მრავალი კიბოს ადრეული გამოვლენისა და სხვა ტესტები — შეცდომაში შემყვანი პოსტები სოციალურ მედიაში

დღეს სოციალური მედია ჯანმრთელობის ინფორმაციაზე წვდომას აადვილებს, თუმცა მცდარი ან არასრული ინფორმაციის გავრცელებისთვისაც ქმნის ნიადაგს. 2025 წლის 26 თებერვალს JAMA Network Open ჟურნალში გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ Instagram-ისა და TikTok-ის მსგავს პლატფორმებზე მრავალი კიბოს ადრეული გამოვლენის (MCED=Multi Cancer Early Detection) ტესტებისა და სხვა სამედიცინო ტესტების შესახებ შეცდომაში შემყვანი პოსტები ქვეყნდება. მათი დიდი ნაწილი ინფლუენსერებს ეკუთვნოდა და შინაარსი მეტწილად სარეკლამო ტონით გამოირჩეოდა.

სოციალური მედია: სამედიცინო დეზინფორმაციის წყარო

ეს მდგომარეობა ჯანდაცვის სისტემებისთვის სერიოზულ საფრთხეს ქმნის და აჩვენებს, რომ სოციალური მედია სამედიცინო დეზინფორმაციის ერთგვარ ნაგავსაყრელად იქცევა. მცდარი ან განზრახ არასრული ინფორმაციის მიწოდებას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის დიდი რისკების მქონე კრიზისის პოტენციალი აქვს.

კვლევაში განიხილეს 2015 წლის 30 აპრილიდან 2024 წლის 23 იანვრამდე Instagram-სა და TikTok-ზე გამოქვეყნებული 982 პოსტი. ისინი ჯამში 194,2 მილიონი გამომწერის მქონე ანგარიშებს ეკუთვნოდა. მხოლოდ 16% (n=156) იყო მომხმარებლებისგან, რომლებიც თავს ექიმებად წარმოადგენდნენ.

პოსტები MCED ტესტების შესახებ

მრავალი კიბოს ადრეული გამოვლენის (MCED) ტესტები ახალი თაობის სკრინინგტესტებია, რომლებიც სისხლში მოცირკულირე გენეტიკური და სხვა ბიომარკერებით რამდენიმე ტიპის კიბოს ჯერ კიდევ უსიმპტომოდ გამოვლენას ისახავს მიზნად. თეორიულად, ადრეული დიაგნოსტიკით კიბოს ადრეულ სტადიაზე დაჭერა და მკურნალობის შანსის ზრდაა მიზანი. თუმცა FDA-ს (აშშ-ის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაცია) ეს ტესტები ზოგადი გამოყენებისთვის ჯერ არ დაუმტკიცებია და ისინი გარკვეული კომერციული პრაქტიკის ფარგლებში შეზღუდულად გამოიყენება. MCED ტესტების სიზუსტის, ცრუ დადებითი პასუხებისა და კლინიკური სარგებლის კვლევა გრძელდება; სპეციალისტები ხაზს უსვამენ სიფრთხილის საჭიროებას ზედმეტი დიაგნოსტიკის რისკის გამო, რომელმაც შესაძლოა არასაჭირო ჩარევები გამოიწვიოს.

JAMA კვლევაში განხილული პოსტების 87% (n=855) ტესტების პოტენციურ სარგებელს უსვამდა ხაზს, ხოლო მხოლოდ 15% (n=144) შესაძლო ზიანს ახსენებდა. 5% (n=46) ზიანს ამცირებდა, 6% (n=60) კი ზედმეტი დიაგნოსტიკის რისკზე მიუთითებდა. სამეცნიერო მტკიცებულებებს პოსტების მხოლოდ 6% (n=63) უთითებდა.

MCED ტესტების შესახებ 197 პოსტიდან 99% (n=195) სარგებელს ახსენებდა, 31% (n=60) — ზიანს. თუმცა 20% (n=39) ზიანს ამცირებდა და მხოლოდ 3% (n=5) ზედმეტ დიაგნოსტიკას ახსენებდა.

ამასთან, MCED ტესტების პოსტების 94% (n=186) სარეკლამო ხასიათის იყო, მხოლოდ 5% (n=10) ეყრდნობოდა სამეცნიერო მტკიცებულებებს და 22% (n=44) პირად გამოცდილებას შეიცავდა. 45%-ში (n=89) ინფლუენსერის ფინანსური ინტერესი იყო მითითებული, ხოლო 38%-ში (n=75) გამომწერებს ტესტის ჩატარებას ურჩევდნენ.

