سرطان و تیغ جراحی در سایه اهرام: تلاش جسورانه پزشکان مصری
در این مقاله
روز 7 (مجموعه تاریخ سرطان در 365 روز)
سرطان‌شناسی در سایه اهرام: وقتی پزشکی 4.600 سال پیش بر سرطان تیغ جراحی زد...
تاریخ‌پژوهان پزشکی سال‌ها تصور می‌کردند در مصر باستان به سرطان «دست نمی‌زدند»، زیرا کهن‌ترین و معتبرترین متن جراحی در دسترس ما، پاپیروس ادوین اسمیت،درباره تومورها قاطعانه می‌گفت: «این بیماری درمان‌ناپذیر است؛ به آن دست نزن.» این «خویشتن‌داری اخلاقی» به معنای پرهیز پزشک از مداخله برای آسیب نرساندن به بیمار بود.
اما جمجمه‌ای که در سکوت آزمایشگاه بررسی شد، این روایت تاریخ مکتوب را بنیادی به چالش کشید. امروز به‌جای نظریه نوشته‌شده بر پاپیروس‌ها، از اقدام جسورانه‌ای سخن می‌گوییم که استخوان‌ها روایت می‌کنند.
نمونه‌ای از دوره پادشاهی کهن، «جمجمه 236»،کهن‌ترین و ملموس‌ترین شاهدی است که نشان می‌دهد پزشکان مصری در برابر درماندگی بی‌کار نمی‌نشستند و می‌کوشیدند با ابزار فلزی بافت سرطانی را ببرند. سرطان برای آن‌ها فقط «نفرین» نبود، بلکه «مسئله‌ای» بود که برای حل آن تلاش می‌کردند.
نخستین دیدار سرطان و تیغ جراحی
وقتی دیرین‌آسیب‌شناس Calvin Wells نخستین بار این جمجمه را در سال 1963 بررسی کرد، تخریب سرطانی به شکل سوراخ‌های «بیدخورده» دیده شد. سرطان از نازوفارنکس آغاز شده و به سراسر جمجمه گسترش یافته بود و حدود 30 سوراخ متفاوت (ضایعه متاستاتیک) کوچک و بزرگ در استخوان ایجاد کرده بود. اما فناوری آن زمان برای دیدن تمام داستان کافی نبود.
در سال 2024، در نشریه Frontiers in Medicine، پژوهشی منتشر شد که در آن پروفسور Edgard Camarós و گروهش با اسکن میکروCT لبه این سوراخ‌ها را از نزدیک بررسی کردند. آنچه دیدند شگفت‌آور بود: رد برش‌های عمدی.
این ردها چه می‌گویند؟
- 1. مداخله انسان‌ساخت: ردها ناشی از فرسایش طبیعی یا گازگرفتگی حیوان نبودند. پیرامون تومورهای متاستاتیک، یعنی سوراخ‌های سرطانی، ریزبرش‌های موازی Vشکل با ابزار فلزی دیده می‌شد؛ احتمالاً با تیغه مسی یا برنزیِ متناسب با فناوری آن دوره. گویی پزشک می‌کوشید مرز تومور را تعیین کند.
- 2. اقدام در حوالی مرگ: برش‌ها هنگامی ایجاد شده بودند که استخوان هنوز تازه بود و شبیه شکستگی استخوان خشک نبودند. اما اثری از ترمیم یا بازسازی استخوان وجود نداشت. بنابراین، کار یا درست پیش از مرگ برای کاهش درد، یا بلافاصله پس از مرگ با هدف کالبدگشایی انجام شده بود.
تفسیر علمی: با وجود هشدار «دست نزن» در پاپیروس ادوین اسمیت، پزشکان مصری یا در آخرین تلاش برای نجات بیمار جراحی کرده بودند، یا برای فهم علت بیماری، نخستین اقدام «کاوش پزشکی» یا کالبدگشایی را انجام داده بودند. هر دو حالت، نشانه «کنجکاوی علمی» است.
بُعد اجتماعی سرطان در مصر: مراقبت و حمایت
تاریخ سرطان در مصر فقط مداخله جراحی نیست؛ نشانه‌هایی از نظام پیشرفته «مراقبت تسکینی» یا حمایتی نیز دارد. کشفیات دانشگاه Granada در مقبره‌های Qubbet el-Hawa اسوان، مربوط به دهه‌های 2000 پیش از میلاد و پادشاهی میانه، نمونه‌ای از آن است.
قدیمی‌ترین سرطان پستان شناخته‌شده
در مومیایی زنی اشرافی از خانواده فرماندار Elephantine، سرطان پستان گسترش‌یافته به استخوان‌ها شناسایی شد. زنده ماندن او تا مراحل بسیار پیشرفته بیماری نشان می‌دهد جامعه برای مدتی طولانی از او مراقبت کرده، غذا داده و کوشیده دردش را کنترل کند.
تشخیص بدون باز کردن نوارها: میلوم متعدد
در مومیایی مردی در همان گورستان نیز سرطان مغز استخوان، یعنی میلوم متعدد، شناسایی شد. با فناوری CT نوین، آسیب‌های میکروسکوپی سرطانی استخوان در مومیایی‌های 4000 ساله بدون باز کردن نوارهای آن‌ها تصویربرداری شد.
- Tondini T, Isidro A, Camarós E. Case report: Boundaries of oncological and traumatological medical care in ancient Egypt: new palaeopathological insights from two human skulls. Frontiers in Medicine. 2024;11:1371645.
- Universitad de Granada. CT scans of Egyptian mummies reveal oldest known cases of breast cancer and multiple myeloma. 2017.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.