آزمایش‌های تشخیص زودهنگام چند سرطان و دیگر آزمایش‌ها؛ مطالب گمراه‌کننده در شبکه‌های اجتماعی

امروزه شبکه‌های اجتماعی دسترسی به اطلاعات سلامت را آسان می‌کنند، اما زمینهٔ انتشار اطلاعات نادرست یا ناقص را نیز فراهم می‌کنند. تازه‌ترین نمونه، مطالعه‌ای است که در 26 فوریهٔ 2025 در JAMA Network Open منتشر شد و نشان داد در پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام و تیک‌تاک، دربارهٔ آزمایش‌های تشخیص زودهنگام چند سرطان (MCED=Multi Cancer Early Detection) و دیگر آزمایش‌های پزشکی، مطالب گمراه‌کننده منتشر می‌شود. بخش بزرگی از این مطالب را اینفلوئنسرها منتشر می‌کردند و مشخص شد محتوای آن‌ها عمدتاً لحنی تبلیغاتی دارد.

شبکه‌های اجتماعی؛ منبع آشفتگی اطلاعات پزشکی

این وضعیت تهدیدی جدی برای نظام‌های سلامت است و نشان می‌دهد شبکه‌های اجتماعی عملاً به انباشتگاه اطلاعات پزشکی آلوده تبدیل شده‌اند. انتقال اطلاعات نادرست یا عمداً ناقص می‌تواند به بحرانی با خطرهای بزرگ برای سلامت عمومی بینجامد.

در این پژوهش، 982 پست منتشرشده در اینستاگرام و تیک‌تاک از 30 آوریل 2015 تا 23 ژانویهٔ 2024 بررسی شد. حساب‌های منتشرکننده در مجموع 194,2 میلیون دنبال‌کننده داشتند. تنها 16% پست‌ها (n=156) متعلق به کاربرانی بود که خود را پزشک معرفی می‌کردند.

پست‌های مربوط به آزمایش‌های MCED

آزمایش‌های تشخیص زودهنگام چند سرطان (MCED)، نسل تازه‌ای از آزمایش‌های غربالگری‌اند که هدفشان شناسایی چندین نوع سرطان، پیش از بروز علائم، با استفاده از نشانگرهای ژنتیکی و زیستی در گردش خون است. هدف نظری این است که با تشخیص زودهنگام و یافتن سرطان در مراحل اولیه‌تر، شانس درمان افزایش یابد. بااین‌حال، این آزمایش‌ها هنوز از سوی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای استفادهٔ عمومی تأیید نشده‌اند و در چارچوب برخی کاربردهای تجاری به‌صورت محدود استفاده می‌شوند. پژوهش دربارهٔ دقت، میزان مثبت کاذب و سود بالینی آن‌ها ادامه دارد و متخصصان بر احتیاط در برابر خطر بیش‌تشخیصی، که ممکن است به مداخله‌های غیرضروری منجر شود، تأکید می‌کنند.

در مطالعهٔ JAMA، 87% پست‌های بررسی‌شده (n=855) بر فواید احتمالی آزمایش‌ها تأکید داشتند، درحالی‌که تنها 15% (n=144) از آسیب‌های احتمالی سخن گفته بودند. 5% (n=46) آسیب‌ها را کم‌اهمیت نشان می‌دادند و 6% (n=60) به خطر بیش‌تشخیصی اشاره می‌کردند. تنها 6% مطالب (n=63) به شواهد علمی ارجاع داده بودند.

از مجموع 197 پست مربوط به MCED، 99% (n=195) از فواید آزمایش‌ها و 31% (n=60) از آسیب‌ها سخن گفته بودند. اما 20% (n=39) آسیب‌ها را کم‌اهمیت نشان می‌دادند و فقط 3% (n=5) به بیش‌تشخیصی اشاره کرده بودند.

همچنین 94% پست‌های مربوط به MCED (n=186) تبلیغاتی بودند، فقط 5% (n=10) بر شواهد علمی تکیه داشتند و 22% (n=44) شامل روایت‌های شخصی بودند. در 45% (n=89)، وجود منفعت مالی اینفلوئنسر ذکر شده بود و در 38% (n=75)، به دنبال‌کنندگان توصیه شده بود آزمایش بدهند.

اطلاعات گمراه‌کننده و کمبود شواهد علمی

دکتر بروک نیکل از دانشگاه سیدنی گفت اینفلوئنسرها این آزمایش‌ها را زیر پوشش «غربالگری زودهنگام» بازاریابی می‌کنند. «این آزمایش‌ها برای بیشتر مردم غیرضروری‌اند و شواهد علمی کافی برای اثربخشی برخی از آن‌ها وجود ندارد. بیشتر مطالبی که با شعار اطلاعات، قدرت شماست منتشر می‌شوند، چیزی جز اطلاعات گزینش‌شده نیستند. درحالی‌که دیدن تصویر کامل در سلامت بسیار مهم است و نیمه‌حقیقت‌ها اغلب به اطلاعات نادرست می‌انجامند.»

پژوهش همچنین نشان داد در پست‌های پزشکان، احتمال اشاره به آسیب‌های احتمالی آزمایش‌ها در مقایسه با دیگر اینفلوئنسرها، 4,49 برابر بیشتر بود (OR: 4,49؛ فاصلهٔ اطمینان 95%: 2,85-7,06) و احتمال نداشتن لحن تبلیغاتی 2 برابر بیشتر بود (OR: 0,53؛ فاصلهٔ اطمینان 95%: 0,35-0,80).

در مطالب مبتنی بر شواهد علمی، احتمال اشاره به فواید آزمایش‌ها 51% کمتر بود (OR: 0,49؛ فاصلهٔ اطمینان 95%: 0,26-0,92)، اما احتمال برجسته‌کردن آسیب‌ها 11,65 برابر بیشتر بود (OR: 11,65؛ فاصلهٔ اطمینان 95%: 6,77-20,08).

در اینفلوئنسرهای دارای منفعت مالی، احتمال اشاره به آسیب‌های آزمایش‌ها 76% کمتر بود (OR: 0,24؛ فاصلهٔ اطمینان 95%: 0,17-0,35) و احتمال اشاره به خطر بیش‌تشخیصی 87% کاهش داشت (OR: 0,13؛ فاصلهٔ اطمینان 95%: 0,06-0,30).

نتیجه‌گیری؛ ضرورت نظارت سخت‌گیرانه‌تر در شبکه‌های اجتماعی

اینستاگرام و پلتفرم‌های مشابه، در بررسی صحت اطلاعات پزشکی منتشرشده رویکردی هرچه سهل‌گیرانه‌تر دارند. این وضعیت زمینهٔ انتشار سریع محتوای گمراه‌کننده و تهدیدکنندهٔ سلامت عمومی را فراهم می‌کند. بنابراین اجرای مقررات مؤثرتر و سازوکارهای نظارتی برای جلوگیری از انتشار اطلاعات نادرست پزشکی و حفاظت از مردم اجتناب‌ناپذیر شده است.

اما تنها پلتفرم‌ها و مسئولان نیستند؛ ما نیز به‌عنوان افراد مسئولیتی مهم داریم. بنیادی‌ترین کار خوانندگان، پرسشگری دربارهٔ اطلاعاتی است که می‌بینند و جست‌وجوی شواهد علمی است.

منابع اطلاعاتی معتبر،

• هم مزایا و هم معایب یک مطالعه را شفاف بیان می‌کنند،
• داده‌های علمی را با ارجاع روشن ارائه می‌کنند و
• دیدگاه متخصصان را در چارچوبی بی‌طرفانه عرضه می‌کنند.

مقایسه و راستی‌آزمایی گفته‌های اینفلوئنسرها یا افراد دارای منفعت تجاری با منابع علمی، بخشی از مسئولیت فردی است. بهترین راه حفاظت از سلامت، تصمیم‌گیری بر پایهٔ اطلاعات علمی کامل و درست ارائه‌شده است.

اینستاگرام و پلتفرم‌های مشابه، در بررسی صحت اطلاعات پزشکی منتشرشده رویکردی هرچه سهل‌گیرانه‌تر دارند. این وضعیت زمینهٔ انتشار سریع محتوای گمراه‌کننده و تهدیدکنندهٔ سلامت عمومی را فراهم می‌کند. بنابراین اجرای مقررات مؤثرتر و سازوکارهای نظارتی برای جلوگیری از انتشار اطلاعات نادرست پزشکی و حفاظت از مردم اجتناب‌ناپذیر شده است.

پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام از نظارت بر اطلاعات پست‌ها فاصله می‌گیرند. به همین دلیل، برای جلوگیری از انتشار اطلاعات پزشکی گمراه‌کننده، مقررات سخت‌گیرانه‌تری لازم است.