მიკრო- და ნანოპლასტიკები ყველგანაა – როგორ მოქმედებს ადამიანის ჯანმრთელობაზე?
ამ სტატიაში
სხვადასხვა ორგანოსა და ქსოვილში მცირე პლასტიკური ნაწილაკების დაგროვების მტკიცებულებები ჩნდება და მათი გავლენის უფრო ღრმად გაგება გადაუდებლად გვჭირდება.
მიკროპლასტიკები 5 მილიმეტრის ან ნაკლები დიამეტრის მცირე პლასტიკური ნაწილაკებია. ისინი გარემოში ფართოდ გვხვდება და შეიძლება კოსმეტიკიდან ან სინთეზური ტანსაცმლის რეცხვის მსგავსი პროცესებიდან მოდიოდეს. ორგანიზმში ყლაპვით ან ჩასუნთქვით ხვდება და პოტენციურად საზიანოა.
სტატიის გამოსახულების განმარტება: ზვიგენის სკულპტურა-ინსტალაცია ბუნებისთვის მიყენებულ ზიანს რეალისტური, მკაცრი ენით გამოხატავს. ხელოვნებას მხოლოდ ესთეტიკის ჩვენება არ ევალება; მნიშვნელოვანი პრობლემების პოლიტიკური ენით გადმოცემაშიც ეს წარმატებული მაგალითია. იგი მკვეთრად აჩვენებს ადამიანის საქმიანობით მსოფლიო წყლებისა და ბინადართა დაბინძურებას.
6 მილიარდი ტონა პლასტიკი
მსოფლიო 6 მილიარდი ტონა პლასტიკითაა გადავსებული. 2019 წელს ნარჩენი 353 მილიონი ტონა იყო; 2060 წლისთვის სამმაგი ზრდა და ერთ მილიარდ ტონაზე მეტია მოსალოდნელი.
პლასტიკი 10,000-ზე მეტ სხვადასხვა ქიმიკატს შეიცავს, მათ შორისაა კანცეროგენები და ენდოკრინული დამრღვევები. ორგანიზმში ის მიკროპლასტიკის (5 mm-ზე მცირე) ან ნანოპლასტიკის (1 μm-ზე მცირე) ნაწილაკებად ხვდება.
მიკრო- და ნანოპლასტიკები (MNP) შეიძლება მიზნობრივად შეიქმნას, მაგალითად კოსმეტიკის მიკრომარცვლები, ან უნებლიედ — სინთეზური ტანსაცმლის რეცხვითა თუ საბურავის ცვეთით დიდი პროდუქტების დაშლისას. MNP ყველგანაა: ოკეანეებში, ჰაერსა და საკვებში.
ორგანიზმში ყლაპვით ან ჩასუნთქვით ხვდება
MNP ძირითადად ყლაპვით ან ჩასუნთქვით ხვდება. მაგალითად, MNP-ის გამომყოფ პლასტიკურ ჭურჭელში შენახული ან გაცხელებული საკვებითა და სითხით, ან MNP-ის შემცველი კბილის პასტით ადამიანს MNP-ის გადაყლაპვა შეუძლია. ერთ კვლევაში ჩვილებს პროპილენის ბოთლებში მომზადებული ნარევით მიკროპლასტიკის მაღალი ზემოქმედება ჰქონდათ.
თითქმის ყველა ქსოვილში შეუძლია შეღწევა
MNP-ის ბიოლოგიური ეფექტები ათწლეულებია ძირითადად ლაბორატორიულ მღრღნელებსა და ადამიანის უჯრედებში შეისწავლება. მღრღნელებში ნაწლავზე, ფილტვზე, ღვიძლზე, რეპროდუქციულ და ნერვულ სისტემებზე საზიანო გავლენა გამოვლინდა. ახლახან MNP ადამიანის სისხლში, ფილტვებში, პლაცენტაში, დედის რძესა და სხვა ქსოვილებშიც აღმოაჩინეს.
