Qurdlar, zəhərlər və şarlatanlar: 17. əsrdə xərçəngdən bəslənən ümid tacirləri
Bu məqalədə
57. gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Təbabətin geri çəkildiyi yerdə cəhalətin istilası: Ağır metallar, çiy ət ayinləri və “Yengəc”in kölgəsində istismar edilən həyatlar.
İntibah dövrünün və 17. əsrin universitet təhsilli cərrahları Hippokratdan miras qalan “Noli me tangere” (Mənə toxunma) prinsipinə möhkəm bağlı idilər. Onlara görə, irəliləmiş mərhələdə, açıq və qanayan xərçəngə bıçaq vurmaq xəstəni dərhal öldürməklə eyni idi. Həkimlərin çarəsizliklə geri çəkildiyi bu böyük boşluğu küçələrin qaranlıq simaları doldurdu: Şarlatanlar, səyyar satıcılar və “empiriklər”.
1. Zəhəri zəhərlə vurmaq: Ölümcül reseptlər
Pierre Alliot-nun kraliçaya tətbiq etdiyi arsen müalicəsi əslində Avropanın palçıqlı küçələrində kənd-kənd gəzən ümid tacirlərinin ən böyük silahı idi. Bu şarlatanlar xərçəngi “kökündən söküb atacaq” gizli düsturlara sahib olduqlarını iddia edirdilər. Məntiq sadə idi: Xərçəng qədər vəhşi canavarı yalnız onun qədər vəhşi zəhər məhv edə bilərdi.
Şişlərin üzərinə civə ilə örtülmüş qurğuşun lövhələr qoyulur və ya civə əsaslı yandırıcı məlhəmlər çəkilirdi. Nəticə tökülən dişlər və çürüyən diş ətləri idi.
Əti kimyəvi yolla yandırıb çürütmək (mortifikasiya) üçün açıq yaralara tökülürdü. Müalicə xərçəngin özündən daha sürətlə öldürürdü.
Dövrün çarəsizliyi o qədər böyük idi ki, xəstələr və saxta həkimlər bu cəhənnəm əzabını belə ürpərdici fəlsəfə ilə əsaslandırırdılar: “Bununla ölə bilərlər, amma onsuz mütləq öləcəklər.”
2. Çiy ət və içəridəki “Qurd”
Xərçəng o dövrdə hüceyrə pozuntusu deyil, müstəqil, yaşayan və acgöz məxluq (zoomorfizm) kimi qəbul edilirdi. Şişlərə adətən “Yengəc” və ya “Qurd” (Lupus) deyilirdi. Şarlatanlar xalqın bu qorxunc heyvan metaforalarına inamını amansızcasına istismar edirdilər.
Tarixin ən böyük fırıldağı: Qurdu bəsləmək
Məşhur ingilis həkim Daniel Turner 1714 tarixli əsərində bir şarlatanın tətbiq etdiyi ağlasığmaz üsulu qeydə almışdır: Şarlatan açıq xərçəng yarası olan xəstəsinin yanında havada bir parça çiy ət tutur və izləyənlərə “yaranın içindəki acgöz qurdun başını çölə çıxarıb əti qapmaq üçün ağzını açacağını” iddia edirdi. Bu teatral nümayiş xəstələri özlərini diri-diri yeyən heyvandan xilas olmaq üçün bütün var-dövlətlərini həmin tacirlərə verməyə məcbur edirdi.
Qaranlıqdan mikroskopa gedən yol
17. əsr xərçəng tarixinin ən amansız dövrlərindən biri idi. Xəstələr bir tərəfdən yoluxucu xəstəlik daşıdıqları böhtanı ilə cəmiyyətdən təcrid edilir, digər tərəfdən şarlatanların arsenli pastaları ilə zəhərlənirdilər. Bütün bu vəhşiliyin tək səbəbi vardı: **Görə bilmirdik.** Çılpaq gözlə baxanda xərçəng yalnız qanayan bir ət parçası idi.
Lakin bu qaranlıq dövr bitmək üzrə idi. Gözlərimizin sərhədlərini aşmağa imkan verəcək həmin sehrli şüşələr tibb səhnəsinə çıxırdı.
Sabah (58. gün) Marcello Malpighi-nin mikroskopun linzasından toxumaların içinə baxaraq “hüceyrələrə gedən yolu” necə işıqlandırdığının şahidi olacağıq!
Bioloji dürüstlük şəfanın özəyidir
Şarlatanlıq biliyin bitdiyi deyil, biliyin “paylaşılmadığı” və ya “təhrif edildiyi” yerdə başlayır. 17. əsrin həmin zəhərli arsen pastaları ilə bugünün “möcüzəvi” adı altındakı saxta müalicələri arasında bioloji baxımdan heç bir fərq yoxdur: Hər ikisi xəstənin çarəsizliyini pula çevirməyi hədəfləyir.
Bioloji bərpa fəlsəfəsi xərçəngi kənardan bəslənən “qurd” kimi deyil, bədənin öz orkestrinin bir hissəsi olan hüceyrənin səsini itirməsi kimi görür. Dəqiq istiqamətləndirmə xəstəni qorxu ilə deyil, həqiqi məlumatla maarifləndirməkdir. Şəfa elmin şəffaflığı və dürüstlüyündə gizlidir. Saxta möcüzələr yalnız ağrını dərinləşdirir; həqiqi həll isə hüceyrənin dilini anlamaqdadır.
Tarixi istinadlar və əlavə oxu
- 1. Turner D. De Morbis Cutaneis: A Treatise of Diseases Incident to the Skin. London, 1714. (Şarlatanlıq haqqında tarixi qeydlər).
- 2. Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. Scribner, 2010.
- 3. Karamanou M, et al. "Arsenic powder in the treatment of cancer: Pierre Alliot." Journal of BUON, 2019.
- 4. Demaitre L. Leprosy and Stigma in the Middle Ages and Early Modern Period. (Zoomorfizm və xərçəng metaforaları).
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.