციებზე დაყრდნობა, დაცვის ცვალებადი ხარისხი და კვების გაზომვის შეცდომები, პოტენციური შემრევი ფაქტორები და ეფექტის ზომასთან დაკავშირებული სხვა ხშირად განხილული შეზღუდვები. ასევე შეზღუდულია მტკიცებულებები პოტენციურად ჯანსაღი დიეტის სხვა პოტენციურად ჯანსაღ დიეტასთან შედარების შესახებ, თუმცა ერთმა ბოლოდროინდელმა კვლევამ ასეთი შედარებები სცადა, ძირითადად სტრუქტურირებულ კვებით ინდექსებს შორის.

დიეტები სხვადასხვა ისტორიულ და კულტურულ გარემოში, სხვადასხვა პოპულაციისა და პაციენტთა ჯგუფისთვის შეიქმნა, რაც კლინიკურ პრაქტიკაში მათ ყოველდღიურ ცხოვრებაში დანერგვას ართულებს. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი ეთნიკური ჯგუფისა და მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონის მოსახლეობისთვის ჯანმრთელობაზე გავლენა და დიეტების სხვა გარემოში გადატანის შესაძლებლობა ნაჩვენებია, სხვა კულტურებსა და კვლევებში წარმოდგენილი არმყოფ ჯგუფებზე მორგება შეიძლება რთული იყოს. კვებითი ბიომარკერების, ვიზუალიზაციისა და სხვა დიაგნოსტიკური ტექნიკების უახლესმა მიღწევებმა, მიკრობიომისა და საკვების ექსპოზომის შესახებ ცოდნამ, ამ ფაქტორების გენომთან ურთიერთქმედებამ და მულტიომიკურმა მიდგომებმა შეიძლება შესაძლებელი გახადოს მცირე ჯგუფებისა თუ ცალკეული ადამიანებისთვის ინდივიდუალური პროფილების შედგენა და მეტად პერსონალიზებული დიეტების გამოყენება. გასათვალისწინებელია დაცვის შესაძლებლობაც. დროთა განმავლობაში დაცვა შეიძლება შემცირდეს, ხოლო უფრო შემზღუდველი კვების მოდელების შემთხვევაში შეწყვეტის უფრო მაღალი მაჩვენებლებია აღწერილი.

მიუხედავად იმისა, რომ მრავალი დიეტა თავდაპირველად სხეულის წონის გასაკონტროლებლად შეიქმნა, კვების შემადგენლობას ცხიმოვანი მასის გავლენისგან დამოუკიდებლადაც მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს ჯანმრთელობაზე. ლიტერატურის ზოგადი მიმოხილვა მიუთითებს, რომ მცენარეულ საფუძველზე აგებული კვება შეიძლება მნიშვნელოვან სარგებელს იძლეოდეს ჯანმრთელობისთვის: მას ახასიათებს ბოსტნეულის, ხილის, სრულმარცვლეულის, პარკოსნების, თხილეულისა და უჯერი ცხიმების მოხმარება, ფრინველის ხორცისა და ზღვის პროდუქტების მცირე ან ზომიერი, წითელი ხორცისა და შაქრის მცირე რაოდენობა და ცხიმის ზომიერი შემცველობა. ხმელთაშუაზღვისპირული დიეტა შეიძლება ერთ-ერთი არჩევანი იყოს, სულ მცირე მოსახლეობის ზოგიერთი ჯგუფისთვის.

აუცილებელია ჯანდაცვის პროფესიონალების სწავლება დიეტებისა და დაავადებებზე მათი პოტენციური გავლენის შესახებ. ჯანსაღი კვების რეკომენდაციები უნდა ჩაერთოს კლინიკურ პრაქტიკაში და ისწავლებოდეს სამედიცინო სასწავლო პროგრამებში. ჯანდაცვის პროფესიონალებმა მცენარეულ საფუძველზე აგებული კვების ვარიანტები უნდა ურჩიონ ადამიანებს ინდივიდუალური სურვილების, ღირებულების, ხელმისაწვდომობისა და კულტურული საკითხების გათვალისწინებით.