Piramidaların kölgəsində xərçəng və neştər: Misir həkimlərinin cəsarətli mübarizəsi

Tibb tarixçiləri uzun illər qədim Misirdə xərçəngə toxunulmadığını düşünürdülər. Çünki əlimizdəki ən qədim və ən mötəbər cərrahi mətn olan Edwin Smith papirusuşişlər barədə qəti şəkildə belə deyirdi: “Bu, müalicəsi olmayan xəstəlikdir, ona toxunma.” (Etik təmkin). Bu, xəstəyə zərər verməmək üçün həkimin müdaxilədən çəkinməli olduğunu bildirirdi.

Lakin laboratoriyaların səssizliyində araşdırılan bir kəllə yazılı tarixin söylədiyi bu hekayəni kökündən sarsıtdı. Bu gün papiruslarda yazılmış nəzəriyyədən deyil, sümüklərin danışdığı cəsarətli təcrübədən danışacağıq.

Qədim Padşahlıq dövründən qalmış “Kəllə 236”Misir həkimlərinin çarəsizlik qarşısında əlləri bağlı dayanmadıqlarını, metal alətlərlə xərçəng toxumasını kəsməyə çalışdıqlarını sübut edən ən qədim və konkret dəlildir. Xərçəng onlar üçün yalnız lənət deyil, həllinə çalışılan problem idi.

Bu izlər bizə nə deyir?

• 1. Antropogen (insan tərəfindən edilmiş) müdaxilə: İzlər təbii aşınma və ya heyvan dişləməsi deyildi. Metastatik şişlərin — xərçəngli dəliklərin — lap ətrafında metal alətlə, ehtimal ki, dövrün texnologiyası olan mis və ya bürünc bıçaqla yaradılmış V-şəkilli, paralel mikrokəsiklər idi. Sanki həkim şişin sərhədlərini müəyyənləşdirməyə çalışmışdı.
• 2. Ölüm vaxtına yaxın (perimortem) müdaxilə: Kəsiklər sümük hələ təzə olarkən yaradılmışdı; quru sümük sınıqlarına bənzəmirdi. Lakin heç bir sağalma toxuması (remodelləşmə) yox idi. Bu, müdaxilənin ya xəstə ölməzdən dərhal əvvəl ağrını azaltmaq üçün, ya da öləndən dərhal sonra autopsiya məqsədilə edildiyini göstərirdi.

Elmi şərh: Misir həkimləri Edwin Smith papirusundakı toxunmamaq xəbərdarlığına baxmayaraq ya xəstəni xilas etmək üçün son cəhd kimi əməliyyat sınamış, ya da xəstəliyin səbəbini anlamaq üçün tarixdə ilk tibbi araşdırma — autopsiya — cəhdini etmişdilər. Hər iki halda bu, elmi marağın göstəricisidir.

1. Tondini T, Isidro A, Camarós E. Case report: Boundaries of oncological and traumatological medical care in ancient Egypt: new palaeopathological insights from two human skulls. Frontiers in Medicine. 2024;11:1371645.
2. Universitad de Granada. CT scans of Egyptian mummies reveal oldest known cases of breast cancer and multiple myeloma. 2017.