კიბო და სკალპელი პირამიდების ჩრდილში: ეგვიპტელი ექიმების გაბედული ბრძოლა
ამ სტატიაში
დღე 7 (სერია: კიბოს ისტორია 365 დღეში)
ონკოლოგია პირამიდების ჩრდილში: როდესაც ექიმმა 4600 წლის წინ კიბოს სკალპელი მიადო...
მედიცინის ისტორიკოსებს მრავალი წლის განმავლობაში ეგონათ, რომ ძველ ეგვიპტეში კიბოს „არ ეხებოდნენ“, რადგან ჩვენს ხელთ არსებული უძველესი და ყველაზე ავტორიტეტული ქირურგიული ტექსტი — ედვინ სმითის პაპირუსი— სიმსივნეებზე კატეგორიულად ამბობდა: „ეს უკურნებელი დაავადებაა, არ შეეხო მას“. (ეთიკური თავშეკავება). ეს ნიშნავდა, რომ ექიმს თავი უნდა შეეკავებინა, რათა პაციენტისთვის ზიანი არ მიეყენებინა.
თუმცა ლაბორატორიების სიჩუმეში გამოკვლეულმა ერთმა თავის ქალამ წერილობითი ისტორიის ეს მონათხრობი საფუძვლიანად შეარყია. დღეს ვისაუბრებთ არა პაპირუსებზე დაწერილ თეორიაზე, არამედ ძვლებით მოთხრობილ გაბედულ პრაქტიკაზე.
ძველი სამეფოს პერიოდიდან შემორჩენილი „თავის ქალა 236“უძველესი და ყველაზე კონკრეტული მტკიცებულებაა იმისა, რომ ეგვიპტელი ექიმები უმწეობის წინაშე გულხელდაკრეფილი არ ისხდნენ და ლითონის ხელსაწყოებით კიბოს ქსოვილის ამოკვეთას ცდილობდნენ. მათთვის კიბო მხოლოდ „წყევლა“ კი არა, გადასაჭრელი „პრობლემა“ იყო.
კიბოსა და სკალპელის პირველი შეხვედრა
როდესაც ეს თავის ქალა პალეოპათოლოგმა Calvin Wells-მა პირველად 1963 წელს შეისწავლა, მასზე კიბოს მიერ გამოწვეული დაზიანება („ჩრჩილისგან შეჭმულივით“ ნახვრეტები) შენიშნეს. კიბო პაციენტის ცხვირ-ხახიდან მთელ თავის ქალაზე გავრცელებულიყო და ძვალში დაახლოებით 30 სხვადასხვა ზომის ნახვრეტი (მეტასტაზური დაზიანება) წარმოექმნა. თუმცა იმდროინდელი ტექნოლოგია მთელი ისტორიის დასანახად საკმარისი არ იყო.
2024 წელს Frontiers in Medicine ჟურნალში გამოქვეყნებულ კვლევაში პროფესორმა Edgard Camarós-მა და მისმა გუნდმა მიკრო-CT სკანირებით ამ ნახვრეტების კიდეები ახლოდან შეისწავლეს. ნანახი შოკისმომგვრელი იყო: განზრახ გაკეთებული ჭრილობის კვალი.
რას გვეუბნება ეს კვალი?
- 1. ანთროპოგენური (ადამიანის მიერ შესრულებული) ჩარევა: კვალი არც ბუნებრივი ცვეთის და არც ცხოველის კბენის შედეგი იყო. მეტასტაზური სიმსივნეების (კიბოს ნახვრეტების) უშუალო სიახლოვეს ლითონის ხელსაწყოთი (სავარაუდოდ იმდროინდელი სპილენძის ან ბრინჯაოს დანით) გაკეთებული, პარალელური, „V“-ის ფორმის მიკროჭრილობები იყო. ჩანდა, თითქოს ექიმი სიმსივნის საზღვრების დადგენას ცდილობდა.
- 2. სიკვდილის თანადროული (პერიმორტემული) პროცედურა: ჭრილობები გაკეთდა მაშინ, როდესაც ძვალი ჯერ კიდევ ახალი იყო (ისინი მშრალი ძვლის მოტეხილობას არ ჰგავდა). თუმცა შეხორცების ქსოვილი (რემოდელირება) არ ჩანდა. ეს მიუთითებდა, რომ პროცედურა ან უშუალოდ სიკვდილამდე (ტკივილის შესამსუბუქებლად), ან სიკვდილიდან მალევე (აუტოფსიის მიზნით) ჩატარდა.
სამეცნიერო კომენტარი: ეგვიპტელმა ექიმებმა, ედვინ სმითის პაპირუსის „არ შეეხო“ გაფრთხილების მიუხედავად, ან პაციენტის გადასარჩენად ბოლო ძალისხმევით სცადეს ოპერაცია, ან დაავადების მიზეზის გასაგებად ისტორიაში პირველი „სამედიცინო გამოკვლევა“ (აუტოფსია) წამოიწყეს. ორივე შემთხვევაში ეს „სამეცნიერო ცნობისმოყვარეობის“ ნიშანია.
კიბოს სოციალური განზომილება ეგვიპტეში: მოვლა და მხარდაჭერა
ეგვიპტეში კიბოს ისტორია მხოლოდ ქირურგიული ჩარევით არ შემოიფარგლება; ის განვითარებულ „პალიატიური მოვლის“ (დამხმარე მკურნალობის) სისტემასაც აჩვენებს. ამის მაგალითია გრანადის უნივერსიტეტის აღმოჩენები ასუანის Qubbet el-Hawa-ს სამარხებში (ძვ. წ. 2000-იანი წლები — შუა სამეფო).
ძუძუს კიბოს უძველესი ცნობილი შემთხვევა
ელეფანტინის მმართველის ოჯახის დიდგვაროვანი ქალის მუმიაში ძვლებზე გავრცელებული ძუძუს კიბო აღმოაჩინეს. ამ ქალის დაავადების ძალიან შორსწასულ სტადიამდე სიცოცხლე მიუთითებს, რომ საზოგადოება მას დიდხანს უვლიდა, კვებავდა და ტკივილის მართვას ცდილობდა.
დიაგნოზი სახვევების მოხსნის გარეშე: მრავლობითი მიელომა
იმავე ნეკროპოლისში აღმოჩენილ მამაკაცის მუმიაში ძვლის ტვინის კიბო (მრავლობითი მიელომა) გამოვლინდა. თანამედროვე CT ტექნოლოგიით 4000 წლის მუმიების ძვლებში კიბოს მიკროსკოპული დაზიანებების ვიზუალიზაცია სახვევების მოხსნის გარეშე გახდა შესაძლებელი.
- Tondini T, Isidro A, Camarós E. Case report: Boundaries of oncological and traumatological medical care in ancient Egypt: new palaeopathological insights from two human skulls. Frontiers in Medicine. 2024;11:1371645.
- Universitad de Granada. CT scans of Egyptian mummies reveal oldest known cases of breast cancer and multiple myeloma. 2017.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.