შეცდომაში შემყვანი ინფორმაცია და სამეცნიერო მტკიცებულებების ნაკლებობა

Sydney-ის უნივერსიტეტის წარმომადგენელმა Dr. Brooke Nickel-მა აღნიშნა, რომ ინფლუენსერები ამ ტესტებს „ადრეული სკრინინგის“ სახელით ყიდიან. „ეს ტესტები ადამიანთა უმეტესობისთვის არასაჭიროა, ზოგის ეფექტიანობის სამეცნიერო მტკიცებულებები კი არასაკმარისია. „ცოდნა თქვენი ძალაა“ მოწოდებით გავრცელებული მასალის უმეტესობა შერჩევითად წარმოდგენილი ინფორმაციისგან შედგება. ჯანმრთელობაში კი სრული სურათის დანახვა ძალიან მნიშვნელოვანია და ნახევარსიმართლე ხშირად მცდარ ინფორმაციამდე მიგვიყვანს.“

კვლევამ ასევე აჩვენა, რომ ექიმების პოსტებში ტესტების პოტენციური ზიანის ხსენების ალბათობა სხვა ინფლუენსერებთან შედარებით 4,49-ჯერ მაღალი იყო (OR: 4,49; 95% CI: 2,85-7,06), ხოლო სარეკლამო ტონის არქონის ალბათობა 2-ჯერ მეტი იყო (OR: 0,53; 95% CI: 0,35-0,80).

მეცნიერულ მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ პოსტებში ტესტების სარგებლის ხსენების ალბათობა 51%-ით მცირდებოდა (OR: 0,49; 95% CI: 0,26-0,92), ხოლო ზიანის ხაზგასმის ალბათობა 11,65-ჯერ იზრდებოდა (OR: 11,65; 95% CI: 6,77-20,08).

ფინანსურად დაინტერესებული ინფლუენსერების პოსტებში ტესტების ზიანის ხსენების ალბათობა 76%-ით მცირდებოდა (OR: 0,24; 95% CI: 0,17-0,35), ხოლო ზედმეტი დიაგნოსტიკის რისკის ხსენების ალბათობა 87%-ით იკლებდა (OR: 0,13; 95% CI: 0,06-0,30).

დასკვნა: სოციალურ მედიაში უფრო მკაცრი კონტროლის საჭიროება

Instagram და მსგავსი პლატფორმები სამედიცინო ინფორმაციის სიზუსტის შემოწმებას სულ უფრო ნაკლები სიმკაცრით ეკიდება. ეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის საშიში, შეცდომაში შემყვანი მასალის სწრაფ გავრცელებას უწყობს ხელს. შესაბამისად, სამედიცინო დეზინფორმაციის გავრცელების შესაჩერებლად და საზოგადოების დასაცავად უფრო ეფექტიანი რეგულაციებისა და ზედამხედველობის მექანიზმების ამოქმედება გარდაუვალი ხდება.

თუმცა მხოლოდ პლატფორმებსა და უწყებებს კი არა, თითოეულ ჩვენგანსაც მნიშვნელოვანი პასუხისმგებლობა ეკისრება. მკითხველის მთავარი ამოცანაა მიღებული ინფორმაციის კრიტიკული შეფასება და სამეცნიერო მტკიცებულებების ძიება.

სანდო საინფორმაციო წყაროები:

• კვლევის დადებით და უარყოფით მხარეებს გამჭვირვალედ წარმოაჩენს,
• სამეცნიერო მონაცემებზე მკაფიო მითითებებს იძლევა და
• სპეციალისტების შეხედულებებს ობიექტურად წარმოადგენს.

ინფლუენსერებისა თუ კომერციულად დაინტერესებული ადამიანების ნათქვამის სამეცნიერო წყაროებთან შედარება და გადამოწმება ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის ნაწილია. ჯანმრთელობის დაცვის საუკეთესო გზაა გადაწყვეტილებების მიღება სრული და სწორად წარმოდგენილი სამეცნიერო ინფორმაციის საფუძველზე.

Instagram და მსგავსი პლატფორმები სამედიცინო ინფორმაციის სიზუსტის შემოწმებას სულ უფრო ნაკლები სიმკაცრით ეკიდება. ეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის საშიში, შეცდომაში შემყვანი მასალის სწრაფ გავრცელებას უწყობს ხელს. შესაბამისად, სამედიცინო დეზინფორმაციის გავრცელების შესაჩერებლად და საზოგადოების დასაცავად უფრო ეფექტიანი რეგულაციებისა და ზედამხედველობის მექანიზმების ამოქმედება გარდაუვალი ხდება.

Instagram-ის მსგავსი პლატფორმები პოსტებში ინფორმაციის კონტროლს შორდება. ამიტომ შეცდომაში შემყვანი სამედიცინო ინფორმაციის გავრცელების შესაჩერებლად უფრო მკაცრი რეგულაციებია საჭირო.