იტალიის PFAS კატასტროფის გაკვეთილები — წყალში მოხვედრილი ტოქსიკური ქიმიკატები

PFAS-ით დაბინძურება: კატასტროფა დიდებული ქალაქების ჩრდილში

იტალიის ჩრდილო-აღმოსავლეთში მდებარე ვენეტო მსოფლიოში ცნობილი ადგილებით გამოირჩევა: ვენეციის არხებით, რომეოსა და ჯულიეტას ქალაქ ვერონით და მომაჯადოებელი გარდას ტბით. თუმცა ამ რეგიონში შესაძლოა მსოფლიოში ყველაზე მასშტაბური პერ- და პოლიფტოროალკილური ნივთიერებებით (PFAS) დაბინძურებაც იყოს.

2013 წელს აღმოაჩინეს, რომ PFAS-ის შემცველი ქიმიკატები ვიჩენცის, ვერონისა და პადოვის პროვინციების 30 მუნიციპალიტეტის მომცველი „წითელი ზონის“ სასმელ წყალში მოხვდა. გაირკვა, რომ ამ ქიმიკატებმა საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მძიმე კრიზისი შექმნა, რომელიც დაახლოებით 350000 ადამიანს შეეხო .

რა არის PFAS?

PFAS (per- polyfluoroalkyl substances) ადამიანის მიერ შექმნილი ქიმიური ნაერთებია, რომლებიც წყლის, სითბოსა და ცხიმის მიმართ გამძლეობის გამო 1940-იანი წლებიდან ფართოდ გამოიყენება.

• გვხვდება მრავალ პროდუქტში, მაგალითად ტეფლონით დაფარულ ქვაბებში, წყალგაუმტარ ტანსაცმელში, საკვების შეფუთვებსა და ხანძარსაწინააღმდეგო ქაფებში.
• თუმცა ეს ნივთიერებები ბუნებაში ადვილად არ იშლება, გროვდება გარემოსა და ადამიანის ორგანიზმში და შეიძლება ჯანმრთელობის გრძელვადიანი პრობლემები გამოიწვიოს.
• PFAS ქიმიკატები გამძლეობისთვის შეიქმნა და გარემოში ხანგრძლივად დარჩენის ტენდენცია აქვს.

PFOA, perfluorooctanoic acid-ის, ანუ პერფტოროქტანული მჟავის, შემოკლებაა. ეს არის PFAS ჯგუფის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული და მავნე ქიმიკატი.

PFAS კრიზისი ვენეტოს რეგიონში

ვენეტოს მოსახლეობა წლების განმავლობაში გაუცნობიერებლად სვამდა PFAS-ით დაბინძურებულ წყალს და საკვების მოსამზადებლადაც იყენებდა. დაბინძურების წყარო იყო ვიჩენცის ტრიზინოს ტერიტორიაზე მოქმედი Miteni-ის ქიმიური ქარხანა. 1960-იანი წლებიდან 2018 წელს დახურვამდე მოქმედი ქარხანა ჩამდინარე წყლებს ევროპის სიდიდით მეორე მტკნარი წყლის წყაროში — ალმისანოს აკვიფერში (მიწისქვეშა წყლის წყაროში) უშვებდა.

2013 წლის გაზაფხულზე იტალიის ეროვნულმა კვლევითმა საბჭომ მიწისქვეშა წყლებსა და მდინარეებში PFAS-ის სახიფათოდ მაღალი დონე გამოავლინა. ზოგიერთ ადგილას კონცენტრაცია უსაფრთხოების საერთაშორისო ზღვარს 1000-ჯერ აღემატებოდა. დადგინდა, რომ დაბინძურებული წყლის ხანგრძლივი ზემოქმედების ქვეშ მყოფი 120000 ადამიანი სერიოზული რისკის წინაშე იდგა.

ამ აღმოჩენების შემდეგ ხელისუფლებამ სწრაფად იმოქმედა. 6 თვის განმავლობაში დაზარალებული წყლის წყაროებისთვის ორმაგი ნახშირბადოვანი ფილტრაციის სისტემები დაამონტაჟეს. მოსახლეობას ურჩიეს ბოთლის წყლის გამოყენება და ადგილობრივი საკვებისგან თავის შეკავება.

ვენეტოს მთავრობამ 2015-2016 წლებში ბიომონიტორინგის პროგრამა დაიწყო. შეადარეს დაბინძურებისა და სუფთა ზონებში მცხოვრები 507 ადამიანის სისხლის ნიმუშები. წითელ ზონაში მცხოვრებთა სისხლში PFAS 8-ჯერ მეტი აღმოჩნდა.

2017 წელს დაწყებული ჯანმრთელობის ზედამხედველობის გეგმის ფარგლებში სისხლი შეუმოწმეს რეგიონის 90000 მცხოვრებსა და Miteni-ის ყოფილ თანამშრომლებს. შეაფასეს თირკმლის, ღვიძლის, მეტაბოლური და ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციები. 2022 წლამდე პროგრამაში 55000-ზე მეტი ადამიანი ჩაერთო და 60%-ში PFAS-ის ზემოქმედებასთან დაკავშირებული ორგანული ან მეტაბოლური დაზიანება გამოვლინდა.

2022 წელს 105000 ადამიანზე ჩატარებულმა სხვა კვლევამ აჩვენა, რომ ყველაზე გავრცელებული PFAS-ის, PFOA-ს, დონე ვენეტოს წითელი ზონის მცხოვრებთა სისხლში იტალიის საშუალო მაჩვენებელს 20-ჯერ აღემატებოდა.

PFAS-ის ზემოქმედების გავლენა ჯანმრთელობაზე

PFAS-ის ამ მაღალ დონეებს ჯანმრთელობის სერიოზული შედეგები აქვს. კვლევების მიხედვით, 1985-2018 წლებში ვენეტოს წითელ ზონაში მოსალოდნელზე 3890-ით მეტი სიკვდილი დაფიქსირდა. ეს ყოველ 3 დღეში ერთ დამატებით სიკვდილს ნიშნავს. გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები, თირკმლის კიბო და სათესლე ჯირკვლის კიბო ყველაზე გავრცელებულ დაავადებებს შორისაა.

ასევე არსებობს შეშფოთება PFAS-ის გავლენის შესახებ რეპროდუქციულ ჯანმრთელობაზე. Prof. Dr. Annibale Biggeri-ის ჯერ გამოუქვეყნებელი ანალიზები აჩვენებს, რომ ორსულობისას PFAS პლაცენტის გავლით ნაყოფს გადაეცემა. დანიის კვლევის შედეგებიც მიუთითებდა, რომ PFAS-ის უფრო მაღალმა ზემოქმედებამ სპერმატოზოიდების მოძრაობასა და მორფოლოგიაზე უარყოფითად შეიძლება იმოქმედოს.

ფსიქოლოგიური შედეგები: უხილავი საფრთხის მიერ გამოწვეული შფოთვა

PFAS-ით დაბინძურების გამო შეშფოთება მხოლოდ ფიზიკურ ჯანმრთელობას არ უკავშირდება. ადგილობრივები წლების განმავლობაში ამ ქიმიკატების ზემოქმედებით გამოწვეულ ფსიქოლოგიურ ტვირთსაც ებრძვიან.

პადოვის უნივერსიტეტის ფსიქოლოგი და მკვლევარი Dr. Marialuisa Menegatto ამ პროცესს სამ ეტაპად განიხილავს:

1. შოკი და დაუჯერებლობა: მაცხოვრებლებმა დიდი იმედგაცრუება განიცადეს, როდესაც შეიტყვეს, რომ მათი საცხოვრებელი ადგილი დაბინძურებული იყო. ამან პირადი სივრცის ხელყოფის განცდა გამოიწვია.

2. ცხოვრების წესის ცვლილებები: ოჯახებს დაბინძურებული წყლისგან თავის ასარიდებლად ყოველდღიური ჩვევების შეცვლა მოუხდათ. უწევდათ ადგილობრივი საკვებისგან თავის შეკავება, ბოთლის წყლის დალევა და ზოგიერთ შემთხვევაში საცხოვრებლის შეცვლაც.

3. PFAS-თან ერთად ცხოვრება: დროთა განმავლობაში ადამიანებს ამ მდგომარეობასთან შეგუება მოუხდათ. თუმცა შეგუებას მუდმივი გაურკვევლობის განცდა ახლდა. იმის არცოდნამ, თუ როგორ იმოქმედებს ეს მათ შვილებზე გრძელვადიანად, განსაკუთრებით დედებში დანაშაულის ძლიერი განცდა გამოიწვია.

„ბუნებრივი კატასტროფისგან განსხვავებით, ადამიანის მიერ შექმნილი ასეთი კატასტროფების დასრულების დრო გაურკვეველია,“ — ამბობს Menegatto. „ამიტომ დაზარალებულები მუდმივ სტრესში, შფოთვასა და დეპრესიაში ცხოვრობენ.“

მხოლოდ იტალია არა!

PFAS-ით დაბინძურება მხოლოდ ვენეტოთი არ შემოიფარგლება. ევროპაში ბელგიაში, ნიდერლანდებში, გერმანიაში, საფრანგეთსა და ინგლისშიც PFAS-ის მაღალი დონე გამოვლინდა. მსგავსი გარემოსდაცვითი პრობლემები არსებობს მრავალ ქვეყანაში, მათ შორის აშშ-ში, ავსტრალიასა და ჩინეთში.

2016 წელს ევროპის გარემოს სააგენტოსა და ევროკომისიის მიერ დაწყებული ადამიანის ბიომონიტორინგის პროგრამა (HBM4EU) ადამიანებში ისეთი ქიმიკატების დონის გასაზომად და ჯანმრთელობის რისკების შესაფასებლად მიმდინარეობს, როგორიცაა PFAS. 2022 წელს დაწყებული ქიმიკატების რისკის შეფასების პარტნიორობა (PARC) კი ქიმიური რისკების მართვის გაუმჯობესებას ისახავს მიზნად.

კრიტიკულად მნიშვნელოვანია, რომ ჯანდაცვის პროფესიონალებს PFAS-ის ზემოქმედების შესაძლო შედეგების ამოცნობა შეეძლოთ. PFAS-ის ზემოქმედება განსაკუთრებით გასათვალისწინებელია თირკმლის დაავადებების, მეტაბოლური დარღვევების, ჰორმონული დისბალანსისა და კიბოს ზოგიერთი შემთხვევის დროს.

მრავალწლიანი კვლევებისა და მარეგულირებელი ძალისხმევის მიუხედავად, PFAS-ის გრძელვადიანი გავლენა ჯერ სრულად გასაგები არ არის. თუმცა ვენეტოს კატასტროფა ისტორიაში ამ „მუდმივი ქიმიკატების“ წინააღმდეგ უფრო ძლიერი ზომების საჭიროების ყველაზე თვალსაჩინო მტკიცებულებად დარჩა.