İtaliyadakı PFAS fəlakətindən dərslər – Suya qarışan zəhərli kimyəvi maddələr

PFAS çirklənməsi: möhtəşəm şəhərlərin kölgəsində fəlakət

Şimal-şərqi İtaliyanın Veneto bölgəsi Venesiya kanalları, Romeo və Cülyettanın Veronası, Garda gölü kimi məşhur yerləri əhatə edir. Lakin dünyanın ən böyük per- və poliftoralkil maddə (PFAS) çirklənmələrindən birinə də ev sahibliyi edə bilər.

2013 ilində Vicenza, Verona və Padovada 30 bələdiyyəni əhatə edən “qırmızı zona”nın içməli suyuna PFAS qarışdığı aşkarlanıb. Bölgədə təxminən 350.000 nəfəri əhatə edən ciddi ictimai sağlamlıq böhranı yaranıb.

PFAS nədir?

PFAS (per- polyfluoroalkyl substances), suya, istiyə və yağa davamlı olduğundan 1940-cı illərdən geniş istifadə edilən süni kimyəvi birləşmələrdir.

• Teflon qablar, su keçirməyən geyimlər, qida qablaşdırması və yanğınsöndürmə köpüklərində olur.
• Lakin təbiətdə asan parçalanmır; mühitdə və orqanizmdə yığılaraq uzunmüddətli sağlamlıq problemləri yarada bilər.
• Davamlı olmaq üçün hazırlanıb və ətraf mühitdə daimi qalmağa meyllidir.

PFOA perfluorooctanoic acid (perftoroktan turşusu) qısaltmasıdır. Bu, PFAS qrupunun ən geniş və zərərli maddələrindən biridir.

Venetodakı PFAS böhranı

Əhali illərlə xəbərsiz çirkli su içib və yeməkdə istifadə edib. Mənbə Vicenzanın Trissino ərazisindəki Miteni kimya zavodu olub. 1960-cı illərdən 2018-də bağlananadək zavod tullantı suyunu Avropanın ikinci böyük şirin su mənbəyi Almisano su layına (yeraltı su mənbəyinə) axıdıb.

2013 yazında İtaliya Milli Tədqiqat Şurası yeraltı su və çaylarda təhlükəli PFAS aşkarlayıb. Bəzi yerlərdə səviyyə beynəlxalq təhlükəsizlik hədlərinin 1000 qatına çatıb. Uzunmüddətli təsirə məruz qalmış 120.000 nəfər ciddi riskdə sayılıb.

Qurumlar tez hərəkətə keçiblər. 6 ayda təsirlənmiş mənbələrdə ikiqat karbon filtrasiyası qurulub. Əhaliyə butulkalı su və yerli qidalardan çəkinmək tövsiyə edilib.

Veneto 2015-2016 illərində biomonitorinqə başlayıb. Çirkli və təmiz bölgədən 507 nəfərin qanı müqayisə edilib. Qırmızı zonada qanda 8 dəfə çox PFAS olub.

2017 Sağlamlıq Müşahidəsi Planında 90.000 sakin və keçmiş Miteni işçisinə qan testi aparılıb; böyrək, qaraciyər, metabolik və qalxanabənzər vəz funksiyaları qiymətləndirilib. 2022-yədək 55.000-dən çox iştirakçının 60%-ında təsirlə əlaqəli orqan və ya metabolik zədə aşkarlanıb.

2022-də 105.000 nəfərlə başqa iş qırmızı zonada PFOA-nın qanda İtaliya ortalamasının 20 qatına çatdığını göstərib.

PFAS-ın sağlamlığa təsiri

Yüksək səviyyələrin ciddi təsirləri var. 1985-2018 arasında qırmızı zonada normadan 3.890 artıq həyat itkisi olub; hər 3 gündə bir əlavə həyat itkisi deməkdir. Ürək-damar xəstəlikləri, böyrək xərçəngi və xaya xərçəngi ən çox görülənlərdəndir.

Reproduktiv sağlamlıq barədə narahatlıq da var. Prof. Dr. Annibale Biggeri-nin hələ dərc edilməmiş təhlilləri hamiləlikdə PFAS-ın plasenta ilə dölə keçdiyini göstərir. Danimarka işi də yüksək təsirin sperma hərəkətini və morfologiyasını poza biləcəyini göstərib.

Psixoloji təsirlər: görünməz təhlükənin yaratdığı narahatlıq

Narahatlıq yalnız fiziki sağlamlıq deyil; əhali illərlə təsirin psixoloji yükü ilə də mübarizə aparır.

Padova Universitetindən psixoloq və tədqiqatçı Dr. Marialuisa Menegatto üç mərhələ göstərir:

1. Şok və inamsızlıq: Yaşadıqları yerin çirkləndiyini öyrənmək böyük məyusluq və şəxsi məkanın pozulması hissini yaradıb.

2. Həyat tərzinin dəyişməsi: Ailələr çirkli sudan qaçmaq üçün vərdişlərini dəyişib, yerli qidadan çəkinib, butulkalı su içib, bəzən köçməli olublar.

3. PFAS ilə yaşamaq: Zamanla vəziyyəti qəbul etməli olublar, lakin daimi qeyri-müəyyənlik qalıb. Uşaqların gələcəyini bilməmək xüsusilə analarda güclü günahkarlıq yaradıb.

“Təbii fəlakətdən fərqli olaraq belə süni fəlakətin nə vaxt bitəcəyi bilinmir,” deyir Menegatto. “Buna görə təsirlənənlər daimi stress, narahatlıq və depressiyada yaşayırlar.”

Yalnız İtaliya deyil!

Çirklənmə Veneto ilə məhdud deyil. Avropada Belçika, Niderland, Almaniya, Fransa və İngiltərədə də yüksək səviyyələr tapılıb. ABŞ, Avstraliya və Çində də oxşar problemlər var.

Avropa Ətraf Mühit Agentliyi və Avropa Komissiyasının 2016-da başlatdığı İnsan Biomonitorinq Proqramı (HBM4EU) PFAS kimi maddələrin səviyyə və riskini qiymətləndirir. 2022-də başlamış Kimyəvi Risklərin Qiymətləndirilməsi Tərəfdaşlığı (PARC) isə idarəetməni yaxşılaşdırmağı məqsəd qoyur.

Səhiyyə işçiləri mümkün təsirləri tanımalıdır. Xüsusilə böyrək xəstəliyi, metabolik və hormonal pozuntular, bəzi xərçənglərdə PFAS nəzərə alınmalıdır.

Araşdırma və tənzimləmə davam etsə də, uzunmüddətli təsirlər tam aydın deyil. Veneto fəlakəti bu “əbədi kimyəvi maddələr” üçün daha güclü tədbir ehtiyacının konkret sübutudur.