მგლები, შხამები და შარლატანები: იმედით მოვაჭრეები, რომლებიც 17. საუკუნეში კიბოთი საზრდოობდნენ
ამ სტატიაში
დღე 57 (კიბოს ისტორია 365 დღეში — სტატიების სერია)
უვიცობის შემოჭრა იქ, სადაც მედიცინა უკან იხევს: მძიმე მეტალები, უმი ხორცის რიტუალები და „კირჩხიბის“ ჩრდილში ექსპლუატირებული სიცოცხლეები.
რენესანსისა და 17. საუკუნის უნივერსიტეტდამთავრებული ქირურგები ჰიპოკრატესგან მემკვიდრეობით მიღებულ „Noli me tangere“ (არ შემეხო) პრინციპს მკაცრად იცავდნენ. მათი აზრით, შორსწასულ, ღია და სისხლმდენ კიბოზე დანის შეხება პაციენტის მყისიერ მოკვლას უდრიდა. ექიმების უძლური უკან დახევით დატოვებული უზარმაზარი სიცარიელე ქუჩის ბნელმა ფიგურებმა შეავსეს: შარლატანებმა, მოხეტიალე გამყიდველებმა და „ემპირიკოსებმა“.
1. შხამთან შხამით ბრძოლა: სასიკვდილო რეცეპტები
დარიშხანით მკურნალობა, რომელიც პიერ ალიომ დედოფალს ჩაუტარა, სინამდვილეში იმედით მოვაჭრეთა მთავარი იარაღი იყო, რომლებიც ევროპის ტალახიან ქუჩებში სოფლიდან სოფელში დადიოდნენ. ეს შარლატანები ამტკიცებდნენ, რომ საიდუმლო ფორმულებს ფლობდნენ, რომლებიც კიბოს „ფესვიანად ამოგლეჯდა“. ლოგიკა მარტივი იყო: კიბოსავით სასტიკ ურჩხულს მხოლოდ ისეთივე სასტიკი შხამი მოერეოდა.
სიმსივნეებზე ვერცხლისწყალწასმულ ტყვიის ფირფიტებს ათავსებდნენ ან ვერცხლისწყლის საფუძველზე მომზადებულ მომწველ მალამოებს უსვამდნენ. შედეგი კბილების ცვენა და ღრძილების ლპობა იყო.
ღია ჭრილობებზე ასხამდნენ, რათა ხორცი ქიმიურად დაეწვათ და დაელპოთ (მორტიფიკაცია). მკურნალობა თავად კიბოზე სწრაფად კლავდა.
იმ ეპოქის სასოწარკვეთა იმდენად დიდი იყო, რომ პაციენტები და ცრუ ექიმები ამ ჯოჯოხეთურ ტანჯვას შემდეგი შემზარავი ფილოსოფიით ამართლებდნენ: „ამით შეიძლება მოკვდნენ, მაგრამ მის გარეშე აუცილებლად დაიხოცებიან.“
2. უმი ხორცი და „მგელი“ შიგნით
კიბოს მაშინ უჯრედულ დარღვევად კი არა, დამოუკიდებელ, ცოცხალ და გაუმაძღარ არსებად (ზოომორფიზმი) აღიქვამდნენ. სიმსივნეებს, როგორც წესი, „კირჩხიბს“ ან „მგელს“ (Lupus) უწოდებდნენ. შარლატანები ხალხის რწმენას ამ საზარელი ცხოველური მეტაფორების მიმართ დაუნდობლად იყენებდნენ.
ისტორიის უდიდესი თაღლითობა: მგლის გამოკვება
ცნობილმა ინგლისელმა ექიმმა დენიელ ტერნერმა 1714 წლის ნაშრომში ერთი შარლატანის წარმოუდგენელი მეთოდი აღწერა: ღია კიბოს ჭრილობის მქონე პაციენტის გვერდით შარლატანს ჰაერში უმი ხორცის ნაჭერი ეჭირა და მაყურებლებს უმტკიცებდა, რომ „ჭრილობაში მყოფი გაუმაძღარი მგელი თავს გამოყოფდა და ხორცის დასაჭერად პირს გააღებდა“. ეს თეატრალური სანახაობა პაციენტებს აიძულებდა, მთელი ქონება ამ მოვაჭრეებისთვის გადაეცათ იმ ცხოველისგან თავის დასაღწევად, რომელიც მათ ცოცხლად ჭამდა.
გზა წყვდიადიდან მიკროსკოპამდე
17. საუკუნე კიბოს ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე სასტიკი პერიოდი იყო. პაციენტებს, ერთი მხრივ, გადამდები დაავადების მატარებლობის ცრუ ბრალდებით საზოგადოებიდან რიყავდნენ, მეორე მხრივ კი შარლატანების დარიშხანიანი პასტებით წამლავდნენ. მთელ ამ სისასტიკეს ერთი მიზეზი ჰქონდა: **ვერ ვხედავდით.** შეუიარაღებელი თვალით კიბო მხოლოდ სისხლმდენი ხორცის ნაჭერი იყო.
თუმცა ეს ბნელი ეპოქა დასასრულს უახლოვდებოდა. სამედიცინო სცენაზე გამოდიოდა ის ჯადოსნური მინები, რომლებიც თვალის საზღვრების გადალახვის საშუალებას მოგვცემდა.
ხვალ (დღე 58) ვნახავთ, როგორ გაანათა მარჩელო მალპიგიმ „უჯრედებისკენ მიმავალი გზა“, როდესაც მიკროსკოპის ლინზით ქსოვილების შიგნით ჩაიხედა!
ბიოლოგიური პატიოსნება განკურნების არსია
შარლატანობა იქ კი არ იწყება, სადაც ცოდნა მთავრდება, არამედ იქ, სადაც ცოდნას „არ აზიარებენ“ ან „ამახინჯებენ“. 17. საუკუნის იმ შხამიან დარიშხანის პასტებსა და დღევანდელ „სასწაულმოქმედად“ წოდებულ ცრუ მკურნალობებს შორის ბიოლოგიურად არავითარი განსხვავება არ არის: ორივე პაციენტის სასოწარკვეთის ფულად ქცევას ისახავს მიზნად.
ბიოლოგიური აღდგენის ფილოსოფია კიბოს გარედან გამოკვებილ „მგლად“ კი არა, უჯრედის ხმის დაკარგვად ხედავს — უჯრედისა, რომელიც ორგანიზმის საკუთარი ორკესტრის ნაწილია. ზუსტი მიმართულების მიცემა პაციენტის რეალური მონაცემებით და არა შიშით განათლებას ნიშნავს. განკურნება მეცნიერების გამჭვირვალობასა და პატიოსნებაშია დამალული. ცრუ სასწაულები მხოლოდ ტკივილს აღრმავებს; ნამდვილი გამოსავალი კი უჯრედის ენის გაგებაშია.
ისტორიული წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- 1. Turner D. De Morbis Cutaneis: A Treatise of Diseases Incident to the Skin. London, 1714. (ისტორიული ჩანაწერები შარლატანობის შესახებ).
- 2. Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. Scribner, 2010.
- 3. Karamanou M, et al. "Arsenic powder in the treatment of cancer: Pierre Alliot." Journal of BUON, 2019.
- 4. Demaitre L. Leprosy and Stigma in the Middle Ages and Early Modern Period. (ზოომორფიზმი და კიბოს მეტაფორები).
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.