Mikroplastiklər və nanoplastiklər hər yerdədir – İnsan sağlamlığına təsirləri nələrdir?

Orqanizmin müxtəlif orqan və toxumalarında kiçik plastik hissəciklərinin toplandığına dair dəlillər ortaya çıxır. Buna görə də bu hissəciklərin insan sağlamlığına təsirlərini daha dərindən anlamağımız təcili zərurətdir.

Məqalənin şəklinin izahı: Köpəkbalığı formasında heykəl-instalyasiya (yerləşdirmə) sənəti nümunəsi olan bu əsər təbiətə vurduğumuz zərəri gerçək və sərt dillə ifadə edir. Sənətin yeganə məqsədi estetik olanı göstərmək deyil; yuxarıdakı əsər mühüm problemləri siyasi dillə ifadə etmək vasitəsi kimi də uğurlu sənət nümunəsidir. İnsan fəaliyyətinin dünya sularını və orada yaşayan canlıları necə çirkləndirdiyini göstərən təsirli nümunədir.

6 milyard ton plastik

Dünya 6 milyard ton plastiklə dolub-daşır. 2019-cu ildə yaranan plastik tullantıların miqdarı 353 milyon ton olub. Bu göstəricinin 2060-cı ilədək üç dəfə artaraq bir milyard tondan çox olacağı proqnozlaşdırılır.

Plastiklərdə 10000-dən çox müxtəlif kimyəvi maddə var; bunlara kanserogenlər və endokrin sistemi pozan maddələr də daxildir. Plastiklər mikroplastiklər (diametri 5 mm-dən kiçik) və nanoplastiklər (diametri 1 μm-dən kiçik) şəklində xırda hissəciklər kimi insan orqanizminə daxil olur.

Mikroplastiklər və nanoplastiklər (MNP-lər) kosmetik və şəxsi qulluq məhsullarında istifadə olunan mikro muncuqlar kimi məqsədli şəkildə hazırlana və ya sintetik geyimlərin yuyulması, təkərlərin aşınması kimi proseslərdə böyük plastik məhsulların parçalanması nəticəsində istəmədən yarana bilər. MNP-lərə planetin hər yerində – okeanlarda, havada və qida təchizatında rast gəlmək mümkündür.

Udulma və ya tənəffüs yolu ilə orqanizmə daxil ola bilər

MNP-lər əsasən udulma və ya tənəffüs yolu ilə orqanizmə daxil olur. Məsələn, insan MNP-lərin sızdığı plastik qablarda saxlanmış və ya qızdırılmış mayeni içdikdə, qidanı yedikdə və ya tərkibində MNP olan diş məcunundan istifadə etdikdə MNP-ləri uda bilər. Bir tədqiqatda körpələrin propilen qidalanma butulkalarında hazırlanmış süni qida vasitəsilə yüksək səviyyədə mikroplastiklərə məruz qaldığı müəyyən edilib.

Demək olar ki, hər toxumaya nüfuz edə bilər

MNP-lərin bioloji təsirləri onilliklərdir, əsasən laboratoriya gəmiriciləri və insan hüceyrələri üzərində aparılan tədqiqatlarda araşdırılır. Gəmiricilərlə aparılan tədqiqatlarda mikroplastiklərin bağırsaq, ağciyər və qaraciyər kimi müxtəlif orqanlara, həmçinin reproduktiv və sinir sistemlərinə zərərli təsirləri göstərilib. Daha yaxın dövrdə MNP-lər insanların qanı, ağciyərləri, plasentası və ana südü daxil olmaqla müxtəlif toxuma və orqanlarında aşkarlanıb.

Xəstəliklərlə əlaqəsi

MNP-lərin insan sağlamlığına təsirləri yenicə sənədləşdirilməyə başlayıb. Məsələn, yaxınlarda dərc olunmuş hesabatda qan damarlarında olan MNP-lərlə ürək-damar xəstəlikləri arasında potensial əlaqə təsvir olunub. Yuxu arteriyalarından cərrahi yolla çıxarılmış aterosklerotik piləklərdən götürülən nümunələrdə bu kohortun təxminən yarısının piləklərində plastik aşkarlanıb; nümunələrin 150-sində polietilen, 31-ində isə polivinilxlorid tapılıb. Tədqiqatçılar elektron mikroskopundan istifadə edərək piləklərdəki iti kənarlı hissəcikləri MNP kimi müəyyənləşdiriblər. Piləklərdə plastik toplanması sonradan ürək-damar xəstəliyinin inkişafı ilə güclü əlaqəli olub: 34 ay ərzində piləklərində MNP aşkarlanan şəxslərdə, bu tapıntı olmayanlarla müqayisədə, ölümcül olmayan miokard infarktı, ölümcül olmayan insult və ya hər hansı səbəbdən ölüm riski 4,5 dəfə yüksək olub.

Aşağıda mikroplastiklərin insan sağlamlığına təsirlərini göstərən zehin xəritəsi diaqramı verilib:

Başqa bir tədqiqat mikroplastiklərlə iltihabi bağırsaq xəstəliyi arasında mümkün əlaqəyə diqqət yetirib. İnsan nəcisində 15 növ mikroplastik aşkarlanıb. İltihabi bağırsaq xəstəliyi olan şəxslərin nəcisində mikroplastik konsentrasiyası sağlam insanlarla müqayisədə daha yüksək olub və nəcisdəki mikroplastik səviyyəsi xəstəliyin ağırlığı ilə korrelyasiya göstərib.

Səbəb-nəticə əlaqəsi üçün mexanistik tədqiqatlar lazımdır

Bu tədqiqatlar MNP-lərin mövcudluğu ilə xəstəlik arasında səbəb-nəticə əlaqəsi göstərməsə də, bu mövzuda araşdırmaları sürətləndirmək ehtiyacını vurğulayır. Ən təcili suallar arasında MNP-lərin udulma, tənəffüs və ya dəri yolu ilə nə qədər sorulduğu, insanın ömrü boyunca müxtəlif toxumalarda nə qədər MNP toplandığı və MNP-lərin kimyəvi tərkibi, ölçüsü və forması kimi müxtəlif xüsusiyyətlərinin bu toxumalara təsirləri var. MNP-lərin necə zərər verə biləcəyini araşdırmaq üçün də mexanistik tədqiqatlar lazımdır; bunlar immun sistemi və ya mikrobiom vasitəsilə yaranan sistemik təsirlər, yaxud birbaşa sitotoksik təsirlər ola bilər. Həmçinin MNP-lərə məruz qalmanın və sağlamlıq nəticələrinin ekoloji, sosial və iqtisadi amillərdən necə təsirlənə biləcəyi barədə tədqiqatlara ehtiyac var.

Mikroplastik çirklənmənin gələcəyi

Dünyanın plastik yükü getdikcə daha dayanıqsız vəziyyət aldıqca beynəlxalq ictimai sağlamlıq təşəbbüsləri plastiklərin istehsalı, dizaynı və utilizasiyasının daha məsuliyyətlə idarə olunmasını hədəfləyir. Mikroplastiklərə gəldikdə, Avropa İttifaqı 2023-cü ilin oktyabrından etibarən məhsullara məqsədli şəkildə mikroplastik əlavə edilməsini məhdudlaşdırıb və 2030-cu ilədək mikroplastik çirklənməni 30% azaltmaq hədəfi qoyub. Daha geniş təşəbbüs çərçivəsində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Ətraf Mühit Assambleyası 2 mart 2022-ci ildə 175 ölkənin dəstəyi ilə qlobal plastik sazişi hazırlamaq barədə qərar qəbul edib və saziş layihəsinin 2024-cü ilin sonunadək hazırlanması hədəflənir.

Mikroplastiklərə məruz qalmanın sağlamlıq riskləri yenicə anlaşılmağa başlayıb. MNP-lərin orqanizmdə necə toplandığı və insan sağlamlığına zərərli təsirləri barədə daha ətraflı və dəqiq dəlillər plastiklərin qlobal təsirini azaltmaq, insanların və planetin sağlamlığını yaxşılaşdırmaq üçün lazımi siyasətlərin hazırlanmasını və qəbulunu təşviq edəcək.