კავშირი დაავადებებთან
MNP-ის ადამიანზე გავლენის დოკუმენტირება ახლახან დაიწყო. მაგალითად, ახალ ანგარიშში სისხლძარღვებში არსებული MNP და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები პოტენციურად დაუკავშირდა ერთმანეთს. საძილე არტერიებიდან ქირურგიულად მოცილებულ ფოლაქებში პლასტიკი კოჰორტის დაახლოებით ნახევარში იყო: 150 ნიმუშში პოლიეთილენი, 31-ში კი პოლივინილქლორიდი. მკვლევრებმა ელექტრონული მიკროსკოპით ბასრკიდეებიანი ნაწილაკები MNP-ად ამოიცნეს. ფოლაქში პლასტიკი შემდგომ დაავადებას ძლიერ უკავშირდებოდა: 34 თვეში MNP-ის მქონეებში არალეტალური ინფარქტის, არალეტალური ინსულტის ან ნებისმიერი მიზეზით სიკვდილის რისკი არმქონეებზე 4,5-ჯერ მაღალი იყო.
ქვემოთ ადამიანის ჯანმრთელობაზე მიკროპლასტიკის გავლენის გონებრივი რუკაა:
სხვა კვლევა მიკროპლასტიკისა და ნაწლავის ანთებითი დაავადების შესაძლო კავშირს შეეხო. ადამიანის განავალში მიკროპლასტიკის 15 ტიპი აღმოჩნდა. ანთებითი დაავადების მქონეებში კონცენტრაცია ჯანმრთელებზე მაღალი იყო და დონე დაავადების სიმძიმეს კორელირებდა.
მიზეზობრივი კავშირის დასადგენად მექანისტური კვლევაა საჭირო
ეს კვლევები MNP-ის არსებობასა და დაავადებას შორის მიზეზობრივ კავშირს არ აჩვენებს, მაგრამ კვლევის დაჩქარების საჭიროებას უსვამს ხაზს. გადაუდებელი კითხვებია, რამდენი MNP შეიწოვება ყლაპვით, ჩასუნთქვითა თუ კანით, რამდენი MNP გროვდება სიცოცხლის განმავლობაში სხვადასხვა ქსოვილში და როგორ მოქმედებს MNP-ის შემადგენლობა, ზომა თუ ფორმა ამ ქსოვილებზე. MNP-ის შესაძლო ზიანის გასაგებად მექანისტური კვლევაც საჭიროა: ეფექტები შეიძლება იყოს იმუნური სისტემით ან მიკრობიომით განპირობებული სისტემური ან უშუალოდ ციტოტოქსიკური. საჭიროა შესწავლაც, როგორ მოქმედებს გარემო, სოციალური და ეკონომიკური ფაქტორები MNP-ის ზემოქმედებასა და ჯანმრთელობის შედეგებზე.
მიკროპლასტიკური დაბინძურების მომავალი
პლასტიკის სულ უფრო არამდგრადი ტვირთისას საერთაშორისო საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინიციატივები წარმოების, დიზაინისა და განკარგვის პასუხისმგებლიან მართვას ცდილობს. 2023 წლის ოქტომბრიდან ევროკავშირმა პროდუქტებში მიკროპლასტიკის განზრახ დამატება შეზღუდა და 2030 წლამდე დაბინძურების 30%-ით შემცირების მიზანი დაისახა. უფრო ფართო ძალისხმევით, გაეროს (BM) გარემოსდაცვითმა ასამბლეამ 2022 წლის 2 მარტს 175 ქვეყნის მხარდაჭერით გლობალურ შეთანხმებაზე გადაწყვეტილება მიიღო; პროექტის მომზადება 2024 წლის ბოლომდე იგეგმება.
ჯანმრთელობის რისკების გაგება ჯერ იწყება. ორგანიზმში MNP-ის დაგროვებისა და საზიანო გავლენის უფრო ზუსტი მტკიცებულებები პლასტიკის გლობალური ეფექტის შემამცირებელი და ადამიანისა თუ პლანეტის ჯანმრთელობის გამაუმჯობესებელი პოლიტიკის შემუშავებასა და მიღებას წაახალისებს.
წყაროები
2. Kwon, D. Nature https://www.nature.com/articles/d41586-023-00975-5 (2023).
3. Jones, N. Nature https://www.nature.com/articles/d41586-024-00805-2 (2023).
4. Li, D. et al. Nat. Food 1, 746–754 (2020).
5. Liu, W. et al. Front. Public Health 11, 1103289 (2023).
6. Landrigan, P. J. Ann. Glob. Health 89, 23 (2023).
7. Marfella, R. et al. N. Engl. J. Med. 390, 900–910 (2024).
8. Yan, Z. et al. Environ. Sci. Technol. 56, 414–421 (2022).
9. UN Environment Programme. https://go.nature.com/3U5k867 (2022 წლის 2 მარტი).
